Akriliğin özellikleri

Öğrenme hedefi

Akrilik boyanın ne olduğunu, suluboya, guaj ve yağlı boyayla karşılaştırarak açıklayabileceksin. Akriliğin hızlı kurumasının, kuruyunca koyulaşmasının, esnek ve suya dayanıklı bir film oluşturmasının ona hangi avantajları ve hangi sınırları getirdiğini söyleyebilecek, akriliği hangi yüzeylerde kullanabileceğini ve yağlı boyayla hangi sırayla birleştirilebileceğini bilecek ve kendi boyalarınla bu özellikleri sınayan bir test tuvali hazırlayabileceksin.

Kanca

Akrilik "plastik yağlı boya" mı?

Bir akrilik resmine uzaktan bakan biri, onu kolayca bir yağlı boya sanabilir: kalın fırça izleri, parlak ya da saten bir yüzey, tuval üzerinde yoğun renkler. Bu yüzden akriliğe bazen şakayla «plastik yağlı boya» denir. Ama iki boya birlikte kullanılmaya başlandığında farklar hemen ortaya çıkar. Akrilik suyla inceltilir, birkaç dakikada kurur ve kuruduktan sonra bir daha suyla çözülmez; yağlı boya ise günlerce ıslak kalır ve solventle temizlenir. Benzetmenin ne kadar tuttuğunu anlamak için tüpün içine bakmak gerekir.

Bağlam

Akrilik, resim tarihinin en genç boyalarından biridir. Akrilik reçine dispersiyonu 1930'larda kimya endüstrisinde geliştirildi. Sanatçılar için üretilen ilk akrilik boyalardan biri, 1947'de piyasaya çıkan Magna'ydı; ama Magna bir solvent içinde çözülmüş reçineydi ve terebentinle inceltiliyordu. Suyla inceltilen ilk kapsamlı sanatçı akrilik boya serisi ise 1955'te piyasaya çıktı.

Bu kısa tarih, akriliğin resimdeki yerini açıklar. Yağlı boya ve suluboya yüzyıllardır kullanılırken, akrilik yirminci yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaştı ve o dönemin geniş, düz renkli, hızla çalışılan resimleriyle özdeşleşti. Bu yüzden bu derste akriliği eski bir ustanın eseriyle değil, doğrudan malzemenin kendisiyle ve kendi denemelerinle tanıyacaksın.

Ana anlatım

Akrilik neden bu kadar hızlı kurur?

Akriliği bir arada tutan, suyun içinde yüzen milyonlarca mikroskobik plastik tanecikten oluşan bir emülsiyondur (bağlayıcıları 3.2.01'de tanımıştık). Su uçup gittikçe tanecikler sıkışır, birbirine yapışır ve kesintisiz bir zar hâline gelir. Bu süreç ince bir katmanda birkaç dakika sürebilir. Yağlı boyanın oksijenle yavaş tepkimesine göre çok hızlıdır.

Hızlı kuruma bir avantajdır: bir katman kuruduktan hemen sonra üzerine yenisi sürülebilir; bir resim tek bir oturumda birçok katmanla tamamlanabilir. Ama aynı özellik bir zorluktur da: iki rengi tuval üzerinde yumuşakça birbirine geçirmek için az zamanın vardır ve paletteki boya da hızla kurur. Bu yüzden akrilikle çalışırken paleti ıslak tutmak, küçük miktarlarda boya sıkmak ve geçişleri hızlı yapmak gerekir. Bir sonraki derste göreceğimiz geciktirici mediumlar da kurumayı yavaşlatmak için kullanılır.

Kuruyan akrilik fırçanın kıllarının arasında da kurur ve fırçayı kalıcı olarak sertleştirebilir. Çalışırken fırçaları suda bekletmek ve iş bitince sabunla hemen yıkamak, fırçaların ömrünü uzatır.

Akrilik kuruyunca neden koyulaşır?

Paletteki karışım ile tuvalde kuruyan leke çoğu zaman aynı renk değildir. Akrilik bağlayıcı ıslakken sütlü, beyazımsı bir görünüştedir; kurudukça şeffaflaşır. Islak boyada bu sütlü bağlayıcı rengi biraz açık gösterir; kuruduğunda şeffaflaşan bağlayıcının altında renk daha koyu ve daha derin görünür.

Bu, 3.4.01'de guajda gördüğümüz kuruma kaymasına benzer ama yönü genellikle farklıdır: akrilik renkler çoğu zaman kuruyunca koyulaşır. Kayma koyu renklerde daha belirgin, açık renklerde daha azdır. Katmanın kalınlığı da etkilidir: kalın sürülmüş bir boyada daha çok bağlayıcı şeffaflaştığı için fark artabilir, ince bir lavide ise daha az hissedilir. Aynı rengi hem ince hem kalın sürüp kurutmak, kendi boyalarında bu farkın ne kadar büyük olduğunu gösterir. Bir rengi eşleştirmeye çalışırken bu farkı hesaba katmak gerekir: karışımı istediğinden bir basamak açık hazırlamak ya da küçük bir denemeyi kurutup kontrol etmek, sürprizleri önler.

Akrilik filmi nasıl bir yüzey oluşturur?

Kuruyan akrilik, esnek ve suya dayanıklı bir plastik film oluşturur. Esnekliği, onu kâğıt, karton, ahşap, tuval ve duvar gibi çok farklı yüzeylerde kullanılabilir kılar; yüzey hafifçe büküldüğünde bile çatlamaz. Suya dayanıklılığı ise bir katmanın, üzerine sürülen yeni katmanlarla çözülmemesini sağlar. Bu, guajdan temel farktır: guajda üst katman alttakini çözebilirken, akrilikte katmanlar birbirini bozmadan üst üste konur.

Akrilik suyla inceltildiğinde suluboya gibi şeffaf laviler, az suyla kullanıldığında guaj gibi opak düz alanlar, hiç sulandırılmadan kalın kullanıldığında ise yağlı boyaya benzeyen dokulu fırça izleri verebilir. Bu çok yönlülük, kancadaki benzetmenin doğru yanıdır. Ama yağlı boyadaki gibi saatlerce yumuşak geçişler yapmak, akrilikte ancak geciktiricilerle ve hızlı çalışarak mümkündür.

Yüzeyin görünüşü, kullanılan boyanın ve mediumların yapısına göre mat, saten ya da parlak olabilir. Akriliğin rengi ve yüzeyi, yağlı boyanın aksine, zamanla sararmaya karşı dayanıklı kabul edilir.

Akrilik yağlı boyayla nasıl birleştirilir?

Akrilik ve yağlı boya aynı resimde kullanılabilir, ama yalnızca bir sırayla. Üreticilerin önerisi, yağlı boyanın kurumuş bir akrilik katmanın üzerine sürülebileceği, akriliğin ise yağlı boyanın üzerine sürülmemesi gerektiğidir. Akrilik, yağlı bir yüzeye iyi yapışmaz ve zamanla kabarıp soyulabilir. Bu yüzden bazı ressamlar bir resmin ilk katmanlarını, örneğin bir altlık boyamayı ya da genel değer düzenini, hızlı kuruyan akrilikle yapar ve resmi yağlı boyayla tamamlar. Bu durumda akrilik katmanın mat ya da yarı mat olması, yağlı boyanın ona daha iyi tutunmasını sağlar.

Kancadaki soruya dönersek: akrilik yağlı boyanın plastik bir kopyası değildir. İki boya bazı görünüşleri paylaşır, ama kuruma biçimleri, çalışma ritimleri ve katmanlanma kuralları farklıdır. Akrilik kendi başına bir boyadır ve en iyi, kendi özelliklerine göre kullanıldığında sonuç verir.

Ten tonlarını akrilikle boyarken iki özellik birlikte işe girer. Hızlı kuruma, yanaktan gölgeye uzanan yumuşak geçişlerin ıslakken çabuk yapılmasını gerektirir; geçiş kurursa ikinci bir ince katmanla yumuşatılabilir. Kuruma koyulaşması ise teni boyandığından biraz daha koyu gösterir. Açık bir tende bu kayma teni beklenmedik biçimde gölgeli gösterebilir; derin bir tende ise ışık bölgelerini gereğinden koyu bırakıp yüzün biçimini düzleştirebilir. İki durumda da ten karışımlarını küçük bir kartta kurutup bakmak, doğru değeri bulmanın güvenli yoludur.

Uygulama

1. Malzeme: dört ya da beş renk akrilik ve bir beyaz, astarlı küçük bir tuval ya da kalın bir karton, biri düz uçlu biri sivri iki fırça, ıslak tutulan bir palet (nemli bir kâğıt havlunun üzerine konmuş yağlı kâğıt da olur), su kapları, bir bez. Süre kırk dakika.
2. Tuvali dört bölgeye ayır. Birinci bölgede aynı rengi üç biçimde sür: bol suyla şeffaf bir lavi, az suyla opak düz bir alan ve hiç sulandırmadan kalın, dokulu fırça izleri.
3. İkinci bölgeye koyu bir renk sür ve yanına aynı karışımdan bir damlayı paletin üzerinde ıslak bırak; tuvaldeki leke kuruyunca ikisini yan yana tut.
4. Üçüncü bölgede iki rengi ıslakken birbirine geçirmeyi dene ve bunun için ne kadar zamanın olduğunu gözlemle. Dördüncü bölgede bir renk kuruduktan sonra üzerine başka bir renk sür ve alttaki katmanın çözülüp çözülmediğine bak.
5. İş bitince fırçaları hemen sabun ve suyla yıka; boyalı suyu lavaboya dökmeden, bir kapta bekletip çökeltisini ayır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Akrilik "plastik yağlı boya" mı? Hayır; ama benzetmenin doğru bir yanı var. Akrilik, suyla inceltilen bir polimer emülsiyonudur; su buharlaşınca kaynaşan küreler esnek ve suya dayanıklı bir film oluşturur. Bu sayede hızlı kurur, katmanlar birbirini bozmadan üst üste konur ve boya suluboyadan yağlı boyaya uzanan geniş bir görünüm yelpazesinde kullanılabilir. Ama hızlı kuruma yumuşak geçişleri zorlaştırır, renkler kuruyunca koyulaşır ve akrilik yağlı boyanın üzerine sürülmez. Akriliği kendi kuralları olan bir boya olarak tanımak, onu en iyi kullanmanın yoludur.

Ödevde bir akrilik test tuvali hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir akrilik test tuvali hazırla.

1. Küçük bir tuvali ya da kalın bir kartonu altı bölgeye ayır.
2. Bölgelerde şu testleri yap: şeffaf lavi, opak düz alan, kalın doku, ıslak geçiş, kurumuş katmanın üzerine yeni katman ve ıslak-kuru renk karşılaştırması.
3. Her bölgenin altına sonucu ve bu özelliğin hangi işte işine yarayacağını yaz.
4. Tuvalin bir köşesine iki ten karışımı sür, ıslak ve kuru hâllerinin fotoğrafını çek ve kuruma koyulaşmasını not et.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Altı test ayrı ve karşılaştırılabilir biçimde yapıldı mı?
• Değer (Ton): Islak ve kuru renk farkını ölçülebilir biçimde gösterdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Tuval ve notlar düzenli; fırçalar ve palet temizlendi mi?
• Akriliğin hangi özelliği senin çalışma ritmine en çok uydu, hangisi en çok zorladı?

Kendini sına

1. Akrilik neden hızlı kurur?

• A) Oksijenle yavaş tepkimeye girdiği için.
• B) İçindeki su buharlaşıp polimer küreleri kaynaştığı için.
• C) Isıtıldığı için.
• D) Yağ içerdiği için.

2. Akrilik renkler kuruyunca genellikle nasıl değişir?

• A) Koyulaşır.
• B) Açılır.
• C) Hiç değişmez.
• D) Tamamen kaybolur.

3. Akriliği guajdan ayıran temel özellik nedir?

• A) Daha mat olması.
• B) Arap zamkı içermesi.
• C) Kuruduktan sonra suyla çözülmemesi.
• D) Yalnızca kâğıtta kullanılması.

4. Akrilik ve yağlı boya aynı resimde hangi sırayla kullanılabilir?

• A) Yağlı boyanın üzerine akrilik.
• B) Hiç birlikte kullanılamazlar.
• C) Sıra önemli değildir.
• D) Akriliğin üzerine yağlı boya.

5. Akrilikle çalışırken fırçalar nasıl korunur?

• A) İş bitene kadar kuru bırakılarak.
• B) Çalışırken suda tutulup iş bitince hemen yıkanarak.
• C) Terebentinle temizlenerek.
• D) Kurutulup sonra ıslatılarak.

Cevaplar

1. B — Yağlı boyanın oksidasyonla kurumasından çok daha hızlıdır.
2. A — Sütlü bağlayıcı kuruyunca şeffaflaşır ve renk daha koyu görünür.
3. C — Akrilik katmanlar birbirini bozmadan üst üste konabilir.
4. D — Akrilik yağlı bir yüzeye iyi tutunmaz.
5. B — Kurumuş akrilik kılları kalıcı olarak sertleştirir.

Referans görseller

• Özgün şema: su buharlaştıkça birbirine yaklaşan ve kaynaşan akrilik polimer küreleri.
• Özgün fotoğraf: paletteki ıslak damla ile tuvalde kurumuş aynı rengin koyulaşma farkı.
• Özgün fotoğraf: aynı akrilik rengin şeffaf lavi, opak düz alan ve kalın doku olarak üç kullanımı.
• Özgün şema: yağlı boya ile akrilik katman sırası; doğru ve yanlış iki kesit.

Sonraki derse köprü

Bu derste akriliğin hızlı kuruduğunu ve kuruyunca farklı yüzeyler verebildiğini gördük. Sonraki derste bu özellikleri değiştiren katkı maddelerine geçiyoruz: aynı tüpten çıkan boyanın, eklenen bir medium ile yavaş kuruyan, kalın, parlak ya da mat bir yüzeye nasıl dönüşebildiğini göreceğiz.