Cézanne ve formun yapısı

Öğrenme hedefi

Renk düzlemleriyle form kurabileceksin. Paul Cézanne'ın hacmi açık-koyu geçişine değil, sıcaklıkça basamaklanan renk yamalarına yükleme düşüncesini açıklayabilecek; paralel ve düzenli darbelerin bir yüzeyi nasıl yapılandırdığını gösterebilecek; bir natürmortta bakışı oynatarak her nesneye ayrı ayrı bakmanın neden eğik masalar ve kayan biçimler doğurduğunu anlatabilecek; farklı ten ve yüzey renklerinde düzlemleri değer kaybetmeden kurarak Cézanne yaklaşımıyla bir natürmort yapabileceksin.

Kanca

Cézanne'ın masaları neden eğik?

Seurat noktalarını dikkatle dizerken biçimlerini sade ve katı tuttu. Aynı yıllarda, Güney Fransa'da, Aix-en-Provence'ta çalışan Paul Cézanne bambaşka bir soruyla uğraşıyordu: bir elmanın, bir sürahinin, bir dağın ağırlığını ve yerini resimde nasıl kurmalı? Onun natürmortlarına bakan biri çoğu zaman bir tuhaflık fark eder: masanın bir kenarı öbüründen yüksektir, bir tabak izleyiciye doğru devrilecek gibidir, bir şişe hafifçe yana yatar. Bunlar beceriksizlik mi, yoksa bir bakma biçimi mi? Bu ders o soruyu, renk düzlemleri ve bakış noktaları üzerinden ele alıyor.

Bağlam

Londra'daki Courtauld Galerisi'nde Cézanne'ın yaklaşık 1894 tarihli Alçı Eroslu Natürmort adlı resmi bulunur. Kâğıda yağlı boyayla yapılmış ve sonradan bir panoya yapıştırılmış resim 70,6 × 57,3 santimetredir. Ön plandaki masanın üzerinde, on yedinci yüzyıldan bir heykelin, Pierre Puget'ye bağlanan küçük bir Eros figürünün alçı kopyası durur; çevresinde elmalar, soğanlar ve kumaşlar vardır.

Resim, Cézanne'ın geç natürmortlarının en karmaşıklarından biridir. Ön plandaki masa ve üzerindeki nesneler bir açıdan görülmüş gibidir; ama arkaya doğru mekân belirsizleşir. Arkadaki köşede yerde duran yeşil bir elma, uzaklığına göre fazla büyük görünür; zemin yukarı doğru eğilir; arkadaki kumaşın bir yerde bir tuvalin üzerindeki resme mi, yoksa gerçek bir kumaşa mı ait olduğu kestirilemez. Galerinin ve sanat tarihçilerinin belirttiği gibi, resmin bütününe uyan tek bir bakış noktası bulmak zordur. Cézanne bu çelişkileri, bakmanın ve boyamanın kendisini görünür kılmak için bilerek kurmuş olabilir.

Ana anlatım

Modellemek yerine modüle etmek ne demektir?

Renk modülasyonu (colour modulation), bir biçimin hacmini açık ve koyu değerlerin geçişiyle değil, biçim ışıktan uzaklaştıkça sıcaktan serine doğru adım adım değişen renklerle kurmaktır. Cézanne'ın son yıllarında onu ziyaret eden ressam Émile Bernard, 1907'de yayımladığı anılarında Cézanne'ın «modellemek değil, modüle etmek» gerektiğini söylediğini aktarır. Akademik resimde modelleme, bir yuvarlaklığı ışıktan gölgeye doğru açılan ve kararan tonlarla gösterirdi; Cézanne'ın önerisi, bu işi renk sıcaklığına yüklemektir.

Bir elmayı düşün. Işığa dönük yüzü sıcak bir sarı ya da turuncu olabilir; biraz döndükçe yüzey kırmızıya, sonra morumsu bir kırmızıya ve gölgeye yaklaşırken serin bir maviye kayar. Bu renklerin değerleri birbirinden çok farklı olmayabilir, ama sıcaklık değişimi göze biçimin döndüğünü söyler. Üçüncü seviyede tanıdığın göreli sıcaklık, burada biçimin kendisini kurar.

Cézanne'ın 15 Nisan 1904'te Bernard'a yazdığı ve bugün Courtauld Galerisi'nde saklanan mektupta, doğayı silindirle, küreyle ve koniyle ele alma önerisinin hemen ardından bir cümle daha vardır: insanlar için doğanın yüzeyden çok derinlik olduğunu, bu yüzden kırmızılar ve sarılarla temsil edilen ışık titreşimlerinin içine, havayı hissettirecek kadar mavimsi ton katmak gerektiğini yazar. Dört temel form dersinde bu mektubun geometri kısmını görmüştün; renk kısmı, modülasyonun anahtarıdır. Sıcak renkler öne gelir ve ışığı taşır, serin renkler geri çekilir ve havayı taşır. Bir yüzeyi bu iki uç arasında basamaklandırmak, onu hem hacimli hem de havanın içinde gösterir.

Renk düzlemleri ve yapıcı darbe biçimi nasıl kurar?

Renk düzlemi (colour plane), bir biçimin yüzeyinde aynı yöne bakan küçük bir bölgenin, tek bir renk ve değerde, düz bir yama olarak boyanmasıdır. Cézanne yuvarlak bir biçimi bile yumuşak bir geçişle değil, yan yana dizilmiş küçük düzlemlerle kurar; bir elma, birbirine hafifçe açılı duran birkaç renk yamasından oluşur. Bu yaklaşım, dört temel form dersinde gördüğün yüzeyleri düzlemlere ayırma düşüncesinin renkle yapılmış hâlidir.

Yapıcı darbe (constructive stroke), sanat tarihçisi Theodore Reff'in 1962'de yayımladığı bir makalede Cézanne'ın belirli bir dönemindeki fırça işini anlatmak için kullandığı terimdir: aynı yönde, birbirine paralel, kısa ve düzenli darbelerin yan yana dizilerek bir yüzeyi yamalar hâlinde kurması. Bu darbeler çoğu zaman biçimin yönünü izlemez; bir yapraklıkta, bir gökyüzünde ya da bir dağ yamacında aynı eğimle tekrarlanır ve resmin bütün yüzeyine bir düzen, neredeyse bir dokuma hissi verir.

Bu iki fikir birlikte çalışır. Bir düzlem, birkaç paralel darbeden oluşur; komşu düzlem biraz farklı bir renk ve sıcaklıkta, bazen biraz farklı bir yönde darbelerle kurulur. Düzlemler arasındaki renk farkı hacmi, darbelerin düzeni ise yüzeyin bütünlüğünü taşır. Sonuç, hem sağlam bir hacim hem de resmin yüzeyinde okunan, elle kurulmuş bir yapıdır.

Kendi çalışmanda bunu denemek için önce yuvarlak bir biçimi, örneğin bir elmayı, üç dört düzleme ayır: ışığa dönük yüz, iki yan yüz, gölgeye dönük yüz. Her düzlem için sıcaklığı farklı bir renk karıştır; değerlerini birbirine yakın tut ve farkı renkte kur. Sonra her düzlemi, birbirine paralel ve aynı büyüklükte birkaç darbeyle, üstünden geçmeden boya. Bu ilk denemede elma köşeli görünebilir; düzlemlerin sayısını artırdıkça ve komşu renkleri birbirine yaklaştırdıkça yuvarlaklık geri gelir.

Masalar neden eğik görünür?

Çoklu bakış noktası (multiple viewpoints), bir resimde farklı nesnelerin ya da aynı nesnenin farklı bölümlerinin, tek bir sabit gözden değil, birbirinden biraz farklı konumlardan görülmüş gibi boyanmasıdır. Tek noktalı perspektifte ressam, bütün sahneyi tek bir göz noktasından ve tek bir anda görür. Cézanne ise natürmortlarında uzun süre çalışır, başını ve bakışını oynatır, her nesneye ayrı ayrı bakar. Bir tabağı yukarıdan görmeye yakın bir açıyla, yanındaki şişeyi ise önden boyayabilir.

Bu, Alçı Eroslu Natürmort'ta açıkça görülür. Ön plandaki masa ve nesneler bir açıdan kurulmuş gibidir; arkadaki zemin ise daha yüksekten görülmüş gibi yukarı doğru kalkar; yerdeki uzak elma, bir yakın bakışın ölçüsünü taşır. Cézanne'ın natürmortlarında masanın iki yanının farklı yüksekliklerde durması da sanat tarihçilerince çoğu zaman bu tür bir birleştirmeyle açıklanır: masanın sol kenarı bir bakıştan, sağ kenarı bir başka bakıştan kurulmuştur ve iki kenar bir örtünün ya da bir nesnenin arkasında buluşur.

Pasaj (passage), iki komşu düzlemin ya da biçimin arasındaki kenarın bir noktada açık bırakılıp renklerin birbirine akmasına izin verilerek, biçimler arasında bir geçiş kurulmasıdır. Cézanne kenarları çoğu zaman kesintili çizer: bir meyvenin dış çizgisi bir yerde koyu ve kararlı, bir yerde açık ve yarım kalmıştır. Bu açık kenarlar, farklı bakış noktalarından gelen parçaların birbirine bağlanmasına yardım eder; göz bir düzlemden öbürüne kayar ve çelişki yumuşar.

Kendi natürmortunda bu fikri denemek için ilk önce nesneleri tek bir bakıştan çiz. Sonra masanın üstünü biraz daha yukarıdan, bir sürahiyi biraz daha yandan görecek biçimde başını oynatıp o bölümleri yeniden çiz. Masanın kenarının bir nesnenin arkasında nasıl kırıldığına ve iki kenarı birleştirmek için hangi kenarı açık bırakman gerektiğine bak. Amaç, doğru perspektifi bozmak değil, bir nesneye uzun süre bakmanın deneyimini resme taşımaktır.

Renk düzlemleri farklı tenlerde nasıl kurulur?

Cézanne'ın renk düzlemleri yalnızca elmalar ve dağlar için değildir. Paris'e geldikten sonra çalıştığı Académie Suisse'te model olan bir adamı, 1867'de Scipion adlı resimde boyadı; bugün São Paulo Sanat Müzesi'nde bulunan bu erken resimde modelin sırtının tonu, geniş darbelerle ve çeşitli renklerle modüle edilir. Yöntemi olgunlaşmadan önce bile Cézanne, koyu bir teni tek bir kahverengiyle değil, farklı renklerin yan yana gelişiyle kurmayı denemişti.

Koyu bir tende renk düzlemleri, değer açısından birbirine yakın kalırken sıcaklık açısından belirgin biçimde ayrışabilir. Işığa dönük bir omuz sıcak bir kızıl kahverengi ya da bakır tonunda; biraz dönen yüzey derin bir kırmızımsı mor; gölgeye yaklaşan yüzey koyu ve serin bir mavi ya da yeşilimsi mor olabilir. Bu düzlemleri beyazla açmak yerine renk sıcaklığıyla ayırmak, tenin griye dönmesini önler; en parlak yerlerde birkaç serin ve açık düzlem, derinin yüzey parlaklığını verir.

Açık bir tende düzlemler daha açık bir değer ailesinde kurulur: ışıklı yüzeylerde sıcak şeftali ve okr tonları, dönen yüzeylerde pembemsi ve kırmızımsı düzlemler, gölgeye yaklaşırken serin yeşilimsi ya da mavimsi griler. Burada tehlike, serin düzlemleri fazla doygun yapıp teni hastalıklı göstermektir; serin renkleri tenin sıcak renkleriyle az miktarda kırmak dengeyi korur.

Orta tonlu tenlerde, zeytin ve altın alt tonların arasında, sıcak turuncumsu düzlemlerle serin yeşilimsi düzlemlerin yan yana gelişi biçimi kurar. Hangi tende çalışırsan çalış, önce değer ailesini belirle, sonra düzlemleri bu ailenin içinde sıcaklığa göre ayır. Aynı yöntem bir natürmortta farklı renkte meyvelere de uygulanır: koyu bir patlıcan ile açık bir limon, birbirinden çok farklı değer ailelerinde ama aynı modülasyon mantığıyla kurulur.

Uygulama

1. Malzeme: orta boyda astarlı bir pano; yağlı boyalar ya da akrilikler; limon sarısı ile kadmiyum sarısı, kadmiyum kırmızısı ile alizarin, ultramarin, bir yeşil ve beyaz; birkaç yassı fırça.
2. Bir masanın üzerine birkaç meyve, bir sürahi ya da şişe ve kıvrımlı bir kumaş yerleştir; kumaşın masanın kenarını bir yerde örtmesini sağla.
3. Nesneleri önce tek bir bakıştan çiz; sonra başını oynatarak masanın üstünü biraz daha yukarıdan, bir nesneyi biraz daha yandan yeniden çiz ve iki bakışı kenarlarda birleştir.
4. Her meyveyi üç dört düzleme ayır; her düzlem için sıcaklığı farklı ama değeri yakın bir renk karıştır.
5. Düzlemleri paralel, kısa ve eşit darbelerle üstünden geçmeden boya; masayı, kumaşı ve fonu da aynı düzenle kur.
6. Bazı dış çizgileri koyu ve kararlı, bazılarını açık bırak; geri çekilip resmin hem hacimli hem de yüzeyde düzenli okunup okunmadığına bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Cézanne'ın masaları neden eğik? Çünkü Cézanne bir natürmorta uzun süre bakar, başını ve bakışını oynatır, her nesneyi ayrı ayrı görür ve bu bakışları tek bir resimde birleştirir; Alçı Eroslu Natürmort'taki yukarı kalkan zemin ve fazla büyük uzak elma bu birleştirmenin izleridir. Hacmi ise tonun açılıp kararmasına bırakmaz; ısınıp serinleyen renk yamalarıyla örer; Bernard'ın aktardığı gibi modellemek yerine modüle eder. Paralel ve düzenli darbeler yüzeyi bir yapı gibi örer, açık bırakılan kenarlar farklı bakışları birbirine bağlar. Ödevde Cézanne yaklaşımıyla bir natürmort yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Cézanne yaklaşımıyla bir natürmort yap.

1. Birkaç meyve, bir sürahi ya da şişe ve bir kumaştan oluşan bir natürmort kur.
2. Nesneleri en az iki farklı bakıştan çiz ve bu bakışları kenarlarda birleştir; masanın kenarının bir nesnenin arkasında kırılmasına izin ver.
3. Her biçimi, değeri yakın ama sıcaklığı farklı renk düzlemleriyle ve paralel darbelerle kur; en az bir yerde pasajla bir kenarı açık bırak.
4. Çalışmanın yanına hangi nesneyi hangi bakıştan boyadığını ve bir meyvenin düzlemlerini hangi renklerle kurduğunu birkaç cümleyle kaydet.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Farklı bakışlar bilinçli seçilmiş ve kenarlarda birbirine bağlanmış mı?
• Değer (Ton): Düzlemlerin değerleri birbirine yakın, hacim renk sıcaklığıyla mı kurulmuş?
• Teknik ve Malzeme: Darbeler paralel, düzenli ve karıştırılmadan mı konmuş?
• Düzlem sayısını artırdığında ya da azalttığında meyvenin görünüşü nasıl değişti?

Kendini sına

1. Émile Bernard'ın aktardığına göre Cézanne «modellemek» yerine ne yapılması gerektiğini söyledi?

• A) Kopyalamak.
• B) Modüle etmek.
• C) Çizgiyle çevrelemek.
• D) Siyahla gölgelemek.

2. Renk modülasyonunda hacim neyle kurulur?

• A) Işıktan uzaklaştıkça sıcaktan serine adım adım değişen renklerle.
• B) Yalnızca siyah ve beyazla.
• C) Kalın dış çizgilerle.
• D) Tek bir düz renkle.

3. Yapıcı darbe terimini kim ve ne zaman kullandı?

• A) Cézanne, 1904'te.
• B) Bernard, 1907'de.
• C) Sanat tarihçisi Theodore Reff, 1962'de yayımlanan bir makalede.
• D) Seurat, 1886'da.

4. Alçı Eroslu Natürmort'ta çoklu bakış noktasının bir izi nedir?

• A) Resmin tamamen tek bir bakıştan kurulması.
• B) Resimde hiç nesne bulunmaması.
• C) Resmin siyah beyaz olması.
• D) Zeminin yukarı kalkması ve uzaktaki elmanın fazla büyük görünmesi.

5. Koyu bir teni renk düzlemleriyle kurarken düzlemler nasıl ayrılmalıdır?

• A) Her düzleme giderek daha fazla beyaz katarak.
• B) Değerleri yakın tutulup sıcaklıkları belirgin biçimde değiştirilerek.
• C) Bütün düzlemler aynı renkte boyanarak.
• D) Siyah çizgilerle ayrılarak.

Cevaplar

1. B — Modülasyon, hacmi açık ve koyu geçişler yerine renk sıcaklığının değişimiyle kurar.
2. A — Sıcak renkler ışığı taşır ve öne gelir, serin renkler havayı taşır ve geri çekilir.
3. C — Reff bu terimi aynı yönde, paralel ve düzenli darbelerle kurulan yüzeyler için kullandı.
4. D — Öndeki masa ve arkadaki zemin, farklı bakışlardan görülmüş gibi kurulmuştur.
5. B — Beyazla açılan düzlemler teni griye çevirir; sıcaklık farkı hem hacmi hem rengi korur.

Referans görseller

• Özgün şema: bir elmanın ışıktan gölgeye değerle modellenmesi ile sıcaktan serine renk düzlemleriyle modüle edilmesi.
• Özgün çekim: aynı natürmortun iki farklı bakıştan çizilip kenarlarda birleştirilmesi; masa kenarının bir nesnenin arkasında kırılması.
• Özgün çekim: farklı değer ailelerinde tenlerin ve meyvelerin sıcak ve serin düzlemlerle kurulması.

Sonraki derse köprü

Cézanne rengi, biçimin yapısını ve hacmini kurmak için kullandı; renkleri doğada gördüğü sıcaklıklara bağlı kaldı. Sonraki derste Henri Matisse'e ve Fovizme geçiyoruz: rengin nesnenin gerçek renginden koparıldığı, kırmızı bir yüzün ya da yeşil bir gölgenin duyguyu ve resmin düzenini taşıdığı bir anlayışa.