Denek içi ve denekler arası desen

Açılış sahnesi

Göz doktorunun muayenehanesindesin. Karanlık bir odada, yüzüne ağır bir metal çerçeve takılmış. Karşı duvardaki harflere bakıyorsun.

Doktor bir merceği çeviriyor. "Bir mi, iki mi?" Biraz düşünüyorsun. "İki." Bir mercek daha. "İki mi, üç mü?" Bu sefer emin değilsin. Doktor geri dönüyor, aynı iki merceği tekrar gösteriyor, bu kez ters sırayla. "Şimdi?"

Bu küçük ritüel, aslında bir deney. Doktor senin gözünü başka birinin gözüyle karşılaştırmıyor; seni kendinle karşılaştırıyor. Aynı göz, aynı ışık, aynı harfler, yalnızca mercek değişiyor. Bu yüzden iki mercek arasındaki çok küçük bir farkı bile yakalayabiliyor.

Ama doktorun sırayı neden değiştirdiğini de fark et. İlk gösterilen merceğin hep biraz daha iyi ya da biraz daha kötü görünme ihtimali var. Gözün yoruluyor, alışıyor, bir öncekini hatırlıyor. Aynı kişiyi kendisiyle karşılaştırmanın gücü ile bedeli, bu karanlık odada yan yana duruyor.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M02-D03) deneyin mantığını kurdu: koşulu araştırmacı değiştirir, bir karşılaştırma grubu kurulur ve dağıtımı yazı tura yapar. O derste her katılımcı yalnızca bir koşula girdi. Bu ders ikinci bir yolu açıyor: her katılımcının bütün koşulları yaşaması.

Önce iki deseni yan yana tanımlayacağız ve her birinin neyi kolaylaştırdığını göreceğiz.

Sonra aynı kişiyi birden çok koşulda ölçmenin getirdiği en büyük sorunu, yani koşulların sırasının sonucu etkilemesini ve bu soruna karşı geliştirilen çareyi inceleyeceğiz.

Ardından iki desenin birleştirildiği durumlara ve desen seçiminin, şaşırtıcı biçimde, sorulan sorunun cevabını bile değiştirebildiğine bakacağız.

Göz muayenesi, tat testleri ve sınıf deneyleri ders için kurgulandı; sayı yargıları ve sözlük fiyatları üzerine anılan araştırmalar ise yayımlanmış çalışmalardır.

Sıfır noktası

İki desen arasındaki temel fark, bir karşılaştırmanın neyin üzerine kurulduğu. Denekler arası desende iki grup birbiriyle karşılaştırılır ve gruplar ne kadar benzer olursa olsun, içlerindeki insanlar farklıdır. Denek içi desende aynı insanlar kendileriyle karşılaştırılır.

Mekanizma

Sıranın sonucu etkilemesi

Sırayı dengelemek

Usta katmanı

Katılımcının tahmini

Denek içi desenin bir bedeli daha var ve bu bedel insana özgü. Aynı kişi bütün koşulları gördüğünde, araştırmacının neyi karşılaştırdığını çoğu zaman tahmin edebilir. Tahmin ettiğinde de, çoğu zaman farkında olmadan, beklendiğini düşündüğü şekilde davranabilir.

İki desen farklı cevap verdiğinde

Şaşırtıcı bir gerçek: aynı soru iki farklı desenle sorulduğunda, iki desen birbirine zıt cevaplar verebiliyor. Bunun nedeni hatalı bir yöntem değil, iki desenin aslında iki farklı soru sorması.

İkisini birleştirmek

Kanıtın sınırı

Kişiler arası farkı hesaptan çıkarmanın istatistiksel kazanç sağladığına dair ilke sağlam; ama bu kazancın gerçek bir araştırmada ne kadar büyük olacağı, aynı kişinin farklı koşullardaki tepkilerinin birbirine ne kadar benzediğine bağlı ve bu önceden her zaman bilinmiyor.

Katılımcıların araştırmanın amacını tahmin edip davranışlarını değiştirdiği yönündeki bulguların gücü tartışmalı. Bu etkinin bazı alanlarda belirgin, bazılarında ise ihmal edilebilir olduğu düşünülüyor; hangi koşullarda ne kadar büyük olduğu henüz tam olarak haritalanmış değil.

İki desenin birbirine zıt sonuçlar verdiği gösterimler, çoğu zaman bu farkı göstermek için özel olarak seçilmiş uyaranlarla yapıldı. Gündelik araştırmalarda iki desenin ne sıklıkla belirgin biçimde ayrıştığı ayrı bir soru. Bu yüzden iki desenden birinden elde edilen sonucun öbürüne taşınıp taşınamayacağı her araştırma için ayrıca düşünülmeli.

Son olarak, sıra etkilerinin tamamen kontrol edildiğinden emin olmak mümkün değil. Karşı dengeleme ve koşullar arasına konan aralar çoğu sorunu hafifletiyor, ama asimetrik taşınma gibi bazı etkiler ancak sonuçlar sıraya göre ayrı ayrı incelendiğinde görülebiliyor ve küçük örneklemlerde gözden kaçabiliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Denekler arası desende her katılımcı tek bir koşulda yer alır ve karşılaştırma farklı insanlardan oluşan gruplar arasında yapılır; denek içi desende her katılımcı bütün koşulları yaşar ve kendisinin kontrolü olur.

Denek içi desen kişiler arasındaki kalıcı farkları hesaptan çıkardığı için aynı etkiyi daha az katılımcıyla saptayabilir; ama sıra etkileri, katılımcının amacı tahmin etmesi ve geri alınamaz değişiklikler bu desenin bedelidir.

Sıra etkisi alıştırma, yorgunluk ve bir koşulun bir sonrakine taşınması biçiminde ortaya çıkar; karşı dengeleme bu etkiyi ortadan kaldırmaz, koşullara eşit dağıtır ve asimetrik taşınmaya karşı yetersiz kalabilir.

İki desen aynı soruya farklı cevaplar verebilir, çünkü biri seçeneklerin yan yana, öbürü tek tek değerlendirildiği durumlara benzer; hangisinin seçileceği gerçek hayattaki duruma göre belirlenmeli.

Karma desen iki deseni birleştirir: en yaygın biçimi, şansla oluşturulmuş iki grubun bir müdahaleden önce ve sonra ölçülmesidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki deney desenini karşılaştırdık ve ikisinde de araştırmacı koşulları kendisi belirledi: kahveyi o verdi, sırayı o seçti, kimin hangi gruba gireceğine şans karar verdi.

Ama psikolojinin en önemli sorularının çoğunda bu mümkün değil. Kimseyi rastgele boşanmış bir ailede büyütemeyiz, sigaraya başlatamayız ya da yoksulluğa atayamayız. Bu sorularda araştırmacı, dünyada zaten var olan farkları ölçmek ve aralarındaki ilişkiyi incelemekle yetinmek zorunda. Bunun yapılabildiği en güçlü yollar ve her birinin ne kadar nedensellik iddiası taşıyabildiği sonraki dersin konusu: korelasyonel ve yarı deneysel desen.