Kiril alfabesi korkutucu mu? Okumaya giden kısa yol

Kanca

Moskova'da bir caddede yürüyorsun ve bir binanın üstünde büyük harflerle "PECTOPAH" yazıyor. Türk gözü bunu "pektopah" diye okur ve anlamsız bulur. Oysa bu kelimeyi zaten biliyorsun. Kiril alfabesinde "Р" harfi "r", "С" harfi "s", "Н" harfi de "n" sesini verir. Tabelada yazan "ресторан", yani [ris-ta-RAN]: restoran.

Kiril alfabesinin ilk bakışta korkutucu görünmesinin sebebi, harflerin bir kısmının sana tanıdık gelip başka bir ses vermesidir. Bu derste alfabenin nereden geldiğini, harflerin hangi gruplara ayrıldığını ve okumayı öğrenirken nereden başlamanın en hızlı sonuç verdiğini göreceksin.

Anlatım

Kiril alfabesi nereden geliyor?

Kiril alfabesi adını dokuzuncu yüzyılda yaşamış Bizanslı bir din adamı ve dilbilimciden, Aziz Kiril'den alır. Kiril ve kardeşi Metodios, Slavca konuşan halklar için bir yazı sistemi hazırladılar. Onların hazırladığı ilk alfabe bugün Glagolitik alfabe diye bilinir ve görünüşü Kiril yazısından çok farklıdır. Kiril alfabesi biraz daha sonra, Bulgaristan topraklarında, Yunan harfleri temel alınarak ve Slavcaya özgü sesler için yeni harfler eklenerek oluştu. Kiril'in adı, onun çalışmasına saygı olarak bu yeni alfabeye verildi.

Bu tarih, alfabenin bugünkü görünüşünü açıklar. Kiril harflerinin bir kısmı Yunan harflerine dayanır: "Г" harfi Yunan gammasına, "Л" harfi lambdaya, "П" harfi pi harfine benzer. Matematik derslerinden π işaretini hatırlıyorsan, "П" harfini tanıman kolaylaşır: o da "p" sesini verir.

Rus alfabesi yüzyıllar içinde sadeleşti. On sekizinci yüzyılın başında Çar I. Petro harflerin biçimini değiştiren bir yazı reformu yaptı. 1918'deki yazım reformuyla birkaç eski harf alfabeden çıkarıldı. Bugünkü Rus alfabesinde 33 harf vardır.

Harfler üç gruba ayrılır

Kiril alfabesini öğrenmenin en hızlı yolu, harfleri sırayla ezberlemek değil, Latin alfabesiyle ilişkilerine göre gruplamaktır. Türkçe okuyan biri için harfler üç türlüdür.

İlk grup tanıdık harflerdir. Bunlar hem görünüşte hem seste Latin harflerine benzer: А (a), К (k), М (m), О (o), Т (t), Е (ye ya da e). Bu altı harfle bile birkaç Rusça kelime okuyabilirsin: "мама" [MA-ma] anne demektir, "кот" [KOT] kedi, "там" [TAM] orada, "так" [TAK] böyle.

İkinci grup aldatıcı harflerdir. Bunlar Latin harflerine benzer ama başka bir ses verir. "В" harfi "b" değil "v" okunur. "Н" harfi "h" değil "n", "Р" harfi "p" değil "r", "С" harfi "s", "У" harfi "u", "Х" harfi de "h" okunur. Kancadaki "PECTOPAH" tabelası tam bu gruptan oluşur. Bu harfler başta en çok hata yaptıran harflerdir, çünkü göz onları tanıdığını sanır.

Üçüncü grup yeni harflerdir. Bunlar Türkçe okuyan birinin daha önce görmediği biçimlerdir: Б, Г, Д, Ж, З, И, Й, Л, П, Ф, Ц, Ч, Ш, Щ, Ы, Э, Ю, Я ve iki işaret, Ь ile Ъ. Bu grup kalabalıktır ama çoğu harf tek bir sese karşılık gelir. "Ш" harfi "ş", "Ч" harfi "ç", "Ж" harfi "j" okunur ve Türkçe konuşan için bu üç ses zaten tanıdıktır.

Türkçede olan sesler, Rusçada ayrı harfler

Kiril alfabesi bazı yerlerde Türk okuruna İngilizce ya da Almancadan daha kolay gelir. İngilizcede "ş" sesi "sh" diye iki harfle, "ç" sesi "ch" diye iki harfle yazılır. Rusçada ise "ş" sesi için tek harf vardır (Ш), "ç" sesi için tek harf vardır (Ч), "j" sesi için de tek harf vardır (Ж). Türkçede olduğu gibi her sesin kendi harfi vardır.

Bir de Türkçe konuşana avantaj sağlayan özel bir harf var: "Ы". İngilizce ya da Almanca konuşanlar bu sesi çıkarmakta zorlanır. Oysa Türkçedeki "ı" sesine çok yakındır. "Ты" [TI] "sen" demektir, "мы" [MI] "biz" demektir. Bu sesi doğru çıkarmak için yeni bir şey öğrenmen gerekmez.

Okumak ile hızlı okumak farklı şeylerdir

Kiril harflerini tanımak birkaç gün sürebilir. Bir kelimeyi harf harf, yavaşça çözebilmek de bu aşamada gelir. Ama bir tabelayı bakar bakmaz okumak ve okuduğunu anında anlamak daha uzun zaman alır. Bu ikinci beceri ezberle değil, çok okuyarak gelişir.

Bu yüzden başlangıçta yavaş okuman normaldir. İlk haftalarda "ресторан" kelimesini harf harf çözmek on saniye sürebilir; birkaç hafta sonra bir saniyeden kısa sürer. Hız, harfleri tanımaktan değil, kelimeleri tekrar tekrar görmekten gelir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe 1928'den beri Latin alfabesiyle yazılıyor ve bu alfabe Türkçenin sesleri için özel olarak düzenlendi. Her harf tek bir ses verir, her ses tek bir harfle yazılır. Türkçe okuyan biri yazılı bir kelimeyi görünce nasıl okunacağını hemen bilir.

Rusça bu açıdan Türkçeye kısmen benzer. Kiril alfabesi de Slavcanın sesleri için kurulmuştur ve çoğu harf tek bir sese karşılık gelir. "Ш" her zaman "ş", "Ч" her zaman "ç" okunur. İngilizcedeki gibi aynı harf dizisinin kelimeden kelimeye farklı okunması Rusçada çok daha azdır.

Rusçanın ayrıldığı yer vurgudur. Türkçede bir kelimenin vurgusunu yanlış yere koysan bile ünlüler değişmez: "kitap" kelimesini hangi hecesine bastırarak söylersen söyle, "i" yine "i", "a" yine "a" kalır. Rusçada ise vurgusuz "о" harfi "a" gibi, vurgusuz "е" ve "я" harfleri de çoğu zaman "i" gibi okunur. Bu yüzden Rusçada okumayı öğrenmek iki adımdır: önce harfleri, sonra her kelimenin vurgusunu öğrenmek.

Bir de tarihsel bir bağlantı var. Rusya'daki ve Orta Asya'daki pek çok Türk dili, yirminci yüzyılda önce Latin alfabesine, sonra Kiril alfabesine geçti. Kırgızca bugün de Kiril harfleriyle yazılır. Bu yüzden Kiril okumayı öğrenmek, Rusçanın yanında bazı Türk dillerinin yazılı metinlerine de kapı açar.

Örnekler

Bu kelimelerin hepsi Türkçede de bilinen kelimelerdir. Önce harfleri tek tek çözmeyi dene, sonra okunuşa bak.

İlk altı kelimede aldatıcı harfleri ara. "Ресторан" kelimesinde "Р", "С" ve "Н" vardır. "Метро" ve "театр" kelimelerinde ilk hece vurgusuz olduğu için yazıdaki "е" harfi "i" gibi okunur. Son örnekte yalnızca tanıdık harfler kullanıldı; bu cümleyi ilk günden okuyabilirsin.

Örnek diyalog

Elif ilk kez Saint Petersburg'da. Otelin yanındaki büfede çalışan Олег (Oleg) ile tabelalara bakarak konuşuyor. Oleg biraz İngilizce biliyor ama Elif Rusça denemek istiyor.

Bu diyalogda Elif yalnızca tabelalardaki kelimeleri okuyarak soru soruyor. "Это" kelimesi [E-ta] "bu" demektir ve cümlenin başına konduğunda ardındaki şeyi gösterir. Soru cümlesinde Rusça kelime sırasını değiştirmez; yalnızca sesin tonu yükselir. Bu tonlamayı A1'in fiil derslerinde ayrıca çalışacaksın.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. В = v, Н = n, Р = r, С = s, У = u, Х = h.
2. "Банк": "Б" yeni harf (b), "а" ve "к" tanıdık, "н" aldatıcı (n). "Кафе": "к", "а" ve "е" tanıdık, "ф" yeni harf (f). "Такси": "т", "а" ve "к" tanıdık, "с" aldatıcı (s), "и" yeni harf (i).
3. "ş" sesini Ш, "ç" sesini Ч, "ı" sesini Ы verir.
4. Kelimenin vurgusu son hecededir. Vurgusuz hecedeki "е" harfi Rusçada "i" sesine yaklaşır, bu yüzden ilk hece [mit] okunur.

Özet kartı

1. Rus alfabesi 33 harflidir ve Kiril alfabesinin bir biçimidir.
2. Kiril alfabesi dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda, Yunan harfleri temel alınarak oluştu; adını Aziz Kiril'den alır.
3. Tanıdık harfler: А, К, М, О, Т, Е; bunlarla "мама", "кот", "там" okunur.
4. Aldatıcı harfler: В (v), Н (n), Р (r), С (s), У (u), Х (h).
5. Yeni harflerin çoğu tek bir sese karşılık gelir: Ш = ş, Ч = ç, Ж = j, Ы = ı.
6. Okumayı öğrenmek iki adımdır: harfleri tanımak ve her kelimenin vurgusunu öğrenmek.
7. Hız ezberden değil, aynı kelimeleri çok kez görmekten gelir.

Sonraki derse köprü

Artık harflerin üç gruba ayrıldığını ve okumanın nereden başlayacağını biliyorsun. Ama bu derslerin her biri nasıl ilerleyecek? Okunuşlar nasıl okunur, örnek kutularındaki üç parça neyi gösterir, alıştırmalar ve özet kartları ne işe yarar? Sıradaki derste bu yapıyı adım adım tanıyacak ve her dersten en çok verimi almanın yolunu göreceksin.