Korelasyonel ve yarı deneysel desen

Açılış sahnesi

Bir vakıf, yetmiş ve üzeri puan alan liseli öğrencilere dört yıllık bir burs veriyor. Yetmiş puan alan Ece bursu kazanıyor. Altmış dokuz alan Bora kazanamıyor. Aralarında tek bir puan var: belki sınav sabahı bir soruda kararsız kaldı, belki bir işaretlemeyi yanlış yaptı.

On yıl sonra bir araştırmacı bu bursun öğrencilerin hayatına ne kattığını merak ediyor. Bursu alanlarla almayanları karşılaştırmak yanıltıcı olurdu; bursu alanlar zaten daha başarılı öğrencilerdi. Ama araştırmacı bütün öğrencilere değil, yalnızca eşiğin hemen iki yanına bakmaya karar veriyor: altmış sekiz ile yetmiş iki arasında puan alanlara.

Bu dar aralıkta Ece ile Bora gibi öğrenciler birbirine çok benziyor. İkisini ayıran şey neredeyse tamamen şans. Ve yine de biri bursu aldı, öbürü almadı.

Kimse bir yazı tura atmadı. Ama eşik, tam da yazı turanın yapacağı işi yapmış gibi.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M02-D04) iki deney desenini karşılaştırdı ve ikisinde de koşulları araştırmacı belirledi. Bu ders, araştırmacının koşulları belirleyemediği, ama yine de bir neden-sonuç sorusu sormak zorunda olduğu durumlara bakıyor.

Terapi tarafında S00-P02-D03, korelasyon ile nedenselliğin farkını, ters yönü, ortalamaya dönüşü ve gözlemsel bir bulguyu değerlendirmenin ölçütlerini kurdu. Bu ders o ilkeleri tekrar etmeyecek; onun yerine, deney yapılamayan sorular için geliştirilmiş araştırma desenlerinin kendisini tanıtacak.

Önce ilişkiyi ölçen desenlere, yani korelasyonel desenlere bakacağız ve aynı soruyu kişiler arasında ve kişinin kendi içinde sormanın neden farklı cevaplar verebildiğini göreceğiz.

Sonra aynı ailedeki kardeşleri karşılaştırmanın neden bu kadar güçlü bir araç olduğunu konuşacağız.

Ardından deneye en çok yaklaşan desenlere, yarı deneylere geçeceğiz: eşikler, zaman serileri ve eşdeğer olmayan gruplar.

Ece ile Bora, aileler ve okullar uydurma; kardeş karşılaştırmaları ve ilaç kutusu düzenlemesi ise gerçek araştırma literatüründen alındı.

Sıfır noktası

Korelasyonel desenin en basit biçimi kesitseldir: aynı anda bir grup insandan iki şey ölçülür. Bir anket hem kişinin sosyal medyada geçirdiği süreyi hem de kaygı düzeyini sorar ve ikisi arasındaki ilişkiyi hesaplar.

Yönü görebilmenin ilk adımı, aynı kişileri birden fazla zamanda ölçmek. Aynı kişileri yıllar boyunca izleyen desenlerin kuşak farklarıyla nasıl başa çıktığını M11-D01 gelişim araştırması üzerinden gösteriyor. Burada bu desenlerin nedensellik sorusuna ne kattığına bakıyoruz.

Kişiler arasında ve kişinin içinde

Aynı aileden iki kardeş

Bir ilişkiyi karıştıran etkenlerin önemli bir kısmı aileden gelir: gelir, ebeveynlerin eğitimi, evin düzeni, kalıtım. Bu etkenlerin hepsini ölçmek imkânsız. Ama bir yol var: aynı ailedeki kardeşleri birbiriyle karşılaştırmak.

Mekanizma

Yarı deney

Eşiğin iki yanı

Açılıştaki burs örneği bu desenin tipik bir uygulaması. Eşiğin uzağındaki öğrenciler birbirinden çok farklı; ama eşiğe yakın olanlar arasındaki fark büyük ölçüde şansa bağlı.

Usta katmanı

Desenleri birleştirmek

Hiçbir gözlemsel ya da yarı deneysel desen tek başına bütün karıştırıcıları dışarıda bırakmaz. Ama farklı zayıflıkları olan desenler aynı sonucu gösterdiğinde, o sonuca duyulan güven belirgin biçimde artar.

Kanıtın sınırı

Bu derste tanıtılan desenlerin her biri belirli karıştırıcıları dışarıda bırakıyor, ama hiçbiri hepsini bırakmıyor. Kardeş karşılaştırması ailenin paylaşılan özelliklerini sabit tutuyor, ama kardeşleri birbirinden ayıran şeyleri tutmuyor. Kesintili zaman serisi uzun dönemli eğilimleri hesaba katıyor, ama müdahaleyle aynı anda gerçekleşen başka bir değişikliği ayıramıyor. Eşik deseni eşiğe yakın kişiler için güçlü bir karşılaştırma sağlıyor, ama bulgunun eşikten uzak kişilere genellenip genellenemeyeceği açık kalıyor.

Kişi içi ve kişiler arası ilişkilerin ayrılması, son yıllarda psikolojide giderek önem kazanan bir tartışma. Hangi analiz yönteminin hangi soruya uygun olduğu, uzmanlar arasında hâlâ tam bir uzlaşıya varmış değil ve bazı eski bulgular yeni yöntemlerle yeniden değerlendiriliyor.

Kardeş karşılaştırmalarının sonuçlarının bir kısmı da kendi içinde tartışmalı. Kardeşlerin bir değişken bakımından neden farklılaştığı, örneğin bir annenin neden bir hamileliğinde sigara içip öbüründe içmediği, kendisi bir karıştırıcı olabilir. Ayrıca kardeşler arasındaki ölçüm hataları, gerçek bir etkiyi olduğundan küçük gösterebilir.

Son olarak, yarı deneylerle nedensellik hakkında güçlü çıkarımlar yapmak, çoğu zaman desenin varsayımlarının sağlandığını gösteren ek kanıtlar gerektiriyor. Bu varsayımlar raporlarda her zaman açıkça sınanmıyor ve okur bir yarı deneyin ne kadar güvenilir olduğunu değerlendirirken bu sınamaları özellikle aramalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Korelasyonel desen var olan değişkenleri ölçüp aralarındaki ilişkiyi inceler; tek bir anda alınan bir ölçüm ilişkinin yönünü göstermez, aynı kişileri zaman içinde ölçmek yönü görmeye yardım eder ama karıştırıcıları ortadan kaldırmaz.

Bir ilişki kişiler arasında ve kişinin kendi içinde farklı, hatta zıt yönlü olabilir; iki düzeyi karıştırmak yanlış çıkarımlara yol açar.

Kardeş karşılaştırması ailenin paylaşılan özelliklerini sabit tutar ve toplumda gözlenen bazı ilişkilerin büyük kısmının ailesel etkenlerden geldiğini gösterebilir.

Yarı deneyler, rastgele atama olmadan bir müdahalenin etkisini kestirmeye çalışan bir desen ailesidir; eşdeğer olmayan gruplar, kesintili zaman serileri ve eşik desenleri bu ailenin farklı güçteki üyeleridir.

Hiçbir gözlemsel desen bütün karıştırıcıları dışarıda bırakmaz; farklı zayıflıkları olan desenlerin aynı yönü göstermesi, bir sonuca duyulan güveni artırır.

Sonraki derse köprü

Bu derste ilişkileri ölçen ve deneye yaklaşan desenleri gördük. Hepsi sayılara dayanıyordu: kaç saat uyku, kaç puan, kaç kaza.

Ama psikolojinin bazı soruları sayılarla başlamıyor. Bir oyun parkında çocukların gerçekte nasıl oynadığını görmek, binlerce insanın bir konu hakkında ne düşündüğünü öğrenmek ya da tek bir insanın olağanüstü bir deneyimini derinlemesine anlamak istediğimizde başka araçlara ihtiyaç duyuyoruz. Bu araçların her biri aynı soruya farklı bir pencereden bakıyor ve farklı şeyleri kaçırıyor. Sonraki ders, aynı soruyu üç farklı araçla ele alarak onları karşılaştırıyor: gözlem, anket ve vaka çalışması.