Gözlem, anket ve vaka çalışması

Açılış sahnesi

Bir ilkokulun müdürü, teneffüslerde zorbalığın arttığından endişe ediyor. Bir psikoloji araştırmacısından yardım istiyor: "Bahçede gerçekte ne oluyor, bilmek istiyorum."

Araştırmacı üç ayrı yol düşünüyor. Birincisi, bir hafta boyunca teneffüslerde bahçenin bir köşesinde oturup gördüğü her itişmeyi, alay etmeyi, dışlanmayı bir forma işlemek. İkincisi, okuldaki bütün öğrencilere isimsiz bir anket dağıtıp son bir ayda başlarına neler geldiğini sormak. Üçüncüsü, zorbalığa uğradığı bilinen bir öğrenciyle ve ailesiyle uzun görüşmeler yapıp onun hikâyesini derinlemesine dinlemek.

Üç yol da aynı soruya cevap arıyor. Ama araştırmacı biliyor ki üçü aynı cevabı vermeyecek. Bahçede oturan bir yetişkin, çocukların davranışını değiştirecek. Anket, çocukların söylemeye hazır olduklarını toplayacak. Tek bir çocuğun hikâyesi ise derin olacak ama okulun geri kalanı hakkında çok az şey söyleyecek.

Hangisini seçmeli? Belki de soru, hangisini seçeceği değil, her birinin neyi göstereceğini ve neyi gizleyeceğini bilmesi.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M02-D05) deneyin mümkün olmadığı durumlara özgü desenleri tanıttı; hepsi sayılarla çalışıyordu ve ilişkileri ölçüyordu. Bu ders bir adım geriye gidiyor ve verinin kendisinin nasıl toplandığına bakıyor.

Üç temel veri toplama aracını, okul bahçesindeki aynı soru üzerinden sırayla inceleyeceğiz: davranışı yerinde izlemek, insanlara sormak ve tek bir kişiyi derinlemesine anlamak.

Her araç için iki soru soracağız: bu araç neyi görmemizi sağlıyor ve neyi görmemizi engelliyor?

Son bölümde üç aracın aynı soruya farklı cevaplar verdiği durumu ve bu farkın kendisinin nasıl bir bilgi olabileceğini tartacağız.

Okul, müdür, öğrenciler ve araştırmacı bu ders için tasarlandı; soru ifadesi, yanıt oranı ve fabrika çalışmaları üzerine anılan bulgular ise yayımlanmış araştırmalardan geliyor.

Sıfır noktası

Yerinde izlemek

Gözlemin en büyük gücü, insanların söylediğini değil yaptığını yakalaması. İlk modülün açılışında (M01-D01) gördüğümüz gibi, söylenen ile yapılan sık sık ayrılır.

Mekanizma

Sormak

Gözlem davranışı yakalar, ama yavaş, pahalı ve görünür davranışla sınırlıdır. Bahçenin bir köşesindeki gözlemci, tuvalette ya da okul servisinde olanları göremez; bir çocuğun nasıl hissettiğini hiç göremez. Anket bu sınırları aşar: binlerce kişiye ucuza ulaşabilir ve görünmeyen yaşantıları sorabilir. Ama bunu kendi bedeliyle yapar.

Tek bir kişi

Usta katmanı

Üç yöntem farklı cevap verdiğinde

Okul bahçesi çalışmasının sonunda araştırmacının elinde üç farklı tablo var. Anket, öğrencilerin dörtte birinden biraz fazlasının son bir ayda en az bir kez dışlandığını ya da alaya alındığını gösteriyor. Gözlem, bahçede görünür itişmelerin ve dışlamaların sanıldığından daha seyrek olduğunu, ama belirli birkaç öğrencinin üzerinde yoğunlaştığını gösteriyor. Zeynep'in vakası ise zorbalığın çoğunun yetişkinlerin göremediği yerlerde, sınıfta, serviste, mesajlaşma gruplarında olduğunu düşündürüyor.

Kanıtın sınırı

Gözlemci tepkiselliğinin büyüklüğü ve ne kadar sürede azaldığı ortama ve gözlenen kişilere göre değişiyor; hangi durumda ne kadar sürdüğünü önceden bilmek mümkün değil. Bu yüzden gözlem çalışmalarında alışma döneminin ne kadar olması gerektiği çoğu zaman araştırmacının yargısına kalıyor.

Anket sorularının ifadesi, sırası ve seçenekleri üzerine çok sayıda sağlam bulgu var; ama bu etkilerin her yeni ankette ne kadar büyük olacağını önceden kestirmek zor. Bu yüzden önemli anketler genellikle önce küçük gruplarla denenir ve soruların nasıl anlaşıldığı katılımcılara ayrıca sorulur.

Vaka çalışmalarında araştırmacının yorumu sonuçların ayrılmaz bir parçası. Hangi ayrıntının önemli sayılacağı, hangi kaynağa ne kadar güvenileceği ve hikâyenin nasıl anlatılacağı, araştırmacının bakışından bağımsız değil. Bu, vaka çalışmasını değersiz kılmıyor; ama bir vaka anlatısını okurken, kimin anlattığını ve neyi neden öne çıkardığını sormayı gerektiriyor.

Son olarak, üç yöntemin farklı sonuçlar verdiği durumlarda hangi farkın neyi gösterdiğine karar vermek kolay değil. Bir fark, yöntemlerden birinin yanlılığından da, ölçülen şeylerin gerçekten farklı olmasından da kaynaklanabilir ve bu iki açıklamayı ayırmak çoğu zaman ek araştırma gerektiriyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Doğal gözlem insanların söylediğini değil yaptığını yakalar; ama gözlenmenin davranışı değiştirmesi ve gözlemcinin yorumu, açık kodlama tanımları ve birden çok gözlemcinin uyumuyla denetlenmelidir.

Anketler binlerce kişiye ucuza ulaşır ve görünmeyen yaşantıları sorabilir; ama soruların ifadesi, sırası, seçenekleri ve iyi görünme isteği cevapları kaydırır, ve anketin ölçtüğü şey bildirilen davranıştır.

Bir anketin yanıt oranı tek başına sonuçların ne kadar yanlı olduğunu söylemez; asıl soru, cevaplamayanların ölçülen konuda cevaplayanlardan farklı olup olmadığıdır.

Vaka çalışması tek bir kişinin hikâyesini derinlemesine anlatır, nadir durumları ve uzun süreçleri inceleyebilir ve bir genellemeyi tek başına çürütebilir; ama ondan herkese genelleme yapılamaz.

Aynı soru üç yöntemle sorulduğunda farklı cevaplar çıkabilir ve bu farkın kendisi, her yöntemin neyi görüp neyi kaçırdığı hakkında değerli bir bilgidir.

Sonraki derse köprü

Zeynep'in hikâyesini dinlerken araştırmacı bir şey fark etti: elindeki sorular "ne kadar sık" ya da "kaç kişide" sorusu değildi. "Bu deneyim nasıl yaşanıyor, insanlar ona nasıl bir anlam veriyor, neden bazıları susuyor?" gibi sorulardı.

Bu tür soruları tek bir vakanın ötesine taşımak, birçok kişiyle derinlemesine görüşmek ve bu görüşmelerden sistemli bir anlam çıkarmak için sayılarla değil sözcüklerle çalışan bir araştırma geleneği var. Bu geleneğin kendi titizlik ölçütleri ve kendi araçları bulunuyor ve sayılarla çalışan yöntemlerle rekabet etmek yerine onları tamamlayabiliyor. Sonraki ders o geleneği tanıtıyor: nitel yöntemler.