Tasarım, sanat ve zanaat

Açılış sahnesi

Cumartesi sabahı, Sırlı Avlu'nun vitrinli odası. Nazlı, Hatıl Stüdyo adına atölyenin yeni kataloğu için fotoğraf çekmeye gelmiş; ışığı ayarlarken iki müşteri aynı anda içeri giriyor.

Birincisi duvardaki büyük çini panoya bakıyor. Fatma Usta onu üç yıl önce, kimse istemeden, kendi için yapmış: dağılan bir lale bahçesi, hiçbir kalıba uymayan bir kompozisyon. Müşteri fiyat soruyor; Fatma Usta satmak istemiyor. İkinci müşteri bir otelin satın alma sorumlusu. Kahvaltı salonu için dört yüz fincan istiyor, hepsi aynı, hepsi bulaşık makinesine dayanıklı, kulpu iri elli bir garsonun parmaklarına uygun. Bir de numune istiyor: önce on tane, misafirler denesin.

Nazlı fotoğraf makinesini indiriyor. Aynı odada, aynı ellerden çıkmış üç ayrı iş duruyor: kimseye sorulmadan yapılmış bir pano, Fatma Usta'nın her gün çarktan çıkardığı fincanlar ve henüz var olmayan dört yüz fincanın tarifi.

Bu derste ne olacak

Önceki derste tasarımın çekirdeğini, bugünkü bir durumu daha iyi sayılan bir duruma taşıma çabasında bulduk. Bu tanım sanatçıyı da zanaatkârı da içine alıyor gibi görünüyor; o hâlde üçünü ayıran ne? Önce bir tasarım kuramcısının tasarımı «anlam vermek» olarak okuyan önerisine, sonra ustalığı bir işi kendisi için iyi yapma isteği olarak tanımlayan bir sosyoloğa bakacağız. Ardından Sırlı Avlu'nun vitrinli odasındaki üç işi üç soruyla ayıracağız: kimin ihtiyacına cevap veriyor, iyiliğini kimin ölçütü belirliyor ve hangi ellerden geçiyor? Üçünün kesiştiği yeri de aynı atölyede bulacağız.

Kanıt ne diyor

Sanatı, zanaatı ve tasarımı kesin çizgilerle ayıran, alanda kabul görmüş tek bir şema yok. Ama iki metin, ayrımı düşünmek için sağlam bir zemin veriyor: biri tasarımın neyle uğraştığını, öteki ustalığın neye dayandığını söylüyor.

İki metin birlikte okunduğunda ayrım bir nesnenin türünde değil, işin yöneldiği yerde aranmalı. Krippendorff'a göre tasarımın derdi bir nesnenin başkasına anlamlı gelmesi, onu kullanacak birine ne olduğunu ve nasıl kullanılacağını söylemesi. Sennett'e göre ustalığın derdi işin kendisi: elin, gözün ve aletin bir işi iyi yapmak için biriktirdiği beceri. Bir eser, bir zanaat işi ve bir tasarım aynı malzemeden, hatta aynı elden çıkabilir; ayrılan, kimin için yapıldıkları ve neyle değerlendirildikleri.

Sahada

Vitrinli odadaki üç iş

Aynı elden, farklı ölçütler

Anlam veren kulp

Gri alan

Bu üç ayrım bir sınıflandırma değil, bir yön gösterir ve her durumda tartışmaya açıktır. Fatma Usta'nın fincanları hem zanaat hem tasarım sayılabilir: her biri elle yapılıyor ama yıllar içinde bir kullanıcının elini düşünerek biçimlenmiş bir tarifi tekrarlıyor. Bir sanatçının bir kamusal meydan için yaptığı heykel ise belediyenin şartnamesine, güvenlik kurallarına ve yoldan geçenlerin tepkisine bağlıdır; orada sanatın ölçütü de tek başına sanatçının değildir. Kanıtın da bir sınırı var: Krippendorff'un önermesi kuramsal bir çerçeve, Sennett'in savını ise bu derste kitabın kendisinden değil, yayınevinin tanıtımından aktardık. Bir işin hangi alana girdiği, telif ya da tasarım tescili gibi hukuki bir sonuç doğurduğunda belirsiz kalmaz; o zaman soru bir yazının değil, bir hukukçunun önüne gider. Bu modülün son dersi hukukun tasarımı nasıl tanımladığına ilk bakışı veriyor.

Senin işinde

Bir tasarımcıyla çalışacak bir zanaatkâr ya da atölye sahibiysen, onun senin yerini alacağını düşünme. Tasarımcı, senin elinin bildiğini başka insanlar için tekrar edilebilir bir tarife çevirmeye yardım eder; tarifin ne kadar iyi olacağı da senin bildiğine bağlıdır. Bir sipariş geldiğinde önce sor: bu iş benim sorum mu, yoksa bir başkasının ihtiyacı mı? Başkasının ihtiyacıysa, onu bir şartnameye dök ve bir numuneyle sına; otelin «kayıyor» notu bir numune olmasaydı dört yüz fincandan sonra gelecekti. Tasarım okuyan bir öğrenciysen, ustalığı küçümseme: prototipi kendi elinle yapmak, bir çizimde göremeyeceğin sorunları gösterir. Bir sanatçıyla çalışan bir kurumsan, ondan bir tasarımcının sorumluluğunu bekleme ya da bir tasarımcıdan bir sanatçının özgürlüğünü isteme; işin başında hangisini istediğini yaz. Kendi işinde bunları ayırmak, kimin neye söz hakkı olduğunu da baştan çözer.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sanat, zanaat ve tasarım aynı malzemeden, hatta aynı elden çıkabilir; onları ayıran nesnenin türü değil, işin yöneldiği yer. Bir iş yapanın kendi sorusuna cevap verdiğinde sanata yakın durur. Ustalık, Sennett'in tanımıyla, bir işi kendisi için iyi yapma isteğidir ve el sanatlarına sıkışmaz. Tasarım ise başkaları için, tekrar edilebilir bir tarif kurar ve ölçütünü kullanan kişi ile şartname koyar. Krippendorff'a göre tasarımın derdi bir nesnenin kullanıcısına anlam vermesidir: kulp ona nasıl tutulacağını söyler. Üçü sık sık kesişir; tasarım çoğu zaman zanaatın elleriyle sınanır.

Sonraki derse köprü

Yeşerti'nin sensörünün içinde bir devre kartı, bir pil ve bir nem ölçer var; onları Deniz bir elektronik mühendisi olarak tasarladı. Kutusunu ise Hatıl Stüdyo'yla birlikte düşünüyor. Aynı ürüne iki ayrı soruyla bakan iki meslek. M01-D03 tasarımcının ve mühendisin aynı nesnede neyi farklı sorduğunu ve tasarıma özgü bir bilme biçiminin olup olmadığını tartışıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Krippendorff'un «tasarım, şeylere anlam vermektir» önermesine göre bir fincan kulbunun tasarım açısından en önemli işi nedir?

• A) Fincanın fiyatını artırmak.
• B) Kullanıcıya fincanın nasıl tutulacağını kendiliğinden anlatmak.
• C) Ustanın kişisel üslubunu göstermek.
• D) Fincanın fırında çatlamasını önlemek.

Cevap: B. Krippendorff'a göre bir nesne kullanıcısına ne olduğunu ve nasıl kullanılacağını kendisi göstermelidir; garsonların «düşürmeyeceğini hissediyorsun» demesi bunun örneği.

Soru 2 · Senaryo

Bir otel, bir çini atölyesinden aynı biçimde dört yüz fincan istiyor ve önce on numune deniyor. Numuneler «güzel ama üst üste dizilince kayıyor» notuyla geri dönüyor. Bu süreç en çok hangisine benzer?

• A) Ustanın kendi sorusuna cevap verdiği bir sanat işine.
• B) Yalnız elin becerisine dayanan, ölçütü ustanın kendisi olan bir zanaat işine.
• C) Hiçbir ölçütü olmayan bir hobiye.
• D) Başkaları için tekrar edilebilir bir tarif kuran ve kullanıcı deneyimiyle sınanan bir tasarım işine.

Cevap: D. İş başkaları için, tekrar üretilebilir biçimde kuruluyor ve ölçütünü kullanan kişi ile şartname koyuyor; numunenin geri dönmesi tasarımın sınanma biçimidir.

Soru 3 · Tuzak

Biri «Makineyle yapılan her şey tasarımdır, elle yapılan her şey zanaattır» diyor. Bu görüşün sorunu nedir?

• A) Ayrım üretim aracında değil, işin kimin için ve hangi ölçütle yapıldığındadır; elle yapılmış bir prototip bir tasarımı sınayabilir.
• B) Hiçbir sorun yoktur; ayrım tam olarak budur.
• C) Makineyle yapılan şeyler sanattır.
• D) Elle yapılan şeylerin hepsi sanattır.

Cevap: A. Deniz'in elle kestiği prototip kutu bir tasarımı sınıyor; bir makinede basılmış tek bir pano bir sanat işi olabilir. Araç değil, işin yöneldiği yer belirleyicidir.

Soru 4 · Uygulama

Sennett'in ustalık tanımına göre aşağıdakilerden hangisi bir ustalık işidir?

• A) Bir ürünün yalnız satış fiyatını belirlemek.
• B) Bir toplantıda başkasının fikrini kendi fikri gibi sunmak.
• C) Bir hemşirenin, her hastada daha iyi yapmak için yıllar içinde damar yolu açma becerisini geliştirmesi.
• D) Bir işi bir an önce bitirmek için en kısa yolu seçmek.

Cevap: C. Sennett ustalığı bir işi kendisi için iyi yapma isteği ve bunun için biriktirilen beceri olarak tanımlar ve onu el sanatlarının dışında, hemşirelerde ve hekimlerde de görür.