Sayfa düzeni

Açılış sahnesi

Emre dosyayı gururla masaya koyuyor. Nöbet bitti, yapımcıya gidecek. Dosya seksen dokuz sayfa tutuyor. Kısa ve toplu, diyor. Kimse kalın bir dosyadan hoşlanmaz. Bir arkadaşı ona yapımcıların uzun dosyayı en alta koyduğunu söylemiş. Emre de bütün gece ayarlarla uğraşmış.

Selim ilk sayfayı ışığa tutuyor. Harfler ince ve sık, bir roman sayfasındaki gibi. Kenarlar dar. Sayfa neredeyse kenardan kenara dolu. Paragraflar sayfanın bir ucundan öbür ucuna uzanıyor. Sahne başlığıyla aksiyon arasında boş satır bile yok. Sayfaların hiçbirinde numara yok.

Nermin Hanım yanlış ad gecesini açtırıyor. Emre'nin dosyasında bu gece yarım sayfa. Tek bir gri paragraf.

Selim telefonunun kronometresini başlatıyor. Sahneyi yüksek sesle okumuyor, oynuyor. Babanın uzun bakışında susuyor. Koridorun boğuklaştığı yerde bekliyor. Alyansın korkuluğa iki kez vurduğu yerde masaya iki kez parmağıyla vuruyor. Sonra kronometreyi durduruyor.

Bir buçuk dakika, diyor. Senin yarım sayfan.

Emre ekrana bakıyor. Peki seksen dokuz sayfa kaç dakika?

Kimse bilmiyor, diyor Nermin Hanım. Sorun da bu. Bu dosyanın sayfası bir ölçü değil artık.

Senaryo sayfası filmin süresini ölçen bir araçtır. Kâğıt, yazı tipi ve kenarlar herkeste aynı olursa araç doğru ölçer.

Bu derste ne olacak

Bu derste senaryonun sayfa düzenini ayarlarıyla birlikte söküp yeniden kuracağız. Kâğıt ölçüsünden başlayacağız, yazı tipine ve yazı boyutuna geçeceğiz. Kenar boşluklarını, satır aralığını ve sayfa numarasını konuşacağız. Beyaz alanın bu ayarların içinde nasıl iş gördüğüne bakacağız. Sonra bir sayfanın kabaca bir dakika sürmesi kuralını sınayacağız. Kuralın tuttuğu yerleri ve bozulduğu yerleri ayıracağız. Sapmayı ölçmenin yolunu da göreceğiz. Emre'nin roman gibi dizilmiş dosyası bütün ders boyunca önümüzde duracak. Bir adada su taşıyan bir aile, beton kıran mahkûmlar ve tavandan sarkan bir hırsız bize eşlik edecek. Hızlı konuşan bir şirket yöneticisi ve bir pencereden çıkan kamera da onlara katılacak.

Sıfır noktası

Senaryo sayfasının hangi parçalardan oluştuğunu biliyoruz. Sahne başlığı, aksiyon satırı, karakter adı, diyalog. Bu derste parçalara değil, onları taşıyan zemine bakacağız. Kâğıdın kendisine, harfin genişliğine, kenarların payına.

Bunun nedeni basit. Sektör senaryoyu okurken bir şey daha yapar: sayar. Yapımcı sayfa sayısına bakıp filmin süresini tahmin eder. Süreden çekim gününe, çekim gününden bütçeye geçer. Bir sayfa aşağı yukarı bir dakika tutar. Bu yaklaşık ölçü ancak bütün yazarlar sayfayı aynı biçimde dizerse güvenilir kalır.

Bir terziyi düşün. Terzinin mezurası herkesinkiyle aynı santimi gösterir. Birisi mezurayı biraz gerip kısaltsa ölçtüğü her şey yanlış çıkar. Emre'nin dosyası gerilmiş bir mezura. Sayfa sayısı küçük, ama içindeki film küçük değil.

Sayfa düzeninin ayarları ilk bakışta bürokrasi gibi görünür. Kâğıt şu boyda olsun, harf şu tipte olsun, kenar şu kadar boş kalsın. Yazar bunları hikâyeden uzak, teknik ayrıntılar sanır. Oysa her ayar ölçünün bir parçası. Biri kayarsa sayfanın süreyle bağı kopar.

Okurun gözü de bu düzene bağlı. Senaryo okuyan biri günde birkaç dosya okur. Gözü standart sayfaya alışmıştır. Sahne başlığını nerede bulacağını, diyalog sütununun nerede başlayacağını bilir. Alışık olmadığı bir düzen gördüğünde okumayı bırakmaz, ama yavaşlar. Yavaşlayan okur hikâyeye değil sayfaya bakar.

Bir de ortak çalışma var. Senaryo yalnız okunmaz, üstünde konuşulur. Yapımcı, yönetmen, oyuncu ve kurgucu aynı dosyayı ellerinde tutar. Biri bir sahneyi sorduğunda herkes aynı sayfayı açabilmelidir. Sayfa düzeni bu konuşmanın haritasıdır. Harita herkeste farklı çizilmişse kimse aynı yeri gösteremez.

Peki bu ayarlar neden tam bunlar? Çoğunun gerekçesi tarihseldir. Senaryo daktiloyla yazıldığı yıllarda ölçü kâğıdın, harfin ve makinenin sınırlarına göre kuruldu. Teknoloji değişti, ölçü kaldı. Kaldı, çünkü üstüne kurulan bütün hesaplar ona dayanıyordu. Bugün bir ayarı değiştirmek, o hesapları sessizce bozmak demek.

Bu ders bir ayar listesi gibi görünebilir. Ama her ayarın arkasında aynı soru duruyor: bu sayfa perdede ne kadar sürecek? Ayarları bu soruyla okuyacağız. Sonra sorunun cevabının sayfadan okunamadığı yerlere geleceğiz. Emre'nin yanlış ad gecesi tam orada duruyor.

Mekanizma

Kâğıdın kendisi

Emre'nin şablonu internetten indirilmiş bir dosya. Emre farkında değil, ama şablon Letter'a ayarlı. Nermin Hanım ise dosyayı A dört kâğıda basmış. Numarasız sayfaları kurşun kalemle kendisi numaralamış. Notunda kantin sahnesi kırk ikinci sayfada. Emre'nin ekranında aynı sahne kırk birinci sayfanın ortasında başlıyor. İkisi on dakika boyunca aynı sahneden konuştuklarını anlamıyor.

Letter kâğıdı A dörde göre biraz daha kısa ve biraz daha geniştir. Aynı metin iki kâğıtta aynı sayfa sayısını tutmaz. Fark küçüktür, yine de sayfaların nerede bittiği değişir. Yurt içindeki bir yapımcıya gönderilecek dosya için doğrusu A dört. Yurt dışındaki bir ortak yapımcı ise Letter isteyebilir. Emre bir ana dosya tutmaya karar veriyor. Notlar hep onun üstünden yürüyecek, öbür ölçüdeki kopya yalnız gönderirken üretilecek.

Harfin genişliği

Emre'nin seçtiği kitap harfi orantılıdır. Bir "i" dar, bir "m" geniş yer kaplar. Satıra sığan harf sayısı kelimeye göre değişir. Courier'de ise her harf aynı genişlikte. Bir satıra hep aşağı yukarı aynı sayıda harf sığar. Sayfaya sığan satır sayısı da sabittir. Böylece sayfa, içindeki metin miktarını herkes için aynı ölçüde gösterir.

Bu harf daktilodan kalma. Senaryonun ölçü düzeni daktilo çağında kuruldu. Bilgisayar gelince harf değişmedi, çünkü ölçü onun üstüne oturuyordu. Courier ailesinin bugün senaryo için çizilmiş daha temiz kesimleri de var. Hepsi aynı genişlik ilkesini korur.

Yazı boyutu da bu düzenin parçası: on iki punto. Emre dosyayı kısa göstermek için harfi on bir puntoya indirmiş. Okur bunu ilk bakışta fark etmez. Ama sayfa yoğunlaşır ve göz yorulur. Üstelik sayfa artık bir dakikadan uzun bir filmi taşır.

Kenarlar ve sütunlar

Senaryo kâğıda basıldığı günden beri delinip metal raptiyelerle ciltlenir. Sol kenar bu yüzden geniş bırakılır, yoksa delikler harfleri yer. Diyalog sütunu ise daha da içeride başlar ve dar kalır. Karakter adı ondan da içeride durur. Bu girintilerin her biri sayfada bir sütun açar. Göz, kimin konuştuğunu bu sütunları izleyerek bulur.

Bu ölçülerin tam değerlerini ezberlemek gerekmiyor. Final Draft, Fade In, WriterSolo, Highland ya da Celtx gibi senaryo yazılımları bunları şablonlarında hazır tutar. Yazarın işi şablonu bozmamak. Emre'nin dosyasında ise diyalog sayfanın tam genişliğine yayılmış. Sütun yok. Murat'ın kısa bir repliği tek satıra sığmış, bir aksiyon cümlesine benziyor.

Satırlar arasındaki hava

Senaryonun satır aralığı tektir. Ama her öğenin arasına bir boş satır girer. Sahne başlığından sonra, aksiyon paragrafından sonra, her replikten sonra. Beyaz alan, yani sayfadaki yazılmamış yer, bu boş satırlarla nefes alır.

Emre'nin yanlış ad gecesi bir metin duvarı. Dosyasında şöyle duruyor:

İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — GECE

Oda yarı karanlık, yalnız koridordan sızan ışık var. Kadir sandalyede, kitabı dizinde, uyuyakalmış. Baba gözlerini açar ve uzun uzun Kadir'e bakar, sonra onu bir adla çağırır ama bu Kadir'in adı değildir. Kadir uyanır, koridorun sesleri boğuklaşır, kendi nefesini duyar, monitör çok net öter. Baba alyansını demir korkuluğa iki kez vurur ve odanın sesleri geri gelir.

Paragrafın her cümlesi doğru. Ama okur bu bloğu birkaç saniyede geçer. Sayfa ona hızlı bir an anlatıyor. Selim aynı anı vuruşlarına böldü:

İÇ. DEVLET HASTANESİ, DAHİLİYE ODASI — GECE

Yarı karanlık. Koridordan sızan ışık.

Kadir sandalyede uyuyor. Kitap dizinde.

Baba gözlerini açar. Kadir'e bakar.

Uzun.

Onu bir adla çağırır. Kadir'in adı değil.

Koridor boğuklaşır. Kadir'in nefesi. Yakın.

Monitör. Net.

Baba alyansını korkuluğa vurur. Bir kez. Bir daha.

Oda geri gelir.

Kelimeler neredeyse aynı. Ama sayfa uzadı ve okurun gözü her satırda biraz durdu. Okumanın süresi perdenin süresine yaklaştı.

Sayfanın adresi

Sayfa numarası sağ üst köşede durur. Kapak sayfası numara almaz. Numara bir süs değil, bir adres. Okuma masasında herkes aynı anda aynı sayfayı açabilsin diye vardır. Emre'nin dosyasında numara olmadığı için herkes kendi yolunu bulmuş. Nermin Hanım kurşun kalemle numara yazmış. Selim'in notları ise "kantinden biraz sonra" diye başlıyor. Numaralı bir dosyada aynı not tek kelimeyle sayfayı gösterirdi. Okuma masasında üç kişi üç ayrı haritayla oturmaz.

Sayfayı sıkıştırmak

Emre'nin seksen dokuz sayfası bir sıkıştırmanın ürünü. Selim dosyayı standart şablona aktarıyor: Courier, on iki punto, yazılımın kendi kenarları. Dosya yüz üç sayfaya çıkıyor. Emre itiraz ediyor, yüz üç sayfa çok uzun görünür. Nermin Hanım tersini söylüyor. Deneyimli okur sıkıştırılmış sayfayı ilk bakışta tanır. Harf sık, kenar dar, boşluk az. O andan sonra dosyanın her sayfasına kuşkuyla bakar. Yüz üç sayfa en azından doğruyu söylüyor.

Kronometre

Sayfa düzeni doğru kurulduğunda bile kural kaba bir tahmindir. Bazı sayfalar perdede bir dakikadan çok uzun, bazıları çok kısa sürer. Yapım bu farkı ayrıca ölçer.

Bu işi genellikle devamlılık sorumlusu (script supervisor) yapar. Atölyede Selim yaptı. Kronometreyle Nöbet'in üç sahnesini ölçtü. İlki yanlış ad gecesiydi, yarım sayfası bir buçuk dakika sürdü. İkincisi ilk gecelerin kapı eşiğindeki kısa soru cevaplar. "Uyudu mu?" diye başlayan o atışma sayfada uzun bir sütun tutuyor. Her replik kendi satırında, her karakter adı kendi satırında. Ama perdede birkaç saniyede bitiyor.

Üçüncüsü Emre'nin taslağındaki gece montajı. Kadir'in ikinci ve üçüncü gecesini özetleyen kısa görüntüler. Emre bunu tek satıra yazmış: "Geceler geçer, Kadir okur, uyuklar, serumu kontrol eder." Tek satır, ama Selim'in hesabıyla perdede bir dakikayı bulabilir. Selim montajı görüntü görüntü yeniden yazıyor. Dezenfektan. Kitabın sayfası. Serumun damlası. Arka kapıda nefesin buharı. Figen'in ilaç arabasının gıcırdayan tekeri. Şimdi sayfa, montajın kaç görüntüden oluştuğunu söylüyor. Süreyi kurguda Selim belirleyecek, ama elinde bir ölçü var.

Kural bu üç yerde bozuluyor. Sessiz sahne sayfada kısa, perdede uzun. Hızlı diyalog sayfada uzun, perdede kısa. Montaj nasıl yazıldığına göre iki yöne de kayıyor. Sayfa düzeni bu sapmaları ortadan kaldırmaz. Ama yazar onları bilerek yazarsa sayfa toplamda yine doğruya yakın konuşur.

Kuralın susduğu yerler

Bazı durumlarda kural tahmin bile vermez. Kısa film bunlardan biri. Az sayfada sapmalar birbirini dengeleyecek zaman bulamaz. Tek satırlık büyük sekanslar da öyle. "Kasaba sel altında kalır" yazan satır perdede dakikalar sürebilir. Şarkılar, danslar, diyalogsuz filmler ve kesmesiz uzun planlar da sayfanın dışında kendi sürelerini taşır.

Nöbet'te bunun bir örneği finalde. Evde son karanlıkta Murat'ın radyo şarkısının nakaratı tek çalgıyla çalıyor. Emre'nin sayfasında bu tek bir satır. Perdede ise nakaratın sonuna kadar sürüyor. Selim kronometreyi bu satırda durdurmadı. Şarkının süresini ayrıca not etti.

Filmlerden okuma

Shindo'nun adası ile Becker'in hücresi aynı şeyi iki ayrı emekle gösteriyor. Su taşımak da beton kırmak da sayfada bir satır, perdede bir süre. Bu filmlerde süre hikâyenin kendisi. Seyirci emeği izlerken karakterin bedelini öğreniyor. Böyle bir filmi sayfa sayısıyla ölçen yapımcı yanılır.

Dassin ile Antonioni sessizliği başka bir işe koşuyor. Birinde sessizlik bekleyişi geriyor, öbüründe bir ölümü uzaktan gösteriyor. İkisinde de sahnenin perdedeki ağırlığı, sayfanın tek başına söyleyebileceğinden fazla. Yazar bu ağırlığı satırlara bölerek sayfaya taşıyabilir.

Wilder ise sapmanın öbür ucunda duruyor. Sayfası kalabalık, perdesi hızlı. Bu iki uç bir senaryoda bir arada bulunabilir. Nöbet'te de öyle. Kapı eşiğindeki atışma birkaç saniye, yanlış ad gecesi bir buçuk dakika. Toplamda sayfa doğruya yakın konuşabilir. Ama yazar her sahnenin hangi yöne saptığını bilmeli.

Usta katmanı

Kronometreyi sesli okumayla birleştir. Sahneyi oku, ama sessizliklerde dur. Bakışlar, beklemeler, yürüyüşler için içinden say. Böyle ölçülen süre, sayfa sayısından çok daha doğru bir tahmin verir. Ölçümü bir başkasına da yaptır. İki ölçüm arasındaki fark, sahnenin belirsiz yerlerini gösterir.

Sessiz sahneyi satır satır yaz. Her vuruşa bir satır ver. Sayfa uzar ve sahnenin perdedeki süresine yaklaşır. "Uzun bir sessizlik" diye yazmak süreyi söyler ama hissettirmez. Okur satırdan satıra inerken sessizliği kendi gözüyle yaşar.

Montajı görüntü görüntü yaz. Montaj tek satırda kalırsa kurgucu süreyi tahmin edemez. Her görüntü bir satır olsun. Satır sayısı montajın kabaca uzunluğunu verir. Görüntüleri sıralarken bir değişim de göster. Selim'in montajında arka kapıdaki buhar her gece biraz daha uzun kalıyor.

Hızlı diyaloğu sıkıştırma. Hızlı bir sahne sayfada uzun görünür. Bunu dengelemek için replikleri aynı satırda toplamaya kalkma. Sütun düzeni okura hızı zaten gösterir. Kısa replikler arka arkaya dizildiğinde göz onları bir çırpıda okur.

Toplam sapmayı bil. Sessiz sahneler süreyi uzatır, hızlı diyalog kısaltır. Senaryonda hangisi baskınsa, sayfa sayısının nereye kaydığını bil. Yapımcı sorduğunda bunu kendin söyleyebilmelisin. Nöbet sessiz anları çok olan bir film. Sayfa sayısı onun süresini biraz eksik gösterecek.

Şablona dokunma. Yazılımın kenar ve aralık ayarları sektörde kabul görmüş değerlerdir. Bir sahneyi sayfaya sığdırmak için tek bir sayfanın ayarını değiştirme. Okur fark eder.

Sayfa sonunu yazılıma bırak. Senaryo yazılımları sayfanın dibinde yalnız kalan sahne başlığını bir sonraki sayfaya taşır. İkiye bölünen bir replikte de devam işareti koyar. Bunları elle düzeltmeye çalışma. Elle yapılan her düzeltme sayfanın ölçüsünü biraz daha kaydırır. Emre'nin kelime işlemcisinde Murat'ın bir repliği iki sayfaya bölünmüştü ve hiçbir işaret taşımıyordu.

Dosyayı PDF olarak gönder. Yazılım dosyası başka bir bilgisayarda başka biçimde açılabilir. PDF sayfayı olduğu gibi dondurur. Okurun gördüğü sayfa senin gördüğün sayfa olur.

Süreyi tarif satırına yazma. "Bu sessizlik iki dakika sürer" gibi bir satır okura bir sayı verir, bir deneyim vermez. Üstelik yönetmenin kararına karışır. Süreyi satırların sayısı ve ritmi taşısın.

Zamanlamayı okuma masasında tekrarla. Oyuncular sahneyi senden farklı bir hızda okuyacak. Sessiz sahnelerde kronometreyi yeniden çalıştır. Senin tahminin ile oyuncunun nefesi arasındaki fark, sahnenin nerede yeniden yazılması gerektiğini gösterebilir.

Kısaltacaksan sahneye bak. Uzun bir dosyayı kısaltmak istiyorsan sayfaya değil sahneye bak. Sayfa sıkıştırmak perdede bir saniye bile kazandırmaz. Sahne silmek kazandırır.

Göz testini zamanlamadan önce yap. Sayfayı okumadan uzaktan tut. Gri bloklar nerede? Gri blok çoğu zaman ya sıkışmış bir aksiyondur ya da sessiz bir anın yanlış yazılmış hâlidir.

Kısa filmde kurala güvenme. Az sayfada sapmalar birbirini dengelemez. Tek bir sessiz sahne bütün tahmini değiştirebilir. Kısa filmde mutlaka kronometreyle ölç.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Senaryo sayfası filmin süresini ölçen bir araçtır.
• Ölçü ancak sayfa herkeste aynı dizildiğinde doğru çalışır.
• ABD'de Letter, Avrupa'da ve Türkiye'de A dört kâğıt kullanılır.
• Kâğıt değişince sayfalar kayar; notlar tek bir ana dosya üstünden yürür.
• Courier ailesi eşaralıklıdır ve on iki puntoyla yazılır.
• Sol kenar ciltleme payı için geniştir; diyalog sütunu içeride ve dardır.
• Satır aralığı tektir; öğeler arasındaki boş satır beyaz alanı kurar.
• Sayfa numarası sağ üstte durur; kapak numara almaz.
• Sayfa sıkıştırmak dosyayı kısaltmaz, yalnız ölçüyü bozar.
• Sessiz sahne perdede uzar, hızlı diyalog kısalır, montaj iki yöne kayar.
• Sessiz anı satır satır yazmak, sayfayı perdenin süresine yaklaştırır.
• Kısa filmde ve tek satırlık büyük sekansta kural tahmin vermez; kronometre verir.

Sonraki derse köprü

Emre'nin dosyası artık yüz üç sayfa ve her sayfası numaralı. Ama ilk sayfa hâlâ boş bir kapak bekliyor. Emre oraya geçen kış dedesinin yattığı hastanede çektiği yağmurlu bir cam fotoğrafını koymak istiyor. Altına da kendi yazdığı bir epigraf. Nermin Hanım yalnız bir şey soruyor: yapımcı dosyayı beğenirse seni nasıl bulacak? Sonraki ders kapak sayfası. Bir kapakta okurun aradığı bilgiyi, yalnız yazarı süsleyen şeyden ayırmaya çalışacağız. Fotoğrafın ve epigrafın kapakta yeri olup olmadığını da orada tartacağız.