Yansıyan renk

Öğrenme hedefi

Çevre ışığını ve yansıyan rengi boyayabileceksin. Bir yüzeyin rengini komşu yüzeye taşıyan ışığın ne zaman güçlü, ne zaman zayıf olduğunu, yansıtan yüzeyin açıklığına, doygunluğuna, uzaklığına ve açısına bakarak kestirebilecek; gölgedeki yansımanın neden ışıklı yüzeyin değerine ulaşmadığını açıklayabilecek; bir sahnenin bütününe yayılan ortam rengini fark edebilecek ve yansıyan rengi farklı tenlerde abartmadan boyayarak bir renkli yansıma çalışması yapabileceksin.

Kanca

Kırmızı bir elbise yüzünüzü nasıl boyar?

Figür boyamada ten renkleri dersinde yansıyan rengi tanımıştın: kırmızı bir giysinin çenenin altına sıcak bir ton, yeşil bir duvarın gölgeli yanağa serin bir ton katabileceğini görmüştün. Bir önceki derste de gölgeye dolan ışığın bazen bir lambadan değil, yakındaki bir duvardan ya da kumaştan geldiğini söylemiştik. Bu ders o gözlemi ölçülebilir kılmaya çalışıyor: bir kırmızı elbise yüzü ne kadar boyar, hangi koşulda hiç boyamaz ve bu yansımayı resimde hangi sınırlar içinde tutmak gerekir?

Bağlam

Paris'teki Louvre Müzesi'nde Jean-Siméon Chardin'in yaklaşık 1768 tarihli Gümüş Kadeh adlı küçük bir natürmortu bulunur. Yağlı boya tuval 33 × 41 santimetredir; sol alt köşesinde Chardin imzası vardır. Müzenin kaydına göre resmin eski adı, konusunu sade bir biçimde sayar: üç elma, iki kestane, bir kâse ve gümüş bir kadeh. Resim, armutlar, cevizler ve bir şarap kadehini gösteren başka bir resimle birlikte bir çift oluşturur ve 1869'da Doktor Louis La Caze'nin bağışıyla Louvre'a girmiştir.

Chardin'in natürmortları, nesnelerin birbirine renk verdiği sessiz dünyalardır. Parlak bir gümüş kadehin yüzeyinde yanındaki meyvelerin sıcak renkleri okunur; masanın ve kâsenin yüzeyleri birbirinin tonlarını taşır. Filozof ve eleştirmen Denis Diderot, 1763 Salonu'na yazdığı yazıda Chardin'in renklerin ve yansımalarının uyumunu kavrayışını över ve bu büyünün nasıl yapıldığının anlaşılamadığını yazar. Bu ders, o büyünün bir kısmını çözmeye çalışıyor.

Ana anlatım

Yansıyan rengin gücü neye bağlıdır?

Renk taşması (colour bleeding), ışıklı bir yüzeyden yansıyan ışığın o yüzeyin rengini taşıyarak yakındaki başka bir yüzeye düşmesi ve onun rengini değiştirmesidir. Kırmızı bir elbisenin yüzü boyaması, turuncu bir masanın bir fincanın dibini ısıtması, yeşil bir çimenin beyaz bir koyunun karnını yeşillendirmesi bu olayın örnekleridir.

Yansıtan yüzey (reflecting surface), ışığı alıp bir kısmını kendi rengiyle geri gönderen ve böylece renk taşmasının kaynağı olan yüzeydir. Bir yansıtan yüzeyin ne kadar güçlü renk taşıyacağını dört koşul belirler. Işık, en başta gelir: doğrudan ışığın vurduğu kırmızı bir elbise, gölgede duran bir elbiseden çok daha fazla kırmızı ışık yansıtır. Yüzeyin kendi değeri ve doygunluğu da önemlidir: açık ve doygun bir kırmızı, koyu ya da grimsi bir kırmızıdan çok daha güçlü bir yansıma verir; koyu bir kumaş ışığın çoğunu yutar ve neredeyse hiç renk taşımaz. Sonra alıcı yüzeye olan uzaklık ve iki yüzeyin birbirine göre açısı gelir: birbirine bakan yüzeyler arasında yansıma güçlüdür, birbirine yan duran yüzeyler arasında zayıftır.

Bu dört koşulu bir soru listesi olarak kullanabilirsin. Kırmızı elbise ışıkta mı? Açık ve doygun mu? Yüze yakın mı? Yüzün hangi düzlemi elbiseye bakıyor? Dördünün de cevabı olumluysa, örneğin güneşte parlayan kırmızı bir yakanın hemen üstündeki çene altında, renk taşması belirgindir. Biri bile olumsuzsa etki çok zayıflar.

Yansıma neden gölgeyi aşamaz?

Yansıma zayıflaması (reflection falloff), yansıtan yüzeyden gelen ışığın, uzaklık arttıkça ve açı eğikleştikçe hızla azalmasıdır. Işık yansıtan yüzeyden her yöne dağıldığı için, alıcı yüzey uzaklaştıkça ona ulaşan ışık miktarı hızla düşer. Bu yüzden renk taşması çoğu zaman yansıtan yüzeye çok yakın, birkaç parmak mesafedeki bir bölgede belirgindir; bir karış öteye geçtiğinde neredeyse kaybolur.

Gölge tavanı (shadow ceiling), gölgedeki bir yüzeyin, çevreden gelen yansımalarla ne kadar aydınlanırsa aydınlansın, aynı yüzeyin doğrudan ışık alan bölümünün değerine genellikle ulaşmaması durumudur. Bunun nedeni basittir: yansıyan ışık, ana ışığın yalnızca bir kısmının geri dönüşüdür ve yolda azalır. Tek bir ana ışığın ve dağınık yansımaların bulunduğu çoğu sahnede, bir yüzeyin gölge yanına düşen yansıma onun ışık yanının parlaklığını aşmaz; ayna gibi parlak bir yüzeyin güçlü bir ışığı doğrudan geri gönderdiği durumlar bunun istisnasıdır. Birinci seviyede öğrendiğin aydınlık ve karanlık tonların iki ayrı grup olarak kalması, bu tavan sayesinde mümkündür.

Bu ilke, yansıyan rengi boyarken en sık yapılan hatanın ilacıdır. Gölgedeki bir yansımayı fazla açık boyamak, gölgeyi deler ve biçimi kırar; yüz sanki ikinci bir lambayla aydınlanmış gibi görünür. Yansıyan rengi, gölge ailesinin içinde kalacak bir değerde, rengini değiştirerek ama değerini yalnızca biraz yükselterek boyamak, hem yansımayı hem de biçimi korur. Griye çevirme denemesi burada çok işe yarar: griye çevrildiğinde yansıma gölgenin içinde kalıyorsa doğrudur; ışık ailesine karışıyorsa fazla açıktır.

Bütün sahneye yayılan renk nasıl okunur?

Ortam rengi (ambient colour), bir sahnedeki geniş yüzeylerden, duvarlardan, zeminden ya da gökyüzünden gelen ve bütün gölgeleri ve yarı tonları aynı renge doğru hafifçe iten yaygın yansımadır. Tek bir kırmızı elbisenin küçük ve yerel renk taşmasından farklı olarak, ortam rengi sahnenin her yerinde hafifçe hissedilir.

Yeşil duvarlı bir odada bütün gölgeler hafifçe yeşile, sıcak ahşap kaplı bir odada ise hafifçe turuncuya kayar. Bir önceki derste gördüğün ikinci ışık kaynağı düşüncesi burada genişler: odanın kendisi bir kaynak gibi davranır. Grilerin gücü dersinde gördüğün birleştirici renk, resimde çoğu zaman bu ortam rengini temsil eder; resmin bütün gölgelerine az miktarda ortak bir renk katmak, sahnenin tek bir mekânda geçtiğini hissettirir.

Chardin'in natürmortlarında masanın, duvarın ve nesnelerin sıcak ve toprak tonları gölgelere ortak bir sıcaklık verir; parlak gümüşte ise yakındaki nesnelerin renkleri, daha keskin ve daha belirgin yansımalar olarak okunur. Parlak yüzeyler yansımayı bir ayna gibi keskin gösterir, mat yüzeyler ise onu yayıp yumuşatır; bu fark, aynı sahnede iki tür yansımanın yan yana durmasına izin verir.

Yansıyan renk farklı tenlerde nasıl görünür?

Ten, yansıyan rengi hem yüzeyinde hem de biraz içinde taşır; ama bu yansımanın görünürlüğü tenin kendi değerine ve rengine bağlıdır.

Açık bir tende yansıyan renk çoğu zaman kolayca görünür: kırmızı bir elbisenin yakınında çene altı ve boyun belirgin biçimde ısınır, yeşil bir duvarın yanında gölgeli yanak serinler. Açık ten çok fazla ışık yansıttığı için çevrenin rengini de kolayca alır; bu yüzden yansımayı abartmak, teni boyalı gibi gösterebilir. Yansıyan rengi, tenin kendi renginin küçük bir kayması olarak vermek bu riski azaltır.

Koyu bir tende yansıyan renk, tenin gölgeli bölgelerinde daha zor görünür; ama yok olmaz. Derinin yüzeyi ışığı yansıttığı için, yakındaki parlak ve açık renkli bir yüzey, örneğin beyaz bir gömlek ya da sarı bir duvar, gölgeli düzlemlerde renkli ve çoğu zaman oldukça belirgin bir parıltı olarak okunur. Kırmızı bir elbise ise koyu tenin gölgesine daha derin ve zengin bir kızıllık katar. Bu yansımayı beyazlı açık bir tonla değil, yansıtan yüzeyin rengini taşıyan ve gölge tavanının altında kalan bir değerle vermek, tenin derinliğini korur ve biçimi okutur.

Zeytine çalan ara tonlarda yeşil bir yansıma alt tonla birleşip teni bulanık gösterebilir; turuncu ya da kırmızı bir yansıma ise onu canlandırır. Hangi tende çalışırsan çalış, yansıyan rengi önce gözle bul, sonra dört koşulu sorarak gücünü belirle ve değerini gölge tavanının altında tut.

Uygulama

1. Malzeme: suluboya kartonu ya da astarlı bir karton; tek bir boya türü; beyaz, mat bir nesne, örneğin haşlanmış bir yumurta ya da porselen bir kâse; biri kırmızı, biri yeşil iki doygun renkli kâğıt ya da kumaş; tek bir lamba.
2. Beyaz nesneyi lambanın altına koy ve yanına ışık alacak biçimde kırmızı kâğıdı yerleştir; kâğıdı nesneye yaklaştırıp uzaklaştırarak gölgedeki kızıllığın nasıl değiştiğini gözle.
3. Kırmızı kâğıdı önce ışığa, sonra gölgeye koy ve renk taşmasının gücünün nasıl değiştiğini not et.
4. En güçlü yansımanın göründüğü düzeni seç ve nesneyi boya; yansımayı gölge ailesinin içinde, rengini değiştirerek ama değerini az yükselterek kur.
5. Aynı nesneyi yeşil kâğıtla ikinci kez boya ve iki yansımayı yan yana karşılaştır.
6. Telefonun siyah beyaz modunda çalışmalara bak; yansımanın gölge tavanının altında kalıp kalmadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kırmızı bir elbise yüzünüzü nasıl boyar? Işıkta, açık ve doygun olduğunda, yüze yakın durduğunda ve yüzün ona bakan bir düzlemine yansıdığında belirgin biçimde; bu koşullardan biri eksik olduğunda ise çok az. Renk taşması uzaklıkla hızla zayıflar ve gölgedeki yansıma, ışıklı yüzeyin değerine ulaşmaz; bu gölge tavanı, yansıyan rengi biçimi bozmadan boyamanın ölçüsüdür. Geniş yüzeylerden gelen ortam rengi ise bütün gölgelere ortak bir eğilim verir. Chardin'in Gümüş Kadeh'inde gümüşteki keskin yansımalar ile masadaki yumuşak sıcaklık bu iki etkiyi yan yana gösterir; Diderot bunu anlaşılmaz bir büyü olarak övmüştü. Ödevde bir renkli yansıma çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir renkli yansıma çalışması yap.

1. Beyaz bir nesneyi tek bir lambayla aydınlat ve yanına ışık alan doygun renkli bir kâğıt ya da kumaş koy.
2. Yansıtan yüzeyi yaklaştırıp uzaklaştırarak ve ışığa ya da gölgeye taşıyarak renk taşmasının gücünü gözle.
3. En belirgin düzeni seç ve nesneyi, yansımayı gölge ailesinin içinde tutarak boya; aynı çalışmayı ikinci bir renkle tekrarla.
4. Her çalışmanın altına siyah beyaz bir baskısını ya da çıktısını iliştir ve yansımanın gücünü hangi koşulların belirlediğini anlatan birkaç cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Griye çevrildiğinde yansıma gölgenin içinde kalıyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Yansıyan renk, yansıtan yüzeyin rengini taşıyor ve uzaklıkla zayıflıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Yansıma, yansıtan yüzeye en yakın yerde en belirgin mi?
• Yansıtan yüzeyi ışıktan gölgeye taşıdığında yansımada ne değişti?

Kendini sına

1. Renk taşması nedir?

• A) Boyanın tuvalden akması.
• B) Işıklı bir yüzeyden yansıyan ışığın o yüzeyin rengini yakındaki bir yüzeye taşıması.
• C) Renklerin paletten karışması.
• D) Bir rengin zamanla solması.

2. Hangi durumda kırmızı bir elbise yüze en güçlü yansımayı verir?

• A) Elbise ışıkta, açık ve doygun, yüze yakın ve yüzün ona bakan bir düzlemi varken.
• B) Elbise gölgede ve koyu olduğunda.
• C) Elbise yüzden uzakta olduğunda.
• D) Elbise yüze yan durduğunda.

3. Gölge tavanı ne anlatır?

• A) Gölgenin renk taşıyamayacağını.
• B) Tavanın gölge düşürdüğünü.
• C) Gölgedeki yansımanın genellikle ışıklı bölümün değerine ulaşmadığını.
• D) Gölgelerin hiç renk taşımadığını.

4. Ortam rengi tek bir renk taşmasından nasıl ayrılır?

• A) Hiçbir farkı yoktur.
• B) Yalnızca parlak yüzeylerde görünür.
• C) Yalnızca açık havada oluşur.
• D) Geniş yüzeylerden gelir ve bütün gölgelere ortak bir renk eğilimi verir.

5. Koyu bir tende yansıyan renk nasıl boyanmalıdır?

• A) Yansıtan yüzeyin rengini taşıyan ve gölge tavanının altında kalan bir değerle.
• B) Beyazlı ve açık bir tonla.
• C) Hiç boyanmamalıdır.
• D) Siyahla.

Cevaplar

1. B — Kırmızı bir elbisenin çene altını ısıtması bunun en tanıdık örneğidir.
2. A — Işık, açıklık, yakınlık ve açı birlikte olumlu olduğunda renk taşması belirgindir.
3. C — Yansıyan ışık ana ışığın yalnızca bir kısmının geri dönüşüdür ve yolda azalır.
4. D — Ortam rengi sahnenin her yerinde hafifçe hissedilir ve resmi tek bir mekânda birleştirir.
5. A — Beyazlı bir ton teni küllü gösterir ve gölgeyi deler; renkli ve koyu bir değer biçimi korur.

Referans görseller

• Özgün şema: yansıtan yüzeyin ışığı, açıklığı, uzaklığı ve açısına göre renk taşmasının gücü; gölge tavanı.
• Özgün çekim: beyaz bir yumurtanın yanındaki kırmızı kâğıdın yaklaştırılıp uzaklaştırılması ve ışığa ya da gölgeye taşınması.
• Özgün çekim: farklı tenlerde kırmızı bir giysinin, beyaz bir gömleğin ve yeşil bir duvarın yansıması; griye çevirme denemesi.

Sonraki derse köprü

Yansıyan renk gölgenin içinde kalır; boyanın en açık değeri bile gerçek bir ışığın parlaklığına yaklaşamaz. Sonraki derste bu sınırın nasıl aşılıyor gibi gösterildiğini ele alıyoruz: boya ışık yayamadığı hâlde bir mumun, bir lambanın ya da güneşin resimde nasıl parlıyor göründüğünü.