Tasarımı tanımlamak

Açılış sahnesi

Kütahya, Sırlı Avlu'nun atölyesi, öğleden sonra. Fırından yeni çıkmış fincanlar tezgâhta soğuyor. Can bilgisayarını açmış, büyükannesine bir teklif gösteriyor: İzmir'deki Hatıl Stüdyo atölye için yeni bir internet sitesi ve bir ambalaj tasarlayacak. Fatma Usta ekrana uzun uzun bakıyor, sonra tezgâhtaki fincanlardan birini alıp çevirerek Can'a uzatıyor.

«Bu deseni ben çizdim. Fincanın kulpunu üç kez değiştirdim, ilki elde tutulmuyordu. Sırrın rengini de ben seçtim. Ben tasarımcı değil miyim? Neden dışarıdan tasarımcı getiriyoruz?»

Can cevap veremiyor. Akşam Leyla Hanım'ı arıyor ve soruyu ona soruyor. Leyla Hanım hemen cevap vermiyor. «Büyükannen haklı,» diyor sonunda. «Sorulması gereken soru, kimin tasarımcı olduğu değil. Tasarımın ne olduğu.»

Bu derste ne olacak

Önce tasarımın en çok başvurulan iki tanımını okuyacağız: birini bir karar kuramcısı, ötekini bir tasarım eğitimcisi yazdı. Biri tasarımı bir meslek olarak değil, var olanı istenen bir duruma çevirme etkinliği olarak tanımlıyor; öteki onu bilimin ve beşeri bilimlerin yanında duran ayrı bir bilme biçimi olarak görüyor. Sonra bir fincanın, bir başvuru formunun ve bir sensör kutusunun bugünkü hâlini hangi kararların ürettiğini izleyeceğiz. Tasarımın sanattan, zanaattan ve mühendislikten nasıl ayrıldığı bu modülün sonraki derslerinde; burada ortak çekirdeği arıyoruz.

Kanıt ne diyor

Tasarımın tek bir kabul görmüş tanımı yok, ama alanın yazınında sürekli dönülen iki tanım var. İkisi de tasarımı bir nesnenin görünüşüyle değil, bir düşünme ve karar verme biçimiyle tanımlıyor.

İki tanım birbirini tamamlıyor. Simon tasarımın amacını söylüyor: bir durumu değiştirmek, hem de daha iyi sayılan bir yöne. Archer tasarımın nasıl bildiğini söylüyor: bir şeyi önce bir modelde kurarak, deneyip doğrulayarak, sonra uygulayarak. İkisinde de görünüş bir sonuçtur, tanımın kendisi değildir.

Sahada

Bir fincanın kararları

Bir form, bir kutu, bir bant

Modelde sınamak

Gri alan

Simon'ın tanımı tasarımı herkese açıyor, ama bir bedeli var: bir öğretmenin ders planı da, bir köprü de, bir yara bandı da tasarımsa, kelime neyi dışarıda bırakıyor? Bazı yazarlar bu genişliğin tasarımı bir meslek olarak görünmez kıldığını, bazıları ise tam tersine tasarım düşüncesini değerli kılanın bu olduğunu düşünüyor; bu tartışma açık ve iki tarafı da bir deneyle değil, bir tasarım anlayışıyla savunuyor. Archer'ın tanımı ise bir eğitim politikası önerisi içinde yazıldı; bir tasarım stüdyosunun gündelik işini değil, okullardaki bir bilgi alanını tarif ediyor. İki tanım da bir şeyi «iyi tasarım» yapan ölçütü vermiyor: «tercih edilen durum» kimin tercihi, «ihtiyaç» kimin ihtiyacı? Bir tasarım kararı bir grubu kayırırken bir başkasını dışarıda bırakabilir; yara bandının rengi bunun en basit örneği. Bu sorular, bir işte kimin söz hakkı olduğu sorusuna dönüştüğünde artık tanımla değil, kullanıcıyla ve bağlamla cevaplanır.

Senin işinde

Tasarım okumak istiyorsan, bundan sonra karşılaştığın her nesneye ve ekrana bir soru sor: bu hâline hangi kararlarla geldi ve o kararları kim, kimin için verdi? Bir tasarımcıyla çalışacak bir işletme sahibiysen, Fatma Usta gibi kendi yaptığın kararları küçümseme; deseni, malzemeyi ve müşterinin elini senden iyi bilen kimse yok. Tasarımcıdan beklediğin, o bilgiyi bir yönteme, bir modele ve bir sınamaya dönüştürmesi. Bir ekipte yönetici ya da çalışansan, bir işi «sonunda tasarıma veririz» diye bekletme; görünüşü değil, kararları konuşmak için tasarımcıyı işin başında masaya çağır. Kendi formunu, kendi menünü, kendi raf düzenini kuruyorsan, sen de tasarım yapıyorsun. O zaman Simon'ın iki ucunu kâğıda dök: bugünkü durum ne, istediğin durum ne? Arasındaki yolu seçmeden önce bir kâğıt modelde, birkaç kartla ya da kaba bir çizimle dene; Fatma Usta'nın üç kulbu da böyle bulundu. Son olarak kararının kimi varsaydığını sor. Menüyü okuyamayacak kadar küçük yazdıysan yaşlı müşteriyi, rafı yüksek kurduysan tekerlekli sandalyedeki müşteriyi, «ten rengi»ni tek renk saydıysan koyu tenli kullanıcıyı dışarıda bırakmış olabilirsin. Bu soruyu sormak bir uzmanlık istemez; yalnız alışkanlık ister.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tasarımın tek bir tanımı yok, ama en çok başvurulan iki tanım ortak bir çekirdekte buluşuyor. Simon'a göre var olan bir durumu tercih edilen bir duruma çevirmek için eylem yolu kuran herkes tasarım yapar; tasarım bir meslek unvanı değil, bir etkinliktir. Archer'a göre tasarım, bilim ve beşeri bilimlerin yanında, kendi bilme biçimi olan üçüncü bir alandır ve dili modellemedir. Fincan da, başvuru formu da, karton kutu da bugünkü hâline kararlarla gelir; o kararlar bilerek verilmese de tasarımdır. Güzellik bir tasarımın sonuçlarından biri olabilir, tanımı değildir. Her tasarım kararı bir kullanıcıyı varsayar; «tercih edilen durum»un kimin tercihi olduğunu sormak, tasarımı okumanın ilk adımıdır.

Sonraki derse köprü

Fatma Usta'nın fincanı aynı anda üç şeydir: çizdiği desen bir sanat işine, elinin bildiği sır bir zanaata, kulpun üç denemesi bir tasarım sürecine benzer. M01-D02 bu üçünü birbirinden ayırıyor: bir iş kim için yapılıyor, hangi ölçütle değerlendiriliyor ve kimin elinde üretiliyor? Üçünün kesiştiği yer de Sırlı Avlu'nun atölyesi.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Simon'ın tasarım tanımına göre aşağıdakilerden hangisi tasarım yapmaktır?

• A) Bir ürünün fotoğrafını çekip bir sosyal medya hesabında paylaşmak.
• B) Dikkati dağılan öğrenciler için ders saatinin sırasını bilerek yeniden kurmak.
• C) Bir müzede bir resme uzun süre bakmak.
• D) Bir kitabın konusunu bir arkadaşa anlatmak.

Cevap: B. Simon'a göre var olan bir durumu tercih edilen bir duruma çevirmek için eylem yolu kuran herkes tasarım yapar; öğretmen bir sorunu fark edip dersin düzenini bilerek değiştiriyor.

Soru 2 · Senaryo

Bir belediyenin arıza bildirim formunda vatandaştan, direğin üç metre yüksekliğindeki numarayı yazması isteniyor. Bu durum için en yerinde değerlendirme hangisidir?

• A) Form bir nesne olmadığı için tasarım konusu değildir.
• B) Formun yalnız renkleri ve yazı karakteri tasarım kararıdır.
• C) Hangi bilginin isteneceği ve hangisinin zorunlu tutulacağı da birer tasarım kararıdır ve bu karar kullanıcının yapamayacağı bir şeyi istiyor.
• D) Sorun vatandaşın dikkatsizliğidir.

Cevap: C. Bir hizmetin formu da bir tasarımdır; alanların sırası ve zorunluluğu kullanıcıyı varsayan kararlardır ve bu örnekte varsayım yanlış.

Soru 3 · Tuzak

Bir ekip yöneticisi «Ürün hazır olunca son haftada tasarıma veririz» diyor. Bu yaklaşımın sorunu nedir?

• A) Tasarım sona bırakıldığında, pil kapağının yeri ya da formun sırası gibi ürünün başında verilmesi gereken kararlar çoktan verilmiş olur ve tasarım yalnız görünüşü değiştirebilir.
• B) Son haftada tasarımcı bulmak zordur.
• C) Tasarım her zaman ürünün en pahalı parçasıdır.
• D) Hiçbir sorun yoktur; tasarım ürünün son katmanıdır.

Cevap: A. Tasarım kararları ürünün işleyişini baştan belirler; sona bırakılan tasarım yalnız yüzeyi düzenleyebilir ve asıl sorunları çözemez.

Soru 4 · Uygulama

Archer'ın tanımına göre tasarımın «temel dili» nedir ve Sırlı Avlu örneğinde nerede görülür?

• A) Matematiksel gösterim; fincanın ölçülerinin hesabında.
• B) Doğal dil; Can'ın teklif e-postasında.
• C) Satış verisi; atölyenin yıllık cirosunda.
• D) Modelleme; Leyla Hanım'ın sitenin sayfalarını kâğıt kartlarla masada kurup sınamasında.

Cevap: D. Archer bilimin dilini gösterim, beşeri bilimlerinkini doğal dil, tasarımınkini modelleme olarak koyar; kâğıt kartlar fikri yapılmadan önce elle tutulur biçimde sınar.