Işıkta ve gölgede sıcaklık

Öğrenme hedefi

Aydınlık ve karanlık yüzeylerin birbirine göre ne kadar ılık ya da serin olduğunu resminde kurabileceksin. Bir gölgenin serin görünmesinin arkasındaki iki nedeni, gölgeyi dolduran ikinci bir ışığı ve gözün baskın ışığa uyum sağlamasını ayırt edebilecek; tek bir sıcak kaynağın aydınlattığı bir sahnede gölgenin neden serin değil, koyu ve sıcak kalabildiğini açıklayabilecek; bir yüzeyde değeri değiştirmeden sıcaklığı kaydırabilecek; ışıktan gölgeye dönüşte oluşan ince kuşağı farklı tenlerde gözeterek aynı nesneyi sıcak ve soğuk ışıkla boyayabileceksin.

Kanca

Işık sıcaksa gölge neden soğuktur?

Üçüncü seviyede, güneşli bir günde gölgelerin göğün mavisini aldığı için serinlediğini öğrenmiştin; Sargent ve Sorolla dersinde de gökyüzünden ve yerden gelen dolgu ışıklarını ayırmıştın. Ama bu cevap, sorunun yalnızca bir yarısını karşılar. Bir odada tek bir mum yanıyorsa ve gökyüzü yoksa, gölge yine serin mi görünür? Bir gölgenin sıcaklığı yalnızca ışıktan mı gelir, yoksa gözümüz de bu renge bir şey katar mı? Bu ders, «sıcak ışık, soğuk gölge» kalıbını bir kural olmaktan çıkarıp her sahnede sorulacak bir soruya dönüştürüyor.

Bağlam

Los Angeles County Museum of Art'ta (LACMA), Fransız ressam Georges de La Tour'un yaklaşık 1635–1637 yıllarına tarihlenen Tüten Alevli Magdalena adlı resmi bulunur. Yağlı boya tuval 117 × 91,8 santimetredir. Resim, Mecdelli Meryem'i karanlık bir odada, bir masanın başında otururken gösterir; kucağında bir kafatası durur, masada kitaplar ve bir kamçı vardır ve bütün sahne tek bir mumun ışığıyla aydınlanır. Müze, resmin konusunun bir mekândan ve bir andan çok Meryem'in iç dünyası olduğunu, mumun ise resmin başlıca simgesi olduğunu belirtir.

Resmin ışığı, bu dersin sorusuna beklenmedik bir cevap verir. Mumun aydınlattığı yüzeyler, yüz, kollar, beyaz bluz, sıcak ve altın rengindedir. Ama gölgeler mavi ya da mor değildir; kırmızımsı kahverengi, koyu ve sıcaktır. Odada ikinci bir ışık, bir pencere ya da gökyüzü yoktur; gölgeler yalnızca daha az mum ışığı alan yüzeylerdir. Müzenin betimlemesine göre La Tour, cilalı kafatasını, deri kitapları, ağır eteği ve ince bluzu birbirinden ayrı dokularla ve dikkatle dengelenmiş bir ışık düzeniyle kurmuştur.

Ana anlatım

Gölge neden serin görünür?

Renkli gölge (coloured shadow), bir gölgenin nötr bir koyuluk yerine belirgin bir renkle, çoğu zaman ana ışığın renginin tamamlayıcısına yakın bir renkle görünmesidir. Renkli gölgelerin iki ayrı kaynağı vardır ve bunları ayırmak, onları doğru boyamanın ilk adımıdır.

Birinci kaynak fizikseldir: gölgeyi başka bir ışık doldurur. Açık bir öğle vakti, güneşe sırtını dönen bir yüzeye yalnızca göğün yaydığı ışık ulaşır; o mavi ışık gölgeyi aydınlatır ve gölge gerçekten mavimsi bir ışık yansıtır. Bu durumda gölgenin rengi, ölçülebilir bir ışıktan gelir.

İkinci kaynak algısaldır. Alman şair ve düşünür Johann Wolfgang von Goethe, 1810'da yayımlanan Renk Kuramı kitabında bir deney anlatır: alacakaranlıkta beyaz bir kâğıdın üzerine yanan kısa bir mum konur, mum ile sönmekte olan gün ışığı arasına dik bir kalem yerleştirilir. Kalemin gölgesi yalnızca zayıf gün ışığıyla aydınlanır; kâğıdın geri kalanı ise mumun sarımsı ışığıyla. Goethe bu gölgenin en güzel maviyle göründüğünü yazar. Gölgeyi aydınlatan gün ışığı gerçekten biraz mavimsidir, ama gözün mumun sarı ışığına uyum sağlaması bu maviliği güçlendirir. Renk nedir dersinde gördüğün renk sabitliği burada iş başındadır: göz, baskın ışığın rengini nötr kabul etmeye çalışır ve bu, o ışığı almayan yüzeyleri karşıt yöne iter.

Bu iki kaynak çoğu zaman birlikte çalışır. Ressam için önemli olan, bir gölgeyi boyarken «bu gölgeyi başka bir ışık mı dolduruyor, yoksa gözüm mü onu serin görüyor?» diye sormaktır. Birincisinde gölgenin rengi o ikinci ışığın renginden gelir; ikincisinde ise karşıtlığı biraz abartmak, resimde gözün deneyimini yeniden kurar.

Tek kaynakta gölge neden sıcak kalabilir?

Tek kaynaklı gölge (single-source shadow), bir sahnede tek bir ışık kaynağı bulunduğunda ve gölgeleri dolduracak başka bir ışık olmadığında oluşan, ana ışığın rengini daha koyu ve daha az doygun biçimde taşıyan gölgedir. Tüten Alevli Magdalena bunun açık bir örneğidir. Mumun ışığı sıcaktır; gölgelere düşen az miktardaki ışık da mumdan, duvarlardan ya da nesnelerden yansımış mum ışığıdır. Gölgeyi serinleştirecek bir mavi kaynak yoktur; bu yüzden gölgeler sıcak ve koyu kalır.

Bu, «sıcak ışık, soğuk gölge» kalıbının neden her zaman işlemediğini gösterir. Kalıp, gölgenin ana ışıktan farklı renkte bir ikinci ışıkla dolduğu durumlar için geçerlidir. Tek bir sıcak kaynağın aydınlattığı kapalı ve karanlık bir mekânda, gölgeleri mavi ya da mor boyamak, sahnede olmayan bir ışığı resme eklemek anlamına gelir.

Kendi çalışmanda bunu görmek için karanlık bir odada tek bir sıcak lamba ya da mum yak ve beyaz bir nesnenin gölgesine bak. Sonra odaya bir pencereden gelen serin gün ışığı ya da ikinci, serin bir lamba ekle. Gölgenin rengi, bu ikinci ışığın gölgeye ulaşıp ulaşmamasına göre değişecektir.

İki kaynaklı ışıkta sıcaklık nasıl kaydırılır?

İki kaynaklı ışık (two-source lighting), bir sahnenin farklı renk sıcaklığındaki iki ışıkla aydınlatıldığı düzendir; örneğin bir yanda sıcak bir lamba, öbür yanda serin bir pencere. Bu düzende bir kaynağın gölgesi, öbür kaynağın ışığıyla dolar: lambanın gölgesi pencerenin serinliğini, pencerenin gölgesi lambanın sıcaklığını taşır. Sargent'ın akşam göğü ile fenerleri bir arada kurduğu resmini daha önce incelemiştin; iki kaynaklı bir düzen, resimdeki her yüzeyi iki ışığın arasında bir yere yerleştirir.

Sıcaklık kaydırması (temperature shift), bir yüzeyin değerini değiştirmeden rengini sıcaktan serine ya da serinden sıcağa doğru kaydırmaktır. Cézanne dersinde renk modülasyonunu görmüştün; sıcaklık kaydırması, onun ışık ve gölgeye uygulanmış hâlidir. Bir yüzeyin ışıktan gölgeye geçişinde yalnızca değeri koyulaştırmak yerine, aynı anda sıcaklığı da kaydırmak, geçişi daha canlı ve daha inandırıcı kılar. Bunu denemenin kolay yolu, değerleri eşit, biri ılık biri serin iki karışım hazırlayıp onları yan yana koymaktır: griye çevrildiğinde fark kaybolur, renkte ise yüzeyin döndüğü hissedilir.

Sınır kuşağı (terminator band), bir biçimin ışıktan gölgeye döndüğü sınırın hemen yanında, ışıklı taraftan gölgeye geçerken beliren ince ve genellikle daha doygun renk kuşağıdır. Işığın yüzeye çok eğik vurduğu bu bölgede yüzeyin kendi rengi daha belirgin görünebilir; özellikle ten gibi ışığı içine alıp dağıtan yüzeylerde bu kuşak sıcak ve kızıla çalan bir renk alır. Bu kuşağı birkaç ince dokunuşla vermek, aydınlıkla karanlığın ısı farkını tek bir çizgide özetler.

Farklı tenlerde ışık ve gölge sıcaklığı nasıl görünür?

Tenler, sıcaklık ilişkisinin en hassas okunduğu yüzeylerdir; çünkü ışık derinin içine girer, dağılır ve geri çıkar. Bu yüzden ten, hem ışığın rengini hem de kendi rengini aynı anda taşır.

Açık bir tende tek bir sıcak kaynağın altında ışıklı yüzeyler sıcak ve altına yakın, gölgeler ise koyu ve kırmızımsı kahverengi görünür; sınır kuşağı ince ve belirgin bir kırmızılık taşır. İkinci, serin bir kaynak eklendiğinde gölgeli yüzeylerin bir kısmı leylağa çalan bir serinlik kazanır. Bu serinliği siyahlı bir griyle değil, derinin kendi pembesinin ya da okrunun serinleştirilmiş bir karışımıyla boyamak, derinin canlılığını korur.

Koyu bir tende sıcak bir kaynağın ışığı, derinin zengin kahverengi, bakır ya da kızıl tonlarını belirginleştirir; ışıklı yüzeylerde derinin yüzeyinden yansıyan parlaklık da sıcak ışığın rengini taşır. İkinci, serin bir kaynak eklendiğinde bu serinlik, gölgeli yüzeylerde çoğu zaman derinin yüzeyinde göğü andıran, gümüş ile çelik mavisi arasında bir parıltı olarak görünür; derinin kendi rengi ise gölgede derin ve sıcak kalır. Bu serin yansımayı gölgenin tamamına yaymak yerine, ikinci kaynağa dönük düzlemlere ayırmak, tenin hem derin hem de iki ışıklı görünmesini sağlar. Koyu tenlerde sınır kuşağı çoğu zaman derin ve doygun bir kırmızı ya da kızıl kahverengi olarak görünür.

Zeytinden altına uzanan ara tonlarda, sıcak ışık altını belirginleştirir; serin bir ikinci ışık ise yeşilimsi alt tonu öne çıkarabilir. Bu yeşili fazla artırmadan, sınır kuşağındaki sıcak bir dokunuşla dengelemek, tenin canlılığını korur. Model kim olursa olsun, boyamaya geçmeden sahnede kaç ışık olduğunu ve her gölgeyi hangisinin doldurduğunu belirle, sonra teni bu ışıkların arasında yerleştir.

Uygulama

1. Malzeme: iki küçük pano ya da kalın kâğıt; bir sıcak ışıklı lamba ya da mum ve serin bir ışık kaynağı, örneğin gün ışığı veren bir lamba ya da bir pencere; beyaz ya da açık renkli basit bir nesne, örneğin bir yumurta ya da beyaz bir fincan; sınırlı bir palet.
2. Karanlık bir odada nesneyi yalnızca sıcak ışıkla aydınlat; gölgenin rengine bak ve ilk panoya tek kaynaklı düzeni, gölgeleri sıcak ve koyu tutarak boya.
3. Aynı kurulumda sıcak ışığı kapatıp yalnızca serin ışıkla aydınlat ve aynı nesneyi ikinci panoya boya; ışığın ve gölgenin sıcaklıklarının nasıl değiştiğini not et.
4. Her iki kaynağı birlikte aç ve iki kaynaklı düzeni küçük bir eskizde dene; her gölgeyi hangi ışığın doldurduğunu işaretle.
5. Her çalışmada ışıktan gölgeye dönüşte ince bir sınır kuşağı ekle ve aynı değerde bir sıcak ile bir serin karışımı yan yana koyarak sıcaklık kaydırmasını dene.
6. Çalışmaların fotoğrafını çekip griye çevir; değerlerin aynı kalıp kalmadığını ve farkın renkte mi yoksa değerde mi olduğunu kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Işık sıcaksa gölge neden soğuktur? Çoğu zaman gölgeyi başka, daha serin bir ışık doldurduğu için ve gözümüz baskın sıcak ışığa uyum sağlayıp o ışığı almayan yüzeyleri serin gördüğü için; Goethe'nin mum ve alacakaranlık deneyi bu ikisini birlikte gösterir. Ama gölge her zaman soğuk değildir: La Tour'un Tüten Alevli Magdalena'sında tek bir mumun aydınlattığı odada gölgeler sıcak ve koyudur, çünkü onları serinletecek bir ışık yoktur. Her sahnede önce kaç ışık olduğunu ve her gölgeyi hangisinin doldurduğunu sormak, sıcaklığı değerden bağımsız kaydırmak ve ışıktan gölgeye dönüşteki ince kuşağı gözetmek, bu ilişkiyi bir kalıptan bir yönteme dönüştürür. Ödevde aynı nesneyi sıcak ve soğuk ışıkla boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı nesneyi sıcak ve soğuk ışıkla boya.

1. Basit ve açık renkli bir nesneyi karanlık bir odada önce yalnızca sıcak, sonra yalnızca serin bir ışıkla aydınlat.
2. Her ışık düzenini ayrı bir panoya boya; gölgeleri, onları dolduran ışığa göre renklendir.
3. Her iki çalışmada ışıktan gölgeye dönüşe ince bir sınır kuşağı ekle.
4. Çalışmaların griye çevrilmiş fotoğraflarını yanlarına koy ve iki ışıkta gölgenin rengi ile sınır kuşağının nasıl değiştiğini anlatan birkaç cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Griye çevrildiğinde iki çalışmanın değer düzeni tutarlı mı?
• Teknik ve Malzeme: Gölgelerin rengi, onları dolduran ışığın rengine uygun mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Sınır kuşağı ince ve yumuşak mı, biçimin dönüşünü destekliyor mu?
• Tek kaynaklı sıcak ışıkta gölgenin rengi beklediğin gibi mi çıktı?

Kendini sına

1. Güneşli bir günde gölgenin serin görünmesinin fiziksel nedeni nedir?

• A) Gölgenin güneşi görmemesi ama mavi gökyüzünün ışığıyla aydınlanması.
• B) Gölgenin hiç ışık almaması.
• C) Güneşin mavi ışık vermesi.
• D) Gölgenin her zaman siyah olması.

2. Goethe'nin mum ve alacakaranlık deneyinde kalemin gölgesi nasıl görünür?

• A) Kırmızı.
• B) Tamamen siyah.
• C) Mavi.
• D) Sarı.

3. Tüten Alevli Magdalena'da gölgeler neden sıcak ve koyudur?

• A) Ressam mavi pigment bulamadığı için.
• B) Gölgeleri serinletecek ikinci bir ışık olmadığı için.
• C) Resim gün ışığında boyandığı için.
• D) Gölgeler hiç boyanmadığı için.

4. Sıcaklık kaydırması nedir?

• A) Bir yüzeyi daha koyu yapmak.
• B) Resmi daha sıcak bir odaya taşımak.
• C) Tuvali ısıtmak.
• D) Bir yüzeyin değerini değiştirmeden rengini sıcaktan serine ya da tersine kaydırmak.

5. Koyu bir teni iki kaynaklı ışıkta boyarken serin ikinci ışık çoğu zaman nasıl görünür?

• A) Bütün teni griye çeviren bir örtü olarak.
• B) Gölgeli yüzeylerde derinin üstünde beliren serin, gümüşe çalan bir parıltı olarak.
• C) Hiç görünmez.
• D) Teni beyazlatan bir ışık olarak.

Cevaplar

1. A — Gölgeyi dolduran gökyüzü ışığı, gölgeye gerçekten mavimsi bir renk verir.
2. C — Gölgeyi aydınlatan zayıf gün ışığı ve gözün mumun sarı ışığına uyumu birlikte bu maviyi doğurur.
3. B — Tek kaynaklı bir sahnede gölgeler ana ışığın rengini daha koyu biçimde taşır.
4. D — Griye çevrildiğinde fark kaybolur, renkte ise yüzeyin döndüğü hissedilir.
5. B — Derinin kendi rengi gölgede derin ve sıcak kalırken serin ışık yüzeyde bir parıltı olarak belirir.

Referans görseller

• Özgün şema: açık havada göğün gölgeyi doldurması ile tek bir mumun aydınlattığı odada gölgenin ana ışığın rengini taşıması.
• Özgün çekim: Goethe'nin mum ve alacakaranlık deneyinin beyaz bir kâğıt ve bir kalemle yeniden yapılması.
• Özgün çekim: aynı nesnenin sıcak, serin ve iki kaynaklı ışıkta boyanması; farklı tenlerde sınır kuşağı ve ikinci ışığın parıltısı.

Sonraki derse köprü

Gölgeyi dolduran ışık her zaman gökyüzünden ya da ikinci bir lambadan gelmez; çoğu zaman çevredeki bir yüzeyden, bir duvardan ya da bir kumaştan yansır ve onun rengini taşır. Sonraki derste bu yansıyan rengi ele alıyoruz: kırmızı bir elbisenin bir yüzün gölgesine nasıl kırmızı bir ışık taşıdığını ve bu etkiyi nasıl gözleyip boyayacağını.