Grilerin gücü

Öğrenme hedefi

Kromatik grilerle renkleri öne çıkarabileceksin. Siyah ve beyazdan karıştırılan nötr bir gri ile renkli karışımlardan elde edilen kromatik gri arasındaki farkı açıklayabilecek; tamamlayıcı çiftlerden ve paletteki renklerden bir kromatik gri skalası kurabilecek; bir resimde doygun renkleri az sayıda yere ayırıp çevrelerini grilerle kurmanın onlara nasıl güç verdiğini gösterebilecek; grileri farklı tenlerle ilişki içinde, teni solgunlaştırmadan kullanabileceksin.

Kanca

Ustaların paletinin çoğu neden gridir?

Değerler birbirine sokulduğunda gözün renk farklarına daha çok kulak verdiğini bir önceki derste fark etmiştin. Bir müzede eski ya da modern bir ustanın resmine yakından baktığında, parlak sandığın birçok rengin aslında birbirinden hafifçe farklı gri tonların arasında duran küçük alanlar olduğunu fark edebilirsin. Bir kırmızı, çevresindeki yeşilimsi ve morumsu grilerin içinde parladığı için kırmızıdır; aynı kırmızı, çevresi de doygun renklerle dolu olsaydı sıradan görünebilirdi. Bu ders, grilerin bir renk eksikliği değil, renkleri taşıyan bir zemin olduğunu soruyor.

Bağlam

İngiltere'deki Sheffield Müzeleri'nde Gwen John'un yaklaşık 1907–1909 yıllarına tarihlenen Sanatçının Paris'teki Odasından Bir Köşe adlı küçük resmi bulunur. Yağlı boya tuval 31,7 × 26,7 santimetredir. Resim, sanatçının Paris'te, rue du Cherche-Midi'deki çatı katı atölyesinin bir köşesini gösterir; bu dönemin birçok resminde görülen hasır bir sandalye burada da yer alır. Müzeye göre aynı konunun aynı dönemden iki sürümü vardır.

Galli ressam Gwen John, 1890'ların sonunda Paris'te kısa bir süre James McNeill Whistler'ın açtığı okulda çalıştı. Galler Ulusal Müzesi'nin aktardığına göre Whistler, onun ağabeyi ressam Augustus John'a önemli olanın ton olduğunu ve kız kardeşinin ince bir ton duygusu taşıdığını söylemiştir. Gwen John'un resimleri, birbirine çok yakın, sessiz ve mat renklerle kurulur; bu yakın tonların arasında küçük bir renk alanı, bir çiçek, bir kumaş ya da bir yüzün sıcaklığı, kendiliğinden öne çıkar.

Ana anlatım

Nötr gri ile kromatik gri arasındaki fark nedir?

Ton, değer ve doygunluk dersinde nötr griyi, hiçbir renk tonuna yaslanmayan, siyah ve beyaz arasındaki bir değer olarak tanımıştın. Kromatik gri (chromatic grey), siyah ve beyazdan değil, renklerin, çoğu zaman tamamlayıcı çiftlerin karıştırılmasıyla elde edilen, doygunluğu çok düşük ama içinde belirli bir renk eğilimi taşıyan gridir. Kırmızı ile yeşilin, turuncu ile mavinin ya da sarı ile morun uygun oranlarda karışımı, bu tür griler verir.

İki gri arasındaki fark, yan yana konduklarında görünür. Siyah ve beyazla karıştırılmış bir gri, renkli bir resmin içinde çoğu zaman donuk ve ölü görünebilir; çünkü içinde çevresindeki renklerle ilişki kuracak bir renk eğilimi yoktur. Kromatik bir gri ise hafifçe sıcak ya da serin, yeşilimsi ya da morumsu bir eğilim taşıdığı için çevresindeki renklerle konuşur: bir kırmızının yanında yeşilimsi bir gri onu parlatır, bir sarının yanında morumsu bir gri onu ısıtır. Tamamlayıcı renkler ve eşzamanlı kontrast dersinde gördüğün etkiler, burada çok daha ince bir düzeyde çalışır.

Kromatik grilerin bir başka yararı, resmin renk ailesiyle bağlarını korumalarıdır. Bir resmin grilerini o resmin kendi paletindeki renklerden karıştırdığında, griler resmin geri kalanıyla aynı pigmentleri paylaşır ve resim bir bütün olarak okunur. Sınırlı palet dersinde gördüğün mantık burada da geçerlidir: az sayıda renkten karıştırılan griler, resme doğal bir uyum verir.

Bir kromatik gri skalası nasıl kurulur?

Gri skalası (grey scale), burada, iki renk arasında ya da bir renkten tamamlayıcısına doğru adım adım karıştırılarak kurulan ve ortasında en nötr gri bulunan bir dizi karışımdır. Birinci seviyede kurduğun değer skalası açıktan koyuya uzanıyordu; kromatik gri skalası ise bir renk tonundan öbürüne, doygundan nötre ve yeniden doyguna uzanır.

Bir skala kurmak için tamamlayıcı iki renk seç, örneğin bir kadmiyum kırmızısı ve bir yeşil. Bir şeridin bir ucuna saf kırmızıyı, öbür ucuna saf yeşili koy. Kırmızıya adım adım az miktarda yeşil ekleyerek bir sonraki karışımları hazırla; her adımda rengin doygunluğu azalır ve gri bir kırmızıya, sonra kırmızımsı bir griye dönüşür. Aynı işlemi yeşil taraftan da yap. İki taraf ortada buluştuğunda, en nötr noktayı bulmaya çalış: ne kırmızıya ne yeşile yaslanan bir gri. Bu noktayı bulmak çoğu zaman sanıldığından zordur ve gözünün ince renk farklarına ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.

Her karışımın değerini de izlemek gerekir. Tamamlayıcı iki renk çoğu zaman farklı değerlerde olduğundan, karışımlar koyulaşabilir ya da açılabilir. Skalanın her adımına biraz beyaz ekleyerek ikinci bir sıra yaparsan, aynı grilerin açık hâllerini de görürsün; açık kromatik griler, özellikle yüksek anahtarlı resimlerde çok işe yarar.

Skalayı bitirdiğinde onu paletin yanında bir başvuru kartı olarak kullanabilirsin. Bir resimde bir alanı daha sakin yapmak istediğinde, hangi yönde bir griye ihtiyacın olduğunu, yani sıcak mı serin mi, hangi renge yaslanan bir gri istediğini kartta görürsün.

Doygun renkler grilerin içinde neden güçlenir?

Doygunluk hiyerarşisi (saturation hierarchy), bir resimde doygunluğun bilerek dağıtılması, en doygun renklerin birkaç önemli noktaya ayrılıp geri kalan alanların sönük, kırık ya da gri tutulmasıdır. Değerde bir odak nasıl en güçlü karşıtlıkla kurulursa, renkte de bir odak en doygun rengin çevresindeki sakin alanlarla kurulur.

Gwen John'un küçük iç mekânlarında bu düzen açıkça hissedilir. Resmin büyük bölümü birbirine yakın, mat ve sessiz tonlardadır; bu sessizliğin içinde küçük bir renk alanı, göze hemen çarpar ve resmin ağırlık merkezi olur. Aynı renk alanı, çevresi de doygun renklerle dolu olsaydı, bu gücü taşımazdı.

Birleştirici renk (unifying colour), bir resmin grilerine ve karışımlarının çoğuna az miktarda katılan ve resmin bütün alanlarına ortak bir renk eğilimi veren renktir. Örneğin bir resimdeki bütün grilere biraz toprak rengi ya da biraz mavi katmak, onlara ortak bir sıcaklık ya da serinlik verir ve resmi bir arada tutar. Birleştirici renk, renk anahtarı düşüncesinin bir uzantısıdır: anahtar resmin genel değer ve sıcaklık düzeyini, birleştirici renk ise bu düzeyin içindeki ortak rengi belirler.

Tebeşirli boya (chalky paint), içine tebeşir ya da benzeri bir dolgu maddesi karıştırılarak mat, pastele benzeyen ve biraz açılmış bir yüzey kazanan boyadır. Tate'in anlatımına göre Gwen John'un 1902 tarihli bir otoportresinde boya gerçekten tebeşirlidir: tebeşir ve tutkaldan yapılmış emici bir zemine sürülmüş, boyaya toz tebeşir karıştırılmıştır; tebeşir boyayı hem katı bir macuna çevirmiş hem de açmıştır. Bu mat ve açık yüzey, grilerin sessizliğini artırır. Kendi çalışmanda tebeşir karıştırmak yerine mat bir akrilik ya da gouache kullanarak benzer bir sessizliği deneyebilirsin.

Griler tenleri nasıl etkiler?

Griler, tenin çevresinde çalıştığında onu parlatabilir; ama tenin kendisine yanlış karıştırıldığında onu solgun, hasta ya da küllü gösterebilir. Bu yüzden grileri tenlerle kullanırken iki ayrı soruyu ayırmak gerekir: çevredeki griler teni nasıl etkiliyor ve tenin kendi içindeki griler nasıl karıştırılmalı?

Çevre açısından, kromatik bir gri fon, tenin sıcaklığını öne çıkarır. Serin ve yeşilimsi ya da mavimsi bir gri fonun önünde, her tenin sıcak tonları daha canlı görünür. Açık bir tende bu, yanakların ve dudakların pembesini belirginleştirir; koyu bir tende derinin bakır, kızıl ya da altın tonlarını zenginleştirir. Fonun değerini tenin değerine göre seçmek de önemlidir: koyu bir ten, çok koyu bir gri fonun içinde kaybolabilir, açık bir ten ise çok açık bir gri fonun içinde eriyebilir.

Tenin kendi içindeki gölgelerde ve dönüşlerde de griler vardır; ama bu griler siyah ve beyazla değil, tenin kendi renklerinden karıştırılmalıdır. Koyu bir tende gölgeyi koyulaştırmak için siyah bir gri eklemek, deriyi küllü ve donuk gösterir; bunun yerine derin bir kırmızı ile yeşilin ya da bir mavi ile turuncunun karışımından elde edilen koyu kromatik bir gri, gölgeyi hem karartır hem de renkli bırakır. Açık bir tende yarı tonlardaki hafif serin bölgeleri, tenin turuncusunun tamamlayıcısı olan bir mavinin küçük bir miktarıyla kırmak, beyazlı ve donuk bir gri kullanmaktan çok daha canlı bir sonuç verir.

Altında yeşilimsi bir renk taşıyan orta tonlu derilerde bu alt ton bazen kendiliğinden kromatik bir gri gibi okunur; bu alt tonu korumak ve ona fazla yeşil ya da gri eklemeyerek teni bulanıklaştırmamak gerekir. Hangi tende çalışırsan çalış, griyi tenin kendi paletinden kur ve çevredeki grileri tenin sıcaklığını parlatacak biçimde seç.

Uygulama

1. Malzeme: kalın bir kâğıt ya da küçük bir pano; mat bir boya, örneğin gouache; bir kırmızı, bir yeşil, bir turuncu, bir mavi, bir sarı, bir mor ve beyaz; bir palet bıçağı ve birkaç küçük fırça.
2. Bir tamamlayıcı çift seç ve bir şeridin iki ucuna saf renkleri koy; ortada en nötr griyi bulana kadar yedi adımlık bir kromatik gri skalası kur.
3. Aynı skalanın altına, her adıma biraz beyaz katarak açık bir ikinci sıra ekle; en az iki tamamlayıcı çift için bu işlemi tekrarla.
4. Aynı konuyu iki küçük eskizde boya: birinde bütün renkleri doygun kullan, öbüründe tek bir alanı doygun bırakıp geri kalanı skalandaki kromatik grilerle kur.
5. Eskizlerden birinde grilere az miktarda ortak bir birleştirici renk kat ve resmin bütünlüğünün nasıl değiştiğini gözle.
6. Figür ya da ten içeren bir eskiz yaparsan, fonu serin bir kromatik griyle kur ve tenin gölgelerini siyah yerine tenin kendi renklerinden karıştırılmış koyu grilerle boya.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustaların paletinin çoğu neden gridir? Çünkü griler bir renk eksikliği değil, renkleri taşıyan bir zemindir. Paletteki renklerden, özellikle tamamlayıcı çiftlerden karıştırılan kromatik griler, çevrelerindeki renklerle konuşur ve onları parlatır; doygun renkleri birkaç noktaya ayırıp geri kalanı grilerle kurmak, o noktaların gücünü artırır. Birleştirici bir renk grilere ortak bir eğilim verir ve resmi bir arada tutar. Gwen John'un Paris'teki küçük odası, birbirine yakın, mat ve sessiz tonların içinde küçük bir renk alanının nasıl ağırlık kazandığını gösterir; Whistler de ona ince bir ton duygusu yakıştırmıştı. Ödevde bir kromatik gri skalası yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir kromatik gri skalası yap.

1. En az iki tamamlayıcı çift seç ve her biri için bir ucundan öbür ucuna yedi adımlık bir kromatik gri skalası kur.
2. Her skalanın altına, beyaz katarak açık bir ikinci sıra ekle ve en nötr noktayı işaretle.
3. Skaladaki griler ve tek bir doygun renk alanıyla küçük bir natürmort ya da iç mekân eskizi boya.
4. Skalaların ve eskizin yanına hangi grinin hangi renge yaslandığını ve doygun alanın gri çevrede nasıl göründüğünü anlatan birkaç cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Skalanın adımları düzenli mi; en nötr nokta bulunmuş ve işaretlenmiş mi?
• Değer (Ton): Açık sıradaki karışımlar değer olarak düzenli bir biçimde açılıyor mu?
• Kompozisyon: Eskizde tek doygun alan, kromatik grilerin içinde ağırlık merkezi oluyor mu?
• Aynı doygun rengi hem doygun bir çevrede hem gri bir çevrede gördüğünde ne fark ettin?

Kendini sına

1. Kromatik gri nötr griden nasıl ayrılır?

• A) Renklerin karıştırılmasıyla elde edilir ve içinde bir renk eğilimi taşır.
• B) Her zaman daha koyudur.
• C) Yalnızca siyah ve beyazdan oluşur.
• D) Hiçbir farkı yoktur.

2. Bir kromatik gri skalası nasıl kurulur?

• A) Siyaha adım adım beyaz ekleyerek.
• B) Yalnızca tek bir renkle.
• C) Bir renkten tamamlayıcısına doğru adım adım karıştırarak.
• D) Rastgele renkler karıştırarak.

3. Doygunluk hiyerarşisi ne işe yarar?

• A) Resmin her yerini eşit derecede parlak yapar.
• B) Değerleri ortadan kaldırır.
• C) Resmi siyah beyaza çevirir.
• D) En doygun renkleri birkaç noktaya ayırarak onların gücünü artırır.

4. Galler Ulusal Müzesi'nin aktardığına göre Whistler Gwen John hakkında ne söylemiştir?

• A) Renk kullanmayı bilmediğini.
• B) Önemli olanın ton olduğunu ve onun ince bir ton duygusu taşıdığını.
• C) Yalnızca heykel yapması gerektiğini.
• D) Resimlerinin fazla parlak olduğunu.

5. Koyu bir tenin gölgelerini koyulaştırmak için hangisi daha uygundur?

• A) Siyah ve beyazdan karıştırılmış bir gri.
• B) Tenin kendi renklerinden, örneğin derin bir kırmızı ile yeşilden karıştırılmış koyu bir kromatik gri.
• C) Saf beyaz.
• D) Gölgeyi hiç boyamamak.

Cevaplar

1. A — Renk eğilimi, kromatik grinin çevresindeki renklerle ilişki kurmasını sağlar.
2. C — Skalanın ortasında ne bir renge ne öbürüne yaslanan en nötr gri bulunur.
3. D — Sakin alanlar, en doygun rengin resmin ağırlık merkezi olmasına izin verir.
4. B — Söz, Whistler'ın Gwen John'un ağabeyi Augustus John'a söylediği bir cümle olarak aktarılır.
5. B — Siyahlı gri deriyi küllü gösterir; kromatik gri gölgeye hem koyuluk hem renk verir.

Referans görseller

• Özgün şema: nötr gri ile kromatik gri yan yana; aynı kırmızının iki gri fon üzerinde görünüşü.
• Özgün çekim: tamamlayıcı bir çiftten yedi adımlık kromatik gri skalasının karıştırılması ve açık sıranın eklenmesi.
• Özgün çekim: farklı tenlerde gölgelerin siyahlı gri ile ve kromatik gri ile koyulaştırılmasının karşılaştırılması; serin gri fonun ten sıcaklığına etkisi.

Sonraki derse köprü

Kromatik griler bir resme hem sessizlik hem de renk eğilimi verir; bir gölgenin serin, bir ışığın sıcak görünmesi de çoğu zaman bu grilerin eğilimine bağlıdır. Sonraki derste bu ilişkiyi doğrudan ele alıyoruz: ışık sıcak olduğunda gölgenin neden serin göründüğünü ve ışığın rengi ile gölgenin rengi arasındaki dengeyi bir resimde nasıl kuracağını.