Türün özel kuralları
Kural burada estetik bir yasa değil, izleyici beklentisinin adıdır. Bozulabilir; ama neyi bozduğunu bilerek.
Karakter durumu ciddiye almalı
Seyirci karakterin ciddiyetine güler, karakterin kendi şakasına değil. Başkarakter komik olduğunu bilir ve seyirciye göz kırparsa bilgi farkı kapanır, sahne bir skeç gösterisine döner. Komik oyunculuk ile komik yazım arasındaki ayrım burada başlar: yazı karakterin ne istediğini, durum onu gülünç kılar.
Kimse gerçekten yok olmamalı
Komedi izleyiciye güvenli bir mesafe vaat eder: düşen kalkar, rezil olan toparlanır. Gerçek bir ölüm ya da kalıcı bir yara bu mesafeyi kapatır ve kahkahayı keser. Kara komedi bu kuralı bilerek esnetir; ama orada da seyirciye kiminle güldüğü açıkça gösterilir.
Her sahne bir öncekinden büyür
Komik tırmanış ölçek değiştirerek ilerler: bir kişiden bir aileye, bir odadan bir düğüne. Aynı büyüklükteki rezaletlerin sıralanması seyircide «bunu gördüm» duygusu yaratır. Tırmanış durursa filmin ortası sarkar, çünkü komedi dramdan daha az duygusal yedeğe sahiptir.
Kural kurulmadan bozulmaz
Bir beklentiyi bozabilmek için önce o beklenti kurulmalıdır. Espri kurulum ve karşılık (setup ve punchline) arasındaki boşluktan doğar; kurulumu atlanan karşılık seyirciye rastgele gelir. Aynı ilke büyük ölçekte de geçerlidir: finalde patlayacak her şey ilk yarıda yere konmuş olmalı.
Gerçeklik düzeyi sabit kalır
Film absürt mü, abartılı mı, gerçekçi mi; seyirci bunu ilk sahnelerde öğrenir ve sonrasını o ölçüyle izler. Gerçekçi bir komedide bir anda fizik kurallarını çiğneyen bir şaka seyirciyi hikâyeden koparır. Düzey değiştirilecekse bu bir rüya, bir hayal sahnesi gibi açık bir çerçeveyle yapılır.
Kahkahanın hedefi bilinçli seçilir
Seyirci kime güldüğünü sezer: kendi kibriyle düşen güçlüye mi, zaten ezilen güçsüze mi? Güçlünün düşüşü seyirciyi rahatlatır; güçsüzün aşağılanması ise kahkahayı rahatsızlığa çevirir. Hedef değiştirilecekse bu bir karar olarak yazılır, kaza olarak değil.
Duygusal gerçeklik kahkahayı taşır
Uzun metraj komedi yalnız esprilerle doksan dakika sürmez; seyircinin karakteri sevmesi gerekir. Karakterin yalnızlığı, korkusu ya da sevgisi bir iki sahnede gerçekten görünmelidir. Bu sahneler olmazsa seyirci gülmeye devam eder ama sonucu umursamaz.
Konvansiyonlar (conventions)
Türün tanınır öğeleri: karakter tipleri, mekânlar, nesneler, motifler.
- Tip karakter kadrosu: saf, kurnaz, sinirli otorite, dedikoducu komşu, her şeyi yanlış duyan yaşlı
- Kapılı, dolaplı, perdeli mekânlar: saklanma ve yanlış girişlere izin veren oda düzeni
- Kılık değiştirme, sahte kimlik, yanlış kişiye verilen mektup ya da telefon
- Üçleme kuralı: aynı kalıp iki kez kurulup üçüncüde bozulur
- Geri çağırma: ilk perdede tanıtılan bir nesnenin ya da sözün finalde yeni anlamla dönmesi
- Ciddiyetle tekrarlanan bir alışkanlık ya da cümle (karakterin imza davranışı)
- Düz adam ile komik adam ikilisi; biri durumu normal karşılar, öteki abartır
- Kalabalık ve resmî mekânlar: düğün, cenaze, müfettiş ziyareti, aile yemeği
Sık düşülen hatalar
Hikâyesiz skeç dizisi
Sahneler birbirinin sonucundan doğmaz, yalnızca yan yana dizilir. Her sahne tek başına komik olabilir ama tırmanış olmadığı için ikinci yarı yorar.
Kendine gülen karakter
Herkes espri yapar, kimse durumu ciddiye almaz. Diyalog parlak görünür, ama seyircinin gülebileceği bir kör nokta kalmaz.
Kalıp karakterle yetinmek
Tipler tanıdıktır ve hızlı iş görür; ama arzusu, korkusu olmayan bir tip yalnızca bir kostümdür. En sevilen komik tipler aynı zamanda bir şey isteyen insanlardır.
Espriyi açıklamak
Karşılıktan sonra başka bir karakterin şakayı yorumlaması ya da tekrar etmesi. Seyircinin kendi başına bağlantı kurmasının hazzını elinden alır.
Dönemin geçici göndermelerine yaslanmak
Bir haftalık bir gündem ya da sadece belirli bir çevrenin bileceği bir ad üzerine kurulan espri, film çıktığında çoktan eskimiş olabilir. Durumdan ve karakterden doğan espri daha uzun yaşar.
Kuralı bilerek bükmek
Türü tazeleyen hamleler: sözleşmenin kalbini koruyup biçimini değiştirmek.
Ciddi tür içinde komik karakter
Bir savaş, soygun ya da gerilim hikâyesine tek bir komik bakış eklenir. Tür sözleşmesi korunur ama seyirci gerilimi farklı bir ritimle yaşar.
Hiç değişmeyen karakterin değiştirdiği dünya
Başkarakter kör noktasından vazgeçmez; ama onun inadı çevresindekileri dönüştürür. Değişim yükü yan karakterlere geçer.
Utanç komedisi
Güvenli mesafe bilerek daraltılır: sahne gerektiğinden uzun sürer, kimse kurtarmaya gelmez. Seyirci gülmekle başını çevirmek arasında kalır; bu rahatsızlık sahnenin hedefidir.
Tekrarın kendisini konu yapmak
Aynı günün, aynı sınavın, aynı sofranın tekrar tekrar yaşanması. Üçleme kuralı bütün filmin yapısına yayılır ve her tekrar karakterin küçük bir değişimini ölçer.