Raphael, saray kültürü ve kopya ağı

Açılış: duvara sonradan eklenen adam

Önceki derste Michelangelo'yu Sistina Şapeli'nin tavanı altında, iskelenin üstünde bıraktık. Aynı yıllarda, birkaç koridor ötede, papanın özel dairesinde daha genç bir ressam çalışıyordu. Urbino'dan gelmişti ve yirmi beş yaşındaydı.

Bu ressamın boyadığı odalardan birinin duvarında, kalabalık bir felsefeciler topluluğu geniş bir merdivenin üstünde toplanmıştır. Merdivenin önünde, bir taş bloğa dirseğini dayamış, kalın çizmeli, dalgın bir adam oturur ve bir kâğıda bir şey yazar. Çevresindeki figürlerin rengi ve giysisi başka bir dünyaya aittir. Onun bedeni daha ağır, kasları daha belirgindir.

Bu adam ilk tasarımda yoktu. Duvarın hazırlık çizimi bugün Milano'da duruyor ve o çizimde merdivenin önü boştur. Sıvanın kendisi de figürün sonradan, ayrı bir günde eklendiğini gösteriyor. Figür genellikle Herakleitos olarak adlandırılır. Yüzünde çok kez Michelangelo'nun hatları görülmüştür.

Bu dersin sorusu şu: Adı yüzyıllarca "klasik" resmin ölçüsü olan bir ressamın işleri, ne kadarı onun kendi eliydi, ve bugün "bir Raphael" dediğimiz imge bize hangi yollardan ulaştı?

Dersin yolu

Urbino'dan ve Perugino'nun atölyesinden yola çıkıp Floransa'nın Meryemlerine, oradan Roma'da iki papanın odalarına, bir bankerin villasına ve saray portrelerine gideceğiz. Dersin ağırlığı ise büyük atölyede, kartonlarda, gravürlerde ve kopyalarda. Sonda antik Roma'yı ölçme tasarısına, ressamın ölümüne ve ardından kurulan "klasik model"e bakacağız.

Sıfır noktası: saray ressamının oğlu

Raffaello Santi 1483'te Urbino'da doğdu. Kent, Montefeltro dükalarının sarayıyla tanınıyordu. Babası Giovanni Santi, o sarayın çevresinde çalışan bir ressam ve şairdi. Dük Federico'nun hayatını uyaklı bir vakayiname olarak yazmış, içinde kendi zamanının ressamlarını da saymıştı. Babası 1494'te öldüğünde Raphael on bir yaşındaydı.

Vasari'ye göre çocuk ardından Perugia'da Pietro Perugino'nun yanına verildi. Bu öğrenciliğin ne zaman başladığı ve nasıl yürüdüğü belgelerle tam aydınlanmıyor. Ama genç ressamın ilk sunak resimleri Perugino'nun dilini öyle yakından konuşur ki, bazıları uzun süre ustanın eline bağlandı. Yuvarlak yüzler, dingin duruşlar, hafifçe yana eğilmiş başlar ve arkada açılan berrak, yumuşak tepeli manzaralar ikisinde de görülür.

İlişkinin en açık belgesi iki pano arasındaki bir karşılaştırmadır. Perugino, Perugia Katedrali için Meryem'in Yusuf'la nişanlanmasını boyamıştı. Bugün Fransa'da, Caen'deki müzede duran bu resimde önde bir sıra figür, arkada geniş bir meydan ve meydanın ortasında çok yüzlü bir tapınak vardır.

Konu da şema da aynıdır. Fark ayrıntıda belirir. Perugino'nun tapınağı figürlerin arkasında bir dekor gibi durur. Raphael'inkinde meydanın döşeme çizgileri gözü tapınağa taşır, tapınağın açık kapısı da onu gökyüzüne. Figürler daha serbest bir yay çizerek dizilir. İki resmin hangisinin önce yapıldığı tartışılıyor, ama öğrencinin ustanın şemasını alıp onu daha sıkı bir mekâna çevirdiği açık. Tapınağın alnına adını yazması, yirmi bir yaşındaki ressamın bu farkın bilincinde olduğunu düşündürür.

Mekanizma — Floransa'da Meryemler

1504'ten sonra Raphael sık sık Floransa'da bulundu. Kentte Leonardo ile Michelangelo, Signoria sarayının büyük salonu için savaş sahneleri tasarlıyordu. Genç ressam ikisinin de çizimlerini kopyaladı. Leonardo'dan özellikle figürleri piramit biçiminde toplama yolunu ve yüzleri saran yumuşak gölgeyi aldı.

Floransa yıllarının en bilinen işleri, ev içi dindarlığı için yapılmış Meryem resimleridir.

Meryem'in başı üçgenin tepesidir. Kırmızı giysisi ile mavi pelerini figürleri birbirine bağlar. Çocuklar, Yahya'nın tuttuğu ince haçın çevresinde bir oyun gibi buluşur. Leonardo'nun Meryem kartonlarında karmaşık bir düğüm olan grup, burada sakin ve okunaklı bir biçime iner.

Vasari bu resmin bir Floransalı tüccarın düğünü için yapıldığını yazar. Saka kuşu, dikenlerle beslendiği için İsa'nın çilesinin simgesi olarak okunur. Resim on altıncı yüzyıl ortasında, sahibinin evi bir toprak kaymasıyla çöktüğünde parçalandı ve yeniden birleştirildi.

Tüccar Agnolo Doni'nin karısı Maddalena'nın portresinde de oturuş ve eller, Leonardo'nun o sıralar üzerinde çalıştığı bir kadın portresinden alınmış gibidir. Başkasının buluşunu daha düzenli, daha kolay okunan bir biçime çevirmek, Raphael'in baştan beri yöntemiydi.

Mekanizma — papanın odaları

1508'in sonunda Raphael Roma'ya çağrıldı. Papa II. Julius, kendinden önceki papanın dairesinde oturmak istemiyordu ve üst kattaki bir dizi odayı yeniden boyatıyordu. Orada çalışan başka ressamlar vardı, ama iş kısa sürede bütünüyle Raphael'e geçti.

İlk oda büyük olasılıkla papanın kütüphanesiydi. Sonradan papalık mahkemesinin imza odası olarak kullanıldığı için bugün Stanza della Segnatura diye anılır. Dört duvar, dört bilgi alanına ayrıldı: tanrıbilim, felsefe, şiir ve hukuk. Felsefe duvarı Atina Okulu'ydu. Karşısında tanrıbilim duruyordu.

İki duvar birbirine yanıt verir. Atina Okulu'nda düşünürler bir yapının altında, akılla aranan bilginin yolunda toplanır. Disputa'da topluluk göğe açılan bir halka çizer ve bütün çizgiler sunaktaki kaba iner. Odanın düzeni, antik felsefe ile Hristiyan inancını aynı kütüphanede uzlaştıran bir hümanist program izliyordu. Programı kimin hazırladığı bilinmiyor.

İkinci odada ton değişti. Papa, Kuzey İtalya'da Fransızlarla savaşıyor, kaybettiği toprakları geri almaya çalışıyordu.

Konu Eski Ahit'in ek kitaplarından birinden gelir. Ama papanın kendisi sahnenin kenarına oturmuştur. Kilisenin malına uzanan yabancının cezalandırılması, Julius'un kendi savaşlarıyla kolayca eşleştirilebiliyordu. Sağ yarıdaki hızlı, çapraz hareket Atina Okulu'nun dengesinden uzaklaşır ve o yıllarda kısmen açılan Sistina tavanının etkisini taşır.

Raphael aynı yıllarda papanın tek başına bir portresini de yaptı.

Meşe palamudu, papanın ailesi della Rovere'nin, yani "meşe"nin simgesiydi. Sakal, Julius'un Bologna'yı kaybettikten sonra kenti geri alana dek uzatmaya söz verdiği bir yas sakalıydı. Vasari portrenin bir kilisede sergilendiğini ve görenleri papanın kendisi karşılarındaymış gibi ürküttüğünü yazar. Birçok kopya arasında asıl resmin hangisi olduğu, Londra'daki panonun 1970'te yapılan teknik incelemesine dek tartışıldı. Göz hizasında, yorgun ve içine kapanmış oturan bu papa, sonraki yüzyılların papa portrelerine şema oldu.

Mekanizma — bankerin villası, rahibelerin sunağı

Roma'da ressamı yalnız papa çalıştırmıyordu. Sienalı banker Agostino Chigi, Tiber'in öbür yakasında bir villa yaptırmıştı. Bugün Villa Farnesina diye anılan bu yapının deniz kıyısına açılan salonunda Raphael bir deniz perisini boyadı.

Galatea'nın öyküsü antik şiirden gelir. Dev Polyphemos ona âşıktır, ama peri ondan kaçar. Hemen yandaki duvarda devi başka bir ressam, Venedik'ten gelen Sebastiano del Piombo boyamıştı. Böylece iki ressam iki duvardan birbirine bakan bir sahne kurdu. Galatea'nın dönen bedeni, Poliziano'nun turnuva şiirindeki deniz betimlemesine de yakındır.

Raphael'in Castiglione'ye yazdığı söylenen bir mektupta, güzel bir kadını boyamak için birçok güzel kadın görmek gerektiği, ama bunlar az olduğundan "aklına gelen belli bir fikri" kullandığı anlatılır. Bu mektup yalnız sonraki bir baskıdan biliniyor ve gerçekten ressama ait olup olmadığı tartışmalı. Yine de sonraki yüzyıllarda, doğayı kopyalamak yerine onu bir fikre göre düzelten sanatçı imgesinin temel tanıklarından biri oldu.

Aynı yıllarda Raphael, Kuzey İtalya'daki bir manastır kilisesi için bir sunak resmi yaptı.

Perdeler, resmin bir sahne gibi açıldığı duygusunu verir. Meryem izleyiciye doğru ilerler. 1754'te Saksonya seçici prensi resmi manastırdan satın aldı ve Dresden'e götürdü. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Sovyet ordusu resmi Moskova'ya taşıdı, on yıl sonra geri verildi. Bugün en çok çoğaltılan ayrıntısı, resmin en altındaki iki kanatlı çocuktur. Sunaktan koparılıp kartpostallarda dolaşırlar.

Mekanizma — saraylının yüzü, saraylının kitabı

Raphael'in Roma'daki yakın dostlarından biri, Urbino sarayından tanıdığı bir diplomattı. Baldassare Castiglione, Montefeltro ve Gonzaga ailelerine hizmet etmiş, Roma'da elçi olarak bulunmuştu.

Resmin renkleri neredeyse yalnız gri, siyah ve sıcak bir ten rengidir. Kumaşın dokusu ve bakışın sakinliği, süsün yerini tutar. Resim sonraki yüzyıllarda ressamların elinden geçen bir örnek oldu. 1639'da Amsterdam'da açık artırmaya çıktığında Rembrandt onun kaba bir çizimini yaptı ve bir yıl sonra boyadığı kendi portresinde aynı oturuşu kullandı.

Castiglione'nin asıl ünü bir kitaptan gelir.

Kitap bir görgü kılavuzundan fazlasıdır. Konuşmacılar saraylının silah kullanmayı, şiir okumayı, müzik çalmayı ve resim çizmeyi bilmesini ister. Ama en önemli niteliği bir sözcükle adlandırırlar: sprezzatura. Castiglione bunu, sanatı gizleyen ve yapılan her şeyi zahmetsizce yapılmış gibi gösteren bir tür umursamazlık olarak tanımlar. Kitabın ilk bölümü, resmin üstün ustaları arasında Raphael'i de anar.

Sonraki yüzyıllar Raphael'in resmini bu kitabın sözcükleriyle anlattı: kolaylık, zarafet, ölçü. Vasari de onu kibar, herkesle iyi geçinen bir saraylı olarak çizdi ve sert, yalnız Michelangelo'nun karşısına koydu. Gerçek kişilikler daha karmaşıktı, ama bu karşıtlık zarafeti ve gücü iki ayrı sanatçı tipine ayıran uzun bir gelenek başlattı.

Mekanizma — atölye bir düzene dönüşüyor

1513'te II. Julius öldü. Yerine Medici ailesinden Giovanni seçildi ve X. Leo adını aldı. Lorenzo il Magnifico'nun oğluydu. Yeni papa Raphael'e işleri birbiri ardına verdi. 1514'te ressam, Bramante'nin ölümünden sonra Aziz Petrus Bazilikası'nın mimarı oldu. Aynı anda odaları, villaları, sunak resimlerini, portreleri ve halıları sürdürüyordu.

Bunu tek bir elle yapmak olanaksızdı. Raphael'in atölyesi, döneminin en büyük ve en düzenli atölyelerinden birine dönüştü. Giulio Romano ve Gianfrancesco Penni gibi genç yardımcılar figürleri boyadı, Giovanni da Udine süsleme ve alçı işlerini üstlendi, başkaları arka planları ve hazırlıkları yaptı.

Bu düzenin bel kemiği çizimdi. Raphael bir sahneyi önce küçük taslaklarla kuruyor, sonra figürleri tek tek, çoğu zaman çıplak modellerle çalışıyordu. En sonda duvara ya da panoya aktarılacak, gerçek boyutta bir karton hazırlanırdı.

Açılıştaki eksik figürün kanıtı bu kartondur. Kartonun asıl değeri ise ustanın elinin en doğrudan izlerinden birini taşımasıdır. Duvarda yardımcıların payı tartışılabilir, kartonda kompozisyonun kendisi görülür. Ustanın tasarımı, işi yürütecek ellere böyle aktarılıyordu.

Resim, papanın yeğeninin düğününde onun yerini tutmak için Floransa'ya gönderildi. Büyüteç ve el yazması, Leo'yu bir kitap meraklısı olarak gösterir. Kardinallerin ve kimi ayrıntıların yapımında atölyenin payı olduğu düşünülüyor.

Atölyenin en büyük işi, papalık şapeli için ısmarlanan halılardı. Leo, Sistina Şapeli'nin alt duvarlarına asılmak üzere Havarilerin İşleri'nden sahneler gösteren on halı istedi. Halılar Brüksel'de, Pieter van Aelst'in tezgâhlarında dokunacaktı.

Kartonlar renkli, kendi başına bitmiş resimlerdir, ama yalnız bir aracı olarak yapıldılar. Dokumacılar halıyı arka yüzünden dokuduğu için kartondaki sahne halıda ters dönecekti. Kartonlar dokuma sırasında şeritlere kesildi. Halılar 1519'da şapelde asıldı. Kartonlar Brüksel'de kaldı ve 1623'te İngiltere'nin geleceğin kralı Charles tarafından bir halı tezgâhı için satın alındı.

Bu süslemeler, Nero'nun yeraltında kalmış sarayının duvarlarından alınmıştı. On beşinci yüzyılın sonunda ışığa çıkan bu "mağara" odalarından adını alan grotesk, Giovanni da Udine'nin elinde bir dile dönüştü. Sahnelerin tasarımı Raphael'den geliyordu. Uygulama ise büyük ölçüde atölyenindi. On sekizinci yüzyılda Rus çariçesi II. Katerina, galerinin bir kopyasını Petersburg'daki sarayında yaptırdı.

Mekanizma — kâğıtta yolculuk eden imge

Raphael'in imgesi, duvarlardan ve sunaklardan çok daha geniş bir alana yayıldı. Bunu sağlayan, Bolonyalı bir gravürcüyle kurduğu ortaklıktı. Marcantonio Raimondi, Venedik'te Dürer'in baskılarını kopyalayarak yetişmişti. Roma'da Raphael'in çizimlerinden bakır gravürler kazımaya başladı.

Raphael'in bu konuda bitmiş bir resmi yoktu. Sahne doğrudan çizimlerden baskı için tasarlandı. Vasari'ye göre ressamın yardımcılarından biri kalıpları saklıyor ve baskıların satışını yönetiyordu.

Baskılar hızla yol aldı. Urbino ve çevresindeki çömlekçiler, öykülü çini tabaklarına Marcantonio'nun gravürlerindeki figürleri aktardı. Roma'yı hiç görmemiş ustalar Raphael'in bedenlerini bu kâğıtlardan öğrendi. Ağ iki yönlüydü. Dürer, Raphael'e kendi portresini göndermişti. Raphael de karşılığında çizimler yolladı. Viyana'daki bir çizimin üstünde Dürer'in 1515 tarihli notu bu armağanı kaydeder.

Bu ağın karanlık bir köşesi de vardı. Raphael'in ölümünden birkaç yıl sonra Marcantonio, Giulio Romano'nun çizimlerinden açık saçık sahneler gösteren bir dizi gravür bastı. Papa VII. Clemens gravürcüyü hapse attırdı ve baskıları toplatmaya çalıştı. Çoğaltılan imge, bir kez dolaşıma girince denetlenemiyordu.

Kopyalama fırçayla da sürdü.

Vasari'ye göre Mantua markizi Federico Gonzaga, Floransa'da gördüğü portreyi istedi. Papa VII. Clemens asıl resmi vermek istemedi ve gizlice bir kopya yaptırdı. Kopya Mantua'ya gönderildi. Orada yaşayan Giulio Romano, ustasının resmini tanıdığından emindi. Kopyanın yapılışını gören Vasari ona resmin arkasındaki bir işareti gösterince Giulio şaşırdı. Öykü süslenmiş olabilir, ama sadık bir kopyanın değerini ve ustanın öğrencisinin bile iki resmi ayırt edemeyebileceğini anlatıyor.

Mekanizma — Roma'yı ölçmek

X. Leo, 1515'te çıkardığı bir buyrukla Raphael'e yazıtlı antik mermerleri denetleme görevi verdi.

Mektubun Raphael'in adıyla yazıldığı, ama Castiglione'nin metni biçimlendirmede payı olduğu düşünülüyor. Asıl önemi yöntemindedir. Bir yapıyı resimdeki gibi perspektifle göstermek yerine, ölçüleri koruyan dik izdüşümlerle çizmek öneriliyordu. Kenti bu yolla haritalama tasarısı ressamın ölümüyle yarım kaldı.

Mekanizma — son resim ve Pantheon

Raphael'in son büyük resmi bir yarışmanın parçasıydı. Kardinal Giulio de' Medici, Fransa'daki Narbonne Katedrali için iki sunak resmi ısmarladı. Birini Raphael'e, öbürünü Sebastiano del Piombo'ya verdi. Michelangelo, Sebastiano'ya çizimlerle yardım ediyordu.

Resim iki öyküyü bir arada anlatır. Alt yarının sert ışık-gölgesi ve çılgın jestleri, yarışmanın baskısını ve Michelangelo'nun bedenlerinin etkisini taşır. Resmin bazı kısımlarının ressamın ölümünden sonra Giulio Romano ve Penni tarafından tamamlandığı düşünülüyor.

Raphael, 6 Nisan 1520'de, kısa bir hastalığın ardından otuz yedi yaşında öldü. Vasari'ye göre Başkalaşım tablosu, cenazesinde başının ucuna kondu. Resim Fransa'ya gönderilmedi ve Roma'da kaldı. Ressam kendi isteğiyle Pantheon'a gömüldü.

Bir ressamın antik bir tapınağa gömülmesi, ölçüsü olmayan bir onurdu. Mezar 1833'te açıldı ve ressamın kemikleri yerinde bulundu. Sonraki yüzyıllarda Annibale Carracci gibi ressamlar onun yakınına gömüldü.

Karşılaştırma: klasik model nasıl kuruldu?

Raphael'in ölümünden sonra atölyesi yayıldı. Giulio Romano ve Penni, ustanın çizimlerini devraldı ve Vatikan'daki son odayı bitirdi. 1524'te Giulio, Mantua'ya Gonzaga sarayına geçti ve orada Raphael'in dilini daha oyunbaz, daha taşkın bir yöne çekti.

Sonraki yüzyıllarda sanat akademileri bu dağınık mirası bir ölçüye çevirdi. On yedinci yüzyılda Roma'da ve Paris'te öğrenciler Raphael'in figürlerini kopyalayarak çizim öğrendi. Kuramcılar onun resmini, doğayı bir güzellik fikrine göre düzelten sanatın en iyi örneği olarak anlattı. Galatea mektubundaki "belli bir fikir" bu kuramın kanıt metinlerinden biri oldu.

1848'de Londra'da bir grup genç ressam kendilerine Prerafaelit Kardeşliği adını verdi. Akademide öğretilen Raphael kalıbından önceki resmin daha dürüst ve daha doğrudan olduğunu savunuyorlardı. Onlar için Raphael, kopyalana kopyalana donmuş bir kuralın adıydı. Karşı çıktıkları imgeyi ise büyük ölçüde gravürler, kopyalar ve akademi dersleri üretmişti.

"Bir Raphael" adı böylece ustanın elini, atölyenin ellerini ve çoğaltılan imgenin dolaşımını birlikte taşır.

Kalıcı araçlar

Eli sor. Bir resimde ustanın, yardımcıların ve sonraki tamamlayıcıların payını ayrı ayrı düşün.

Hazırlık aşamalarını izle. Taslaktan figür çalışmasına, oradan gerçek boyutlu kartona giden yolu bir eserin yapım belgesi olarak oku.

Şemayı karşılaştır. Bir ustanın bir öğrencisinden ya da bir çağdaşından aldığı düzeni bul, sonra neyin değiştiğine bak.

Aracı nesneyi ciddiye al. Halı kartonu, gravür ve kopya, kendi başına yapım ve dolaşım tarihleri olan nesnelerdir.

Kopyanın yolunu çiz. Bir imgenin gravürle, çini tabakla ya da bir başka ressamın kopyasıyla hangi kentlere ulaştığını izle.

Saray dilini sözcükleriyle oku. "Zarafet", "kolaylık", "ölçü" gibi sanat eleştirisi sözcüklerinin bir görgü kitabından mı, bir resimden mi doğduğunu sor.

Anlatıyı belgeden ayır. Vasari'nin öykülerini tanıklık olarak kullan, ayrıntıyı başka kanıtla sına.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: Raphael, Urbino sarayında bir ressam ve şairin oğlu olarak büyüdü ve Perugino'nun dilini öğrendi. Meryem'in Nişanlanması'nda ustasının şemasını daha sıkı bir mekâna çevirdi. Floransa'da Leonardo'nun piramit düzenini Çayırdaki Meryem ve Saka Kuşlu Meryem gibi okunaklı ev resimlerine taşıdı. Roma'da II. Julius için Stanza della Segnatura'yı, Heliodorus odasını ve papanın portresini boyadı. Chigi için Galatea'yı, Piacenza için Sistina Meryemi'ni yaptı. Il Cortegiano'daki sprezzatura, resmine sonradan bağlanan saray dilini verir. X. Leo'nun Roma'sında büyüyen atölye kartonları, halıları ve Loggeleri üretti. Marcantonio'nun gravürleri ve Andrea del Sarto'nun kopyası, imgeyi Avrupa'ya yaydı. Ressam 1520'de öldü ve Pantheon'a gömüldü. Akademiler onu "klasik" modele çevirdi, Prerafaelitler bu modele karşı çıktı.

Sonraki derse köprü

Galatea'nın yanındaki duvarda devi boyayan Sebastiano del Piombo, Roma'ya Agostino Chigi'nin davetiyle gelmişti. Yanında Venedik'te, Giovanni Bellini'nin ve Giorgione'nin çevresinde öğrendiği bir resim alışkanlığını da getirdi. Floransalılar ve Romalılar resmi önce çizimde kuruyor, sonra boyuyordu. Sebastiano'nun geldiği kentte ise ressamlar formu çoğu zaman doğrudan renkle, tuvalin üstünde yağlıboyanın katmanlarıyla arıyordu. Kent bir ticaret limanıydı. Pigmentler, kumaşlar ve tuvaller oraya Doğu'dan ve Kuzey'den gemilerle ulaşıyordu. Raphael'in çizgisinin yanında bir başka resim dili, bir lagünün depolarında ve atölyelerinde biçimleniyordu.