Kanıt etiketleri

Açılış sahnesi

Antakya'da bir toplum merkezinin arka ofisi, cuma öğleden sonrası. Sosyal hizmet uzmanı Meryem bir vakfa sunulacak proje önerisinin son sayfasını yazıyor: merkeze gelen yetişkinler için haftalık bir resim grubu. Önerinin «gerekçe» bölümüne internetten derlediği cümleleri yapıştırmış. Resim yapmak kaygıyı azaltır. Sanat terapisi ağır ruhsal hastalıklarda tedavinin parçasıdır. Çizimler kişinin iç dünyasını gösterir. Yüzyıllardır akıl hastaneleri hastaların resimlerini toplamıştır.

Merkezin koordinatörü Hüseyin Bey, emekli bir halk sağlığı uzmanı, çıktıyı alıp dört renkli kalemle masaya oturuyor. Yarım saat sonra sayfa renklenmiş olarak geri geliyor. İlk cümlenin altı sarı, ikincisinin altı turuncu, üçüncüsü kırmızıyla çizilmiş, dördüncüsü maviyle. Kenarda kısa bir not var: «Dört cümle de bir yerden geliyor. Ama dördü aynı ağırlığı taşımıyor. Vakıf hangisine ne kadar yaslanabileceğini bilmek ister.»

Meryem sarı ile turuncunun farkını soruyor. Hüseyin Bey birincisinin birkaç küçük deneyde bulunduğunu, ikincisinin bir sağlık kurumunun önerisi olduğunu ama o önerinin dayandığı denemelerin sonradan tartışıldığını anlatıyor. Kırmızı cümle ise ölçüldüğünde tutmamış bir iddiaya yakın duruyor. Mavi cümle doğru, ama bir tarih bilgisi; resim grubunun işe yarayacağı hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Meryem kurgusal bir kişi, önerisi de öyle. Ama Hüseyin Bey'in renkli kalemleri bu akademideki her dersin içinde var: her kanıt kartının sonunda bir etiket duruyor ve o etiket okura, önündeki cümlenin ne kadar yük taşıyabileceğini haber veriyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste kanıt kartının «kimde» ve «neye kıyasla» sorularıyla başladığını gördük (M01-D01). Bu derste kartın son satırına, etikete bakacağız. Akademi on bir etiket kullanıyor. Önce bunları iki kümeye ayıracağız: bir iddianın sınanıp sınanmadığını söyleyenler ve sınanmamış ama başka türden bir değer taşıyanlar. Sonra aynı konu hakkında, psikozda sanat terapileri hakkında, üç ayrı kurumun ya da ekibin söylediğini üç ayrı etiketle okuyacağız. Son olarak etiketlerin kendisinin de bir yargı olduğunu ve nerede yanılabileceğini konuşacağız.

Sıfır noktası

Bir cümle «araştırmalar gösteriyor» diye başladığında okurun elinde iki bilgi eksiktir: hangi araştırma ve ne kadar sağlam. Etiket ikinci soruya kısa bir cevap verir; birinci sorunun cevabı kartın öteki satırlarındadır.

Mekanizma

İki küme: sınanmış ve sınanmamış

On bir etiket tek bir merdivenin basamakları değildir. Yedisi kontrollü araştırmanın bir iddia hakkında vardığı sonucu adlandırır: güçlü destek, orta düzey destek, erken bulgu, karma bulgu, tekrarlanamadı, çürütüldü ve tartışmalı. Akademinin kodunda bunlara araştırma etiketleri deniyor ve klinik merceğindeki her ders en az birini taşımak zorunda.

Kalan dördü sınanmamış ama başka bir iş gören bilgiyi işaretler: vaka anlatımı, kuramsal görüş, uzman görüşü ve tarihsel kayıt. Bunlar araştırma etiketlerinin altında değil yanında durur. Bir tarih bilgisi, bir deneme sonucundan daha az değerli değildir; yalnız başka bir soruya cevap verir. Sorun, bir tarih bilgisinin ya da bir uzman önerisinin, sınanmış bir bulgu gibi okunmasıdır.

Sınanmış iddialar

Güçlü destek, farklı ekiplerin farklı örneklemlerde tekrarladığı ve meta-analizlerle doğrulanmış bulgular içindir. Bu akademide bu etiketi seyrek göreceksin. Bunun nedeni sanat terapisinin değersizliği değil, alanın kontrollü araştırmasının görece genç ve küçük olmasıdır. Bir etiketin seyrekliği de bilgidir.

Orta düzey destek, tutarlı biçimde bildirilen ama büyüklüğü ya da genellenebilirliği hâlâ tartışılan bulgular içindir. Erken bulgu az sayıda kontrollü çalışmaya dayanır ve bağımsız tekrar bekler; önceki dersteki mandala ve ekose desen deneyi bu etiketi taşıyordu. Karma bulgu, çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği durumdur.

Son üç etiket olumsuz ya da sorunlu sonuçlar içindir. Tekrarlanamadı, özgün çalışması umut veren ama daha büyük ya da daha sıkı tekrarlarda bulunamayan etkiyi anlatır; önceki dersteki MATISSE kartı buydu. Çürütüldü, doğrudan sınanmış ve öngördüğü ilişki bulunamamış ya da tersi bulunmuş iddiadır. Tartışmalı ise sonucu değil, çalışmanın yöntemini, yorumunu ya da etiğini sorgulanır kılan durum içindir.

Sınanmamış ama işe yarayan bilgi

Vaka anlatımı bir terapistin tek bir kişiyle ya da bir grupla yaşadığını aktaran yayımlanmış rapordur. Alanın yayımlanmış metinlerinin çoğunluğu bu biçimdedir ve akademi bu etikete ayrı bir ders ayırıyor. Kuramsal görüş bir açıklama önerisidir: Jung'un mandala yorumu gibi. Uzman görüşü deneyimli uygulayıcıların, meslek kuruluşlarının ya da sağlık kurumlarının görüşüdür; sistematik bir sınamaya dayanmaz ya da dayandığı sınama sınırlıdır. Tarihsel kayıt ise bir kişinin, metnin ya da olayın var olduğunu belgeler.

Meryem'in mavi cümlesi bu türdendi. «Akıl hastaneleri hastaların resimlerini topladı» cümlesi doğrudur ve sanat terapisinin nereden geldiğini anlamak için önemlidir. Ama bir proje önerisinin gerekçesi olarak kullanıldığında, okuyan kişi onu «resim yapmak hastalara iyi geldi» diye anlayabilir. Tarihsel kayıt bunu söylemez.

Aynı konu, üç etiket

Meryem'in turuncu cümlesi, «sanat terapisi ağır ruhsal hastalıklarda tedavinin parçasıdır», etiketlerin nasıl çalıştığını göstermek için iyi bir örnek. Bu konuda en az üç ayrı kaynaktan üç ayrı türde bilgi var ve her biri farklı bir etiket taşır.

Üçüncü kaynak önceki derste gördüğün MATISSE denemesiydi: dört yüz on yedi kişilik, üç kollu bir deneme ve genel işlevsellikte fark bulunmadı. Şimdi üç kartı birlikte düşün. Bir sağlık kurumu öneriyor; bir meta-analiz etkinin yalnız zayıf denemelerde göründüğünü söylüyor; büyük bir deneme fark bulamıyor. Hiçbiri tek başına «sanat terapisi psikozda işe yarar» ya da «yaramaz» demeye yetmiyor. Etiketler bu üç sesi birbirine karıştırmadan duymanı sağlıyor.

Etiket en çok nerede işe yarar

Etiket en çok, bir iddianın bir kişinin hayatına dokunduğu yerde önem kazanır. Meryem'in kırmızı cümlesi, «çizimler kişinin iç dünyasını gösterir», bunun örneği. Bu cümle zararsız görünür; ama bir çizimden bir çocuğun istismara uğradığı ya da bir yetişkinin bir bozukluğu olduğu sonucu çıkarıldığında, yanlış bir etiket bir hayatı etkiler.

Usta katmanı

Etiketler de bir yargıdır. Bir kartın «erken bulgu» mu «orta düzey destek» mi olduğuna akademi karar verir ve bu karar tartışılabilir. Aynı meta-analizi okuyan iki uzman, bulgunun ağırlığını farklı tartabilir. Akademi bu yüzden etiketin yanına her zaman kimde, neye kıyasla ve ne bulunduğunu yazar: okur etikete katılmazsa kendi tartısını kurabilsin diye.

Etiketler zamanla değişir. NICE'ın önerisi konduğunda dayandığı küçük denemeler umut veriyordu; sonraki büyük deneme ve meta-analiz o umudu küçülttü. Bugün bir erken bulgu olan iddia, on yıl sonra güçlü destek de alabilir, tekrarlanamadı etiketi de. Bir kartın etiketi, o kartın yazıldığı günün bilgisini taşır.

Sınanmış ile sınanmamış arasındaki ayrım da her zaman keskin değildir. Bir uzman görüşü bazen bir sistematik incelemeye dayanır; bir vaka dizisi bazen bir erken bulgunun ilk adımıdır. Etiket, bir iddianın bugün en çok neye dayandığını söyler; bütün geçmişini değil.

Kanıtın sınırı

On bir etiketin hiçbiri bir sayı değildir. «Orta düzey destek» ile «erken bulgu» arasındaki sınır, akademinin yazarlarının çalışma sayısını, büyüklüğünü, niteliğini ve tekrarını tartarak verdiği bir yargıdır; başka bir ekip aynı bulguyu başka bir etiketle işaretleyebilir. Sağlık araştırmalarında kanıtın niteliğini derecelendirmek için geliştirilmiş daha ayrıntılı sistemler vardır ve akademi onları M61'de tanıtacak. Buradaki etiketler okurun bir cümlenin ağırlığını hızla görmesi için sadeleştirilmiş bir araçtır ve o sadeleştirmenin bedeli, ince ayrımların bazılarının kaybolmasıdır. Ayrıca etiketler yayımlanmış çalışmalara dayanır: yayın yanlılığı, kaydedilmemiş olumsuz sonuçlar ve belirli ülkelerde, belirli topluluklarla yapılmış araştırmalar, bir bulgunun başka bir bağlama ne kadar genellenebileceğini bilinmez bırakır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akademideki her kanıt kartı bir etiketle biter. Yedi etiket, bir iddia kontrollü araştırmaya girdiğinde ne çıktığını adlandırır; dört etiket ise vaka anlatımı, kuram, uzman görüşü ya da tarih gibi sınanmamış ama başka bir iş gören bilgiyi işaretler. İkinci küme birincinin altında değil, yanında durur.

Aynı konu hakkında farklı kaynaklar farklı etiketler taşıyabilir. Psikozda sanat terapileri için bir kurum önerisi, bir meta-analiz ve büyük bir deneme üç ayrı ses verir ve etiketler bu sesleri birbirine karıştırmadan duymayı sağlar.

Etiket de bir yargıdır, zamanla değişebilir ve bir yasak değildir. Kartın öteki satırları, okurun etikete katılmadığında kendi tartısını kurabilmesi için orada durur.

Sonraki derse köprü

Bu derste Muğla'daki hemşirenin okuduğu kil çalışması makalesi, vaka anlatımı etiketiyle kısaca anıldı ve bir kanıt olarak değil, bir fikir olarak saklandı. Sanat terapistlerinin yayımladıklarının önemli bir bölümü bu türden anlatımlar. Sonraki ders bu etiketi ayrıca ele alacak: bir vaka anlatımının neyi gösterebildiğini, neyi gösteremediğini ve neden erken bulgu etiketinden ayrı tutulduğunu.