Rusça neden öğrenilir? Rusçanın konuşulduğu dünya

Kanca

Antalya'da bir otel lobisinde, Kazan'da bir pazarda, Almatı'da bir taksinin arka koltuğunda ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nun içinde aynı dilin konuşulduğunu duyabilirsin. Bu dört yerin ortak noktası Rusça. Üstelik bu dili konuşanların bir kısmı, evde Türkçeye akraba bir dil konuşur: Kazan'daki satıcı büyük olasılıkla Tatarca da biliyor, Almatı'daki şoför Kazakça da.

Rusça Türkiye'den bakınca uzak bir dil gibi görünür. Harfleri tanıdık değildir, kelimeleri İngilizceye ya da Fransızcaya benzemez. Bu derste dilin nerede konuşulduğunu, seni hangi kapılara götürdüğünü ve Türkçe konuşan biri için neden düşündüğünden daha ulaşılabilir olduğunu göreceksin. İlk Rusça kelimelerini de okunuşlarıyla birlikte duyacaksın.

Anlatım

Rusça hangi dil ailesinden?

Rusça bir Slav dilidir. Slav dilleri üç kola ayrılır ve Rusça doğu kolunda, Ukraynaca ve Belarusçayla birlikte durur. Batı kolunda Lehçe ve Çekçe, güney kolunda Bulgarca, Sırpça ve Hırvatça vardır. Bu diller arasında kelimelerin önemli bir kısmı ortaktır; bir Slav dilini öğrenen, ötekilerin yazılı metninde birçok kelimeyi tanımaya başlar.

Slav dilleri, İngilizce, Almanca, Farsça ve Hintçe gibi Hint-Avrupa dil ailesinin bir koludur. Türkçe bu ailenin dışındadır. Bu yüzden Rusçanın kelime hazinesi Türkçe konuşana ilk bakışta yabancı gelir; ama birazdan göreceğin gibi, dilbilgisinde beklenmedik yakınlıklar vardır.

Rusça nerede konuşulur?

Rusçanın merkezi Rusya'dır. Ama dil, Rusya'nın sınırlarında bitmez. Belarus'ta Belarusçayla birlikte devlet dilidir. Kırgızistan'da resmî dildir. Kazakistan'da devlet dili Kazakça olsa da Rusça resmî işlerde Kazakçayla birlikte kullanılır. Orta Asya ve Kafkasya'nın büyük şehirlerinde, farklı ana dilleri konuşan insanlar birbirleriyle çoğu zaman Rusça anlaşır.

Rusya'nın kendi içi de tek dilli değildir. Tatarca, Başkurtça, Çuvaşça ve Saha dili (Yakutça) gibi Türk dilleri Rusya'da konuşulur. Tataristan'ın başkenti Kazan'da tabelalar iki dillidir: biri Rusça, biri Tatarca. Bu bölgelerde Rusça bilen bir Türk, iki dilin kesiştiği bir dünyaya girer.

Rusça, Birleşmiş Milletler'in altı resmî dilinden biridir. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda da çalışma dilleri İngilizce ve Rusçadır. Bilimde, özellikle matematik, fizik ve uzay araştırmalarında, yüzyıllık bir Rusça yayın birikimi vardır.

Rusça seni nereye götürür?

Türkiye'de Rusça bilmenin en görünür karşılığı turizmdir. Rusya, Türkiye'ye en çok ziyaretçi gönderen ülkeler arasındadır; Antalya, Alanya ve Bodrum'da otelden eczaneye kadar pek çok iş yerinde Rusça bilen çalışan aranır. Ticaret, inşaat, enerji ve lojistik de Rusça bilenin iş bulduğu alanlardır.

Kültür tarafında kapı daha da geniştir. Tolstoy, Dostoyevski, Çehov ve Puşkin dünya edebiyatının temel yazarlarıdır ve onları çeviri olmadan okumak, cümlenin sesini de duymak demektir. Çaykovski'nin bale müziği, Rus tiyatro geleneği ve satranç kültürü de bu dilin içinden yaşanır.

Bir de daha kişisel bir kapı var. Rusça öğrenen biri ilk aylarda yeni bir alfabeyi okumayı öğrenir ve bunun hissi, çocukken okumayı öğrenmeye benzer. Kiril harflerini tanıdığın gün, sokak tabelaları bir anda anlam kazanır.

İlk Rusça kelimeler ve okunuşları

Rusça Kiril alfabesiyle yazılır. Bu derste harfleri öğrenmeni beklemiyoruz; onu bir sonraki derste ve A1'in ilk modülünde adım adım yapacağız. Ama her Rusça kelimenin yanında köşeli parantez içinde bir okunuş göreceksin. Okunuş Türk harfleriyle yazılır ve vurgulu hece büyük harfle gösterilir: [spa-Sİ-ba] demek, kelimenin ortasındaki "si" hecesine bastırarak söylemek demektir.

Rusçada vurgu çok önemlidir, çünkü vurgunun yeri kelimenin nasıl okunacağını da değiştirir. Örneğin "Москва" (Moskova) kelimesinde vurgu son hecededir: [mask-VA]. Yazıda "o" harfi vardır, ama vurgusuz olduğu için "a" gibi okunur. Bu kural A1.7'de ayrıntılı anlatılacak; şimdilik okunuşu takip etmen yeter.

Okunuş yaklaşık bir rehberdir. Bazı Rusça sesler Türk harfiyle tam yazılamaz. Ama bu dersin örneklerini okunuşa bakarak yüksek sesle söylersen, bir Rus seni anlar.

Türkçe ile karşılaştırma

Rusça ve Türkçe farklı dil ailelerindendir, ama dilbilgisinde Türkçe konuşanı şaşırtacak kadar benzerlik vardır. İlki "olmak" fiilinin şimdiki zamanda düşmesidir. Türkçede "Ben öğrenciyim" derken ayrı bir "olmak" fiili kullanmayız; Rusçada da "Я студент" denir, kelimesi kelimesine "ben öğrenci". İngilizcenin "I am" yapısındaki gibi bir fiil yoktur.

İkinci benzerlik hâl ekleridir. Türkçe isme "-e", "-de", "-den" gibi ekler takar: "evde", "eve", "evden". Rusça da isimlerin sonunu değiştirir: "дом" (ev), "в доме" (evde). Rusçada altı hâl vardır ve bu, İngilizce ya da İspanyolca öğrenmiş birine büyük bir yük gibi gelir. Türkçe konuşan için ise mantık tanıdıktır; yeni olan, eklerin isimlerin cinsine göre değişmesidir.

Üçüncüsü artikeldir. Rusçada "the" ya da "a" gibi bir artikel yoktur; Türkçede de yoktur. Dördüncüsü sahiplik kalıbıdır. Türkçede "Bende bir kitap var" denir; Rusçada da "У меня есть книга" denir, kelimesi kelimesine "bende var kitap".

Ayrılan yerler de açıktır. Türkçe Latin alfabesiyle yazılır ve her harf hep aynı okunur; Rusçada vurgusuz ünlüler değişir. Türkçede isimlerin cinsiyeti yoktur; Rusçada eril, dişil ve nötr olmak üzere üç cins vardır. Türkçede fiil, eylemin bitip bitmediğini zaman ekleriyle anlatır; Rusçada her fiilin iki biçimi vardır ve biri süreci, öbürü sonucu anlatır. Bu farkların her biri kendi dersinde, Türkçeyle karşılaştırılarak anlatılacak.

Örnekler

Her kelimeyi okunuşuna bakarak yüksek sesle söyle. Büyük harfli heceye bastır.

Altıncı ve yedinci örneklere dikkat et. "Это чай" cümlesinde "bu" ve "çay" yan yana durur, arada fiil yoktur. "Я студент" da aynı biçimde kurulur. Türkçede de "Bu çay" demek için ayrı bir fiil gerekmez. Sekizinci örnekteki "язык" kelimesinde ilk hece vurgusuz olduğu için yazıdaki "я" harfi "yi" gibi okunur; bu da vurgunun okunuşu nasıl değiştirdiğinin ilk örneğidir.

Örnek diyalog

Deniz, Antalya'da bir otelin resepsiyonunda çalışıyor ve birkaç aydır Rusça öğreniyor. Moskova'dan gelen Марина (Marina) otele giriş yapıyor. Bu diyalogdaki her yapıyı anlamanı beklemiyoruz; sesine ve ritmine kulak ver.

"Здравствуйте" kelimesi yazıda uzun görünür, ama konuşmada ilk "в" harfi okunmaz ve kelime [ZDRAST-vuy-ti] diye söylenir. "Пожалуйста" da günlük konuşmada kısalır: yazıdaki bütün harfler okunmaz, [pa-JAL-sta] denir. Rusçanın yazıyla konuşma arasında böyle kısa yolları vardır ve her biri ilgili derste ayrıca gösterilecek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Rusça Slav dillerinin doğu koluna aittir; aynı koldaki komşuları Ukraynaca ve Belarusçadır.
2. İki dilde de şimdiki zamanda ayrı bir "olmak" fiili kullanılmaz. Rusça "ben öğrenci" der, Türkçe de "olmak" fiili yerine yalnızca bir ek kullanır.
3. Kelimede vurgu son hecededir. Rusçada vurgusuz "o" harfi "a" gibi okunur, bu yüzden ilk hece [mask] olur.
4. Büyük harfli hece vurgulu hecedir, yani kelimenin bastırılarak söylenen yeridir. "Спасибо" kelimesinde "si" hecesi vurguludur: [spa-Sİ-ba].

Özet kartı

1. Rusça, Hint-Avrupa ailesinin Slav kolundandır; doğu kolunda Ukraynaca ve Belarusçayla birlikte durur.
2. Rusya'nın yanında Belarus, Kırgızistan ve Kazakistan'da resmî alanda kullanılır; Orta Asya ve Kafkasya'da ortak iletişim dilidir.
3. Rusya'da Tatarca, Başkurtça, Çuvaşça ve Saha dili gibi Türk dilleri de konuşulur.
4. Rusça Birleşmiş Milletler'in altı resmî dilinden biridir.
5. Türkçeye benzeyen yanları: şimdiki zamanda "olmak" fiili yok, hâl ekleri var, artikel yok, sahiplik "bende var" kalıbıyla söylenir.
6. Zor yanları: Kiril alfabesi, vurgunun yeri, üç cins ve fiilin iki biçimi.
7. Okunuşta büyük harfli hece vurgulu hecedir: Москва [mask-VA], спасибо [spa-Sİ-ba].

Sonraki derse köprü

Bu dersteki bütün Rusça kelimeleri okunuşlarına bakarak söyledin; Kiril harflerinin kendisini ise henüz okumadın. Sıradaki derste alfabenin neden ilk bakışta göründüğü kadar zor olmadığını göreceksin: bazı harfler Latin harfleriyle aynı okunur, bazıları aynı görünüp başka ses verir, bir grubu da tamamen yenidir. Bu üç grubu ayırmak, Kiril yazısını okumaya giden en kısa yoldur.