Tasarım ve mühendislik

Açılış sahnesi

Salı akşamı, görüntülü bir toplantı. Ekranın bir köşesinde Yeşerti'nin yedi kişilik ofisi, öbür köşesinde Hatıl Stüdyo'nun İzmir'deki masası. Toplantıyı Leyla Hanım açıyor: konu, saksı nem sensörünün yeni kutusu.

Deniz, Yeşerti'nin kurucusu ve eğitimi elektronik mühendisliği, bir tablo paylaşıyor. Sensör saksının toprağına gömülecek, her sulamada su alacak; su geçirmezlik için tek parça, vidasız, ultrasonik kaynakla kapatılmış bir gövde öneriyor. «Açılacak bir kapak, suyun gireceği bir yer demek» diyor. Stüdyodan Kerem ise kendi ekranında üç kaba eskiz gösteriyor; üçünde de pil kapağı var. «Kullanıcı pili balkonda, parmakları topraklıyken değiştirecek» diyor. «Kapak yoksa her pil bittiğinde sensörü çöpe atacak.»

Bir süre kimse konuşmuyor. Sonra Leyla Hanım soruyor: «Hanginiz haklı?» Deniz «ikimiz de» diyor. Kerem gülüyor: «Ama aynı soruyu sormuyoruz.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste tasarımı sanattan ve zanaattan, işin yöneldiği kişiye ve onu değerlendiren ölçüte bakarak ayırdık. Bu derste daha yakın bir komşuya bakıyoruz: aynı ürünü birlikte geliştiren mühendise. Önce bir tasarım kuramcısının, tasarımcıların bilim insanlarından farklı bir bilme biçimi olduğunu savunan makalesini, sonra o makalenin dayandığı bir deneyi okuyacağız: aynı bulmacayı mimarlık ve fen öğrencilerine veren bir araştırmacının gözlemi. Ardından Yeşerti'nin kutusunda Deniz'in ve Kerem'in hangi soruları sorduğunu ayıracağız ve bu ayrımın bir meslek sınırı değil, iki düşünme biçimi olduğunu göreceğiz.

Kanıt ne diyor

Tasarımı mühendislikten ayırmak sanıldığından zordur, çünkü mühendisler de tasarlar. Alanın en çok atıf alan metinlerinden biri, ayrımı mesleklerde değil, bir sorunu çözerken izlenen yolda arıyor.

Bu iki kart derse beklenmedik bir yön veriyor. Cross'un ayırdığı, mühendis ile tasarımcı değil; çözümleyerek düşünmek ile kurarak düşünmek. Mühendis su geçirmezliği hesaplarken çözümler, devre kartını kutuya yerleştirirken kurar. Kerem pil kapağını ilk eskizde önerirken kurar, kapağın contasının kaç milimetre olacağını sorarken çözümler. Aynı ürün iki biçimi de ister.

Sahada

İki soru, bir kutu

Ölçülebilir olan ve kurulması gereken

Gri alan

Ayrım sınırları olan bir ayrımdır ve tartışmaya açıktır. Lawson'ın deneyi küçük öğrenci gruplarıyla, tek bir tür bulmacayla yapıldı; bugünkü bir mühendislik ekibinin ya da bir tasarım stüdyosunun nasıl çalıştığını doğrudan göstermez. Cross'un makalesi bir eğitim savunusudur ve mühendisi değil, bilimi karşısına koyar; o yüzden bu derste «tasarımcı ve mühendis» diye kurduğumuz karşıtlık, aslında iki düşünme biçiminin aynı ekipte nasıl paylaşıldığı sorusudur. Bir başka belirsizlik de sorumlulukta: köprünün yükü ya da pompanın dozu gibi kanıtla ve hesapla cevaplanan bir soruda karar mühendisindir ve yönetmelik onu bağlar. Kapağın nereye konacağı ya da köprüde güvende hissetmek gibi sorularda ise tek doğru cevap yoktur. İki tür sorunun aynı karara bağlandığı yerde, örneğin bir kapağın hem kullanımı hem su geçirmezliği belirlediği yerde, ekibin kimin neye son sözü söyleyeceğini baştan konuşması gerekir.

Senin işinde

Bir ürün ekibinde çalışıyorsan, toplantıda biri bir hesap, öteki bir eskiz getirdiğinde bunu bir çekişme sanma; ikisi farklı sorular soruyor ve ürünün iki soruya da cevabı olmalı. Tasarımcıysan, ölçülebilir bir soruyu tartışarak değil, ölçümle çözen mühendise alan bırak ve kendi önerinin hangi ölçülebilir koşulu karşılaması gerektiğini ondan öğren. Mühendissen, erken ve kaba bir eskizi bir dikkatsizlik sanma; çoğu zaman sorunu anlamanın en hızlı yolu odur. Ekibi yöneten bir kurucu ya da yöneticiysen, Leyla Hanım'ın yaptığını yap: iki kişiyi aynı toplantıya çağır ve her kararın yanına kimin sorusuna cevap verdiğini yaz. Takvim bir sonuç istediğinde bugünkü en iyi çözümle ilerle, ama uzun dönemli sorunun sınamasını bir sonraki sürüme kaydet; ikisini aynı anda beklemek ürünü hiç çıkarmamaktır. Kendi küçük işinde tek başına hem hesap hem eskiz yapan biriysen, bu iki şapkayı bilerek değiştir: önce birkaç kaba çözüm dene, sonra en umutlusunu ölçerek sına.

Kendin dene

Aklında kalsın

Mühendisler de tasarlar; Cross'un tasarıma özgü dediği düşünme biçimi mimarlarda olduğu kadar mühendislerde de gözlendi. Asıl ayrım iki meslek arasında değil, iki düşünme biçimi arasında: sorunu önce çözümleyen ve çözümü önerip deneyerek kuran. Lawson'ın deneyinde mimarlık öğrencileri çözüm deneyerek sorunu öğrendi ve bu farkı eğitimleri sırasında edindikleri görülüyor. Tasarım, belirli bir sürede yeterince iyi bir sonuç vermek zorundadır; bilim kararını erteleyebilir. Bir ürünün ölçülebilir soruları hesaba, kurulması gereken soruları tasarıma aittir ve iyi bir ekip ikisini aynı masaya oturtur.

Sonraki derse köprü

Kerem kapağı bir şapka gibi kutunun tepesine koymayı önerdiğinde sorunun kendisi de değişti: artık «su geçirmez bir kutu» değil, «suyu dışarı akıtan bir kapak» konuşuluyordu. Sorun çözüm önerildikçe yeniden tanımlandı. M01-D04 tasarım problemlerinin neden baştan tam olarak tanımlanamadığını ve neden tek bir doğru cevaplarının olmadığını ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Lawson'ın blok deneyinde mimarlık öğrencilerinin izlediği yol en iyi hangi ifadeyle anlatılır?

• A) Olası bütün birleşimleri sistemli biçimde tarayıp kuralı önce bulmak.
• B) Çözüm önerip elenene kadar denemek ve denerken kural hakkında bir şey öğrenmek.
• C) Problemi çözmeyi reddetmek.
• D) Fen öğrencilerinin çözümlerini kopyalamak.

Cevap: B. Lawson mimarlık öğrencilerinin çözüm odaklı bir strateji izlediğini ve çoğunun çözüm denerken kural hakkında da bir şey öğrendiğini gözledi.

Soru 2 · Senaryo

Bir ürün toplantısında mühendis su geçirmezlik için kapaksız bir gövde, tasarımcı topraklı parmakla açılan bir pil kapağı öneriyor. Ekibi yöneten kişi için en yerinde adım hangisidir?

• A) Kıdemli olanın önerisini seçmek.
• B) Toplantıyı iptal edip iki kişiye ayrı ayrı iş vermek.
• C) Kapağı tamamen kaldırıp pilin ömrünü ürünün ömrü saymak ve kullanıcıya pil bitince yeni bir sensör almasını önermek.
• D) İki önerinin farklı sorulara cevap verdiğini görüp hem su geçirmezliği hem pil değişimini karşılayan bir çözüm aramak.

Cevap: D. Mühendis kutunun dayanıp dayanmayacağını, tasarımcı kullanılıp kullanılmayacağını soruyor; iki soru da ürünün tarifine girmelidir.

Soru 3 · Tuzak

Biri «Mühendisler hesap yapar, tasarım yapmaz» diyor. Cross'un makalesine göre bu görüşün sorunu nedir?

• A) Cross bu davranışın mühendislerde de gözlendiğini yazıyor; mühendisler de tasarlar.
• B) Cross mühendisliği bilimin bir dalı sayar, mühendislerin çalışma biçimini bilim insanlarınınkiyle aynı görür ve onları tasarımın dışında tutar.
• C) Cross'a göre yalnız mühendisler tasarım yapar.
• D) Görüş doğrudur; Cross mühendisliği ayrı bir bilim sayar.

Cevap: A. Cross'un karşısına koyduğu bilimdir, mühendislik değil; tasarıma özgü davranışı mimarlarda, kent tasarımcılarında ve mühendislerde gözlendiğini belirtir.

Soru 4 · Uygulama

Bir tasarım ekibi bir malzemenin uzun dönem dayanımı için bir yıllık test istiyor, ama ürün üç ay sonra tanıtılacak. Cross'un tasarım işine dair gözlemiyle en uyumlu karar hangisidir?

• A) Test bitene kadar ürünü tanıtmamak.
• B) Testi tamamen iptal etmek.
• C) Tanıtım için o günkü bilgiyle yeterince iyi bir çözüm çıkarmak ve uzun dönem testini sonraki sürüme bağlamak.
• D) Malzemeyi hiç test etmeden ürünü satışa çıkarmak ve sorun çıkarsa geri çağırmak.

Cevap: C. Cross'a göre tasarımcı belirli bir sürede uygulanabilir bir sonuç vermek zorundadır; uzun dönemli sınamayı bırakmadan, onu bir sonraki adıma bağlamak bu kısıtla uyumludur.