Deney: kontrol ve rastgele atama

Açılış sahnesi

Bir üniversitenin kantininde iki öğrenci tartışıyor. Biri, sınavdan önce kahve içen arkadaşlarının hep daha yüksek not aldığını söylüyor. Kendi notlarına bakmış, sınıftakilere sormuş: kahve içenlerin ortalaması gerçekten daha yüksek.

Öteki öğrenci kahveye inanmıyor. "Belki kahve içenler zaten sınavdan önce erken kalkıp ders çalışanlardır," diyor. "Belki sabah kahvesini evde içip sınava dinç gelenlerdir. Belki de kahve yalnızca uykusuz geçen bir geceyi biraz telafi ediyordur ve uyuyanlar zaten iyi yapıyordur."

İlk öğrenci bir veri buldu. İkincisi, o verinin neden kahvenin etkisini göstermediğini söylüyor. Kim haklı?

Bu tartışmayı kantinde bitirmenin bir yolu yok. Ama bir laboratuvarda bitirmenin yolu var ve o yol psikolojinin, belki de bütün deneysel bilimin, en güçlü fikirlerinden biri: kimin kahve içeceğine öğrenciler değil, bir yazı turası karar versin.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M02-D02) kavramları ölçülebilir değişkenlere çevirdi. Bu derste o değişkenler arasında bir ilişki bulunduğunda, bunun bir neden-sonuç ilişkisi olup olmadığını nasıl anlayacağımızı göreceğiz.

Terapi Akademisi'nin araştırma yöntemleri dersi (S00-P02-D06) randomize kontrollü çalışmanın klinikteki biçimini ve kör tutmayı anlattı. Burada daha temeldeki mantığa iniyoruz: bir deneyi gözlemden ayıran şey tam olarak nedir ve şansın bu işte neden bu kadar önemli bir rolü var?

Önce bir ilişkinin neden kendiliğinden bir neden göstermediğini, araya giren üçüncü etkenler üzerinden kuracağız.

Sonra deneyin üç parçasını göreceğiz: koşulu araştırmacının değiştirmesi, bir karşılaştırma grubu ve kimin hangi gruba gireceğine şansın karar vermesi.

Ardından rastgele atamanın neyi çözdüğünü, neyi çözmediğini ve onunla en sık karıştırılan kavramı ayıracağız.

Kantindeki öğrenciler, web sitesi deneyleri ve okul örnekleri kurgu; deniz yolculuğundaki hekim, çay tadan hanım ve hormon tedavisi çalışmaları ise belgelenmiş.

Sıfır noktası

İki değişken birlikte değişiyor diye biri ötekine yol açmıyor. Bu, psikoloji öğrencisinin ezberlediği ilk cümlelerden biri; ama asıl zor olan, bu birlikteliğin neden doğduğunu her somut durumda görebilmek.

Mekanizma

Deneyin parçaları

Deneyin fikri yeni değil. Psikolojiden çok önce, hekimler de aynı sorunla boğuşuyordu: bir tedavi işe yarıyor mu, yoksa hasta kendiliğinden mi iyileşiyor?

Şansın yaptığı iş

Rastgele atamanın gücü, bilmediğin şeyleri de dengelemesinden geliyor. Bir araştırmacı yaş, cinsiyet ve önceki notlar gibi aklına gelen her şeyi iki grupta eşitlemeye çalışabilir. Ama aklına gelmeyen bir etken, örneğin öğrencilerin o sabah kahvaltı edip etmediği, yine de bir grupta yığılabilir. Şans böyle bir ayrım yapmaz.

Usta katmanı

Rastgele atama ve rastgele seçim

Gönüllü olmak bir seçimdir

Rastgele atama, araştırmaya katılmış olanları dengeler. Ama kimin araştırmaya katılacağına çoğu zaman yine insanlar kendisi karar verir.

Kanıtın sınırı

Rastgele atama grupları ancak ortalamada dengeler. Tek bir deneyde, özellikle küçük gruplarda, şans önemli dengesizlikler bırakabilir. Bu yüzden iyi raporlanmış deneyler grupların başlangıçta ne kadar benzer olduğunu gösterir ve tek bir deneyin sonucu, tekrarlarla desteklenmeden kesin sayılmaz.

Deney bir ortalama etkiyi ölçer. Kahvenin ortalamada test puanını artırdığını göstermek, her öğrenci için aynı etkiyi yaptığını göstermez; bazıları için hiçbir fark yaratmayabilir, bazıları için kaygıyı artırıp puanı düşürebilir. Grup düzeyindeki bir bulgudan tek bir kişi hakkında sonuç çıkarmak, deneyin söylemediği bir şeyi ona söyletmek olur.

Deneyin gücü kontrolünden gelir; kontrol arttıkça ortam yapaylaşabilir. Laboratuvarda yarım saat sonra çözülen kısa bir test ile gerçek bir sınav aynı şey değil. Bir deneyin iç geçerliği yüksek olabilirken, bulgusunun gerçek dünyaya ne kadar taşındığı ayrı bir soru olarak açık kalır.

Son olarak, bazı soruların deneyle cevaplanması etik değildir ve bu sınırların nasıl çizildiği tarih boyunca değişti. Araştırma etiğinin bugünkü kuralları ve onları doğuran olaylar M02-D10'da anlatılıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

İki değişkenin birlikte değişmesi bir neden-sonuç ilişkisini göstermez; araya giren karıştırıcı bir değişken ikisini birden etkiliyor olabilir.

Bir neden-sonuç iddiası için birlikte değişme, zamanda önce gelme ve başka hiçbir açıklamanın birlikteliği daha iyi açıklamaması gerekir; deney bu üçüncü koşul için icat edildi.

Deneyin üç parçası var: araştırmacının koşulu kendisinin değiştirmesi, bir kontrol grubu ve katılımcıların koşullara şansla atanması.

Rastgele atama, bilinen ve bilinmeyen bütün özellikleri ortalamada iki gruba benzer biçimde yayar; eşleştirme ise yalnızca ölçülen etkenleri dengeler.

Rastgele atama ile rastgele seçim farklı şeyler: biri bulgunun bir nedeni gösterip göstermediğini, öteki bulgunun kimlere genellenebileceğini belirler.

Sonraki derse köprü

Kahve deneyinde iki ayrı grup kurduk: bir grup kahve içti, öbürü kafeinsiz. Ama aynı soruyu başka bir yoldan da sorabilirdik: aynı öğrencilere bir sabah kahve, başka bir sabah kafeinsiz içirip her birinin iki puanını karşılaştırmak.

Bu ikinci yol daha az katılımcıyla daha hassas bir karşılaştırma vaat ediyor, çünkü her kişi kendi kendisinin kontrolü oluyor. Ama yeni bir sorun getiriyor: ikinci sabah test zaten tanıdık geliyorsa, puan neden yükseldi? Bir deneyin katılımcılarını gruplara mı ayıracağına, yoksa her katılımcıya bütün koşulları mı yaşatacağına karar vermek, sıra etkisi, örneklem büyüklüğü ve maliyet arasında bir denge kurmayı gerektiriyor. Sonraki ders bu iki yolu karşılaştırıyor: denek içi ve denekler arası desen.