İlk malzeme listesi

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda çizime başlamak için gerçekten gereken birkaç malzemeyi, her birinin ne işe yaradığını bilerek seçebileceksin. Bütçeni hangi kalemde harcamanın fark yarattığını, hangisinde harcamanın yalnızca rafı doldurduğunu ayırt edip kendi listeni kurabileceksin.

Kanca

Bir kırtasiyenin sanat reyonuna gir. Kırk sekiz renkli kalem kutuları, metal çantalarda yirmi dört derecelik grafit setleri, deri kaplı eskiz defterleri, adını bile bilmediğin küçük araçlar. Hepsinin üstünde aynı vaat var: «profesyonel». Kasaya giderken insanın aklından bir hesap geçer: bu kadar iyi malzemeyle iyi çizmemek mümkün mü? Pahalı malzeme sizi daha iyi ressam yapar mı?

Bu derste soruyu iki ucundan tutacağız. Bir yanda gerçekten gerekli olan kısa bir liste var; öbür yanda paranın gerçekten fark yarattığı birkaç yer. İkisini ayırabildiğinde hem cebin hem çalışman rahatlar.

Bağlam

Elindeki sıradan kalemin kendisi bir kıtlığın ürünü. On sekizinci yüzyılın sonunda en iyi kalemler İngiltere'nin kuzeyinde, Borrowdale yakınlarındaki bir yataktan çıkan saf grafitten yapılıyordu. 1790'larda İngiltere ile savaşan Fransa bu grafite ulaşamaz hâle gelince, ressam ve mucit Nicolas-Jacques Conté bir çözüm aradı. 1795'te patentini aldığı yöntemde toz grafiti kille karıştırdı, karışımı çubuklara biçimlendirip fırında pişirdi.

Buluşun asıl önemi, karışımın oranıyla oynanabilmesiydi. Kil arttıkça çubuk sertleşir ve açık gri bir iz bırakır; grafit arttıkça yumuşar ve koyulaşır. Bugün kalemlerin üstünde gördüğün harfler bu oranın dilidir. İngilizce «hard» sözcüğünden gelen H sert ve açık kalemleri, «black» sözcüğünden gelen B yumuşak ve koyu kalemleri gösterir; HB ikisinin ortasıdır. Bu arada adının aksine kurşun kalemde kurşun yoktur; içindeki grafit ve kildir.

Bu sade aletin neler yapabildiğini görmek için bir müzeye bakmak yeter. Jean-Auguste-Dominique Ingres 1819'da Roma'da kemancı Niccolò Paganini'nin portresini yalnızca grafit kalemle çizdi. Bugün Louvre'da duran bu küçük kâğıtta yüzün yumuşak geçişleri, saçın hafif dağınıklığı, ceketin keskin çizgileri tek bir malzemeyle kurulmuştur. Ingres'in elinde bir kırtasiyenin sattığından çok daha karmaşık bir şey yoktu.

Ana anlatım

Başlamak için gerçekten ne gerekir?

Gözleme dayalı çizime başlamak için kısa bir liste yeter. İlki üç kalem: bir HB, bir 2B ve bir 4B ya da 6B. HB ilk hatları hafifçe kurmak için, 2B orta tonlar için, 4B ya da 6B en koyu gölgeler içindir. Bu üçü, ışıktan gölgeye uzanan bir tonu kurmaya yeter. Harflerin üreticiden üreticiye biraz değiştiğini de bil; bir markanın 2B'si ötekinin B'si kadar açık olabilir. Bu yüzden kalemlerini aldığında onları kâğıtta denemek, kutudaki harfe güvenmekten daha doğrudur.

İkincisi silgi. Bir hamur silgi, yani yoğrulabilen yumuşak silgi, çizimin tonunu kâğıdı kazımadan açar ve istediğin biçime sokulabilir. Yanında keskin kenarlı bir plastik silgi, temiz beyaz alanlar açmak için işe yarar. Üçüncüsü bir kalemtraş ya da dikkatle kullanılan bir maket bıçağı. Bıçak, grafitin daha uzun açılmasını sağlar ve kalemi yandan tutarak geniş tonlar vermeyi kolaylaştırır.

Dördüncüsü kâğıt. Bir A4 ya da A5 eskiz defteri, hem her gün çizmek hem de ilerlemeni bir arada tutmak için iyidir. Son olarak kâğıdı altına koyacağın sert bir altlık, bir karton ya da bir tahta ve iki mandal. Bu liste bitti; bundan sonrasını bir ders sana gerçekten gerektirdiğinde alırsın.

Paranın fark yarattığı yer neresi?

Başlangıçta paranın en çok hissedildiği yer genellikle kâğıttır, kalem değil. Kâğıdın kalınlığı metrekare başına gram, yani gramajla ölçülür. Sıradan fotokopi kâğıdı çoğunlukla 80 gram civarındadır; çizim ve eskiz kâğıtları daha kalın olur. İnce ve yüzeyi zayıf bir kâğıt birkaç kez silindiğinde tüylenir, ton katmanlarını tutmaz, yumuşak kalemle üst üste gittiğinde parlayıp kaygan bir yüzeye döner. Aynı kalem daha iyi bir kâğıtta bambaşka davranabilir.

Kalemde ise fark daha azdır. Tanınmış markaların öğrenci kalemleriyle en pahalı sanatçı kalemleri arasındaki fark, bir başlangıç çiziminde belirleyici olmaz. Sert bir parçacık ya da kırılgan bir uç can sıkabilir; ama bu sorunlar genellikle orta fiyatlı bir kalemle çözülür. Asıl harcamaya değer fark, boyaya geçtiğinde ortaya çıkacak: öğrenci ve sanatçı sınıfı boyalar arasındaki pigment farkı, renk dersleriyle birlikte ayrıca ele alınacak.

Paranın hiç fark yaratmadığı yer ise kutunun büyüklüğüdür. Yirmi dört dereceli bir set, ilk aylarda üç kalemden fazlasını yapmaz; kalanlar kutuda bekler. Kırk sekiz renkli bir kutu da gözlem ve değer öğrenilmeden renklerin nasıl kullanılacağını söylemez.

Bütçeni nasıl bölersin?

Bütçeyi üç kademe olarak düşünmek işini kolaylaştırır. En alt kademede yalnızca bir HB kalem, bir silgi ve birkaç yaprak kâğıt vardır. Bu kadarıyla da başlanır; ilk derslerin ödevleri buna göre düşünülmüştür ve malzeme eksikliği başlamayı ertelemek için bir bahane olmamalı.

Orta kademede yukarıdaki kısa listenin tamamı bulunur: üç kalem, hamur silgi ve plastik silgi, kalemtraş, iyi bir eskiz defteri ve altlık. Bu, önümüzdeki haftaların neredeyse bütün çizim alıştırmalarını karşılar. Bütçen sınırlıysa önce kâğıda harca, sonra kalemlere. Grafit kalemler tek tek de satılır; üç kalemi ayrı ayrı almak, içinden yalnız üçünü kullanacağın bir setten ucuza gelebilir ve istediğin dereceyi seçme şansı verir.

Üst kademe, bir ders gerektirdiğinde listeye eklenenlerdir: kömür, bir harmanlama kalemi, renkli kalemler ya da ilk boyalar. Buradaki kural basit: önce ihtiyaç, sonra alışveriş. Bir malzemeyi, onu kullanacağın dersten hemen önce almak hem parayı hem de rafta bekleyen malzemenin yarattığı suçluluk duygusunu önler.

Uygulama

Kalemlerini tanımak için basit bir ton şeridi çıkaracaksın. Bu şerit, hangi kalemin hangi işe yarayacağını kutudaki harften daha iyi söyler.

1. Kâğıdın üst kenarına yatay olarak her kalem için bir şerit çiz; şerit yaklaşık on santim uzunluğunda ve bir parmak kalınlığında olsun.
2. Her şeridi soldan sağa, önce çok hafif bir baskıyla başlayıp giderek bastırarak doldur; sağ ucu o kalemin verebildiği en koyu ton olsun.
3. Şeritlerin sağ uçlarını karşılaştır: en koyu kalemin HB'den ne kadar koyu çıktığına bak. Harfler aynı olsa bile iki markanın farklı sonuç verdiğini fark edebilirsin.
4. Her şeridin ortasını hamur silgiyle hafifçe bastırarak aç, ardından plastik silgiyle bir köşesini tamamen temizlemeye çalış.
5. Kâğıdın silinen yerlerine parmağınla dokun: yüzey tüylendiyse ya da delindiyse, bu kâğıt çok katmanlı çalışmaya uygun değil demektir.
6. Şeritlerin yanına kalemin adını ve bir notu yaz: «ilk hatlar», «orta ton», «koyu gölge» gibi.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Pahalı malzeme sizi daha iyi ressam yapar mı? Hayır, en azından başlangıçta. Ingres Paganini'nin portresini sıradan bir grafit kalemle çizdi ve bugün satın alabileceğin en ucuz kalem de Conté'nin iki yüz yılı aşkın buluşunun torunudur. Başlamak için üç kalem, iki silgi, iyi bir kâğıt ve bir altlık yeter. Paranın fark yarattığı ilk yer kâğıttır; kutunun büyüklüğü ise hiçbir şeyi değiştirmez.

Malzeme seni ressam yapmaz ama yanlış malzeme işini zorlaştırabilir. Doğru yol, kısa bir listeyle başlamak, kalemlerini kâğıtta denemek ve yeni bir şeyi ancak bir ders onu gerektirdiğinde almaktır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi bütçene göre malzeme listeni hazırla.

1. Evde zaten bulunan kalem, silgi ve kâğıtları topla ve bir liste yap; birçok şeyin zaten elinde olduğunu görebilirsin.
2. Bu dersteki orta kademeyi hedef al ve listende eksik kalanları yaz.
3. Her eksik malzemenin yanına neden gerektiğini tek bir cümleyle not et. Cümle yazamıyorsan o malzemeyi listeden çıkar.
4. Bütçen sınırlıysa önce kâğıdı, sonra kalemleri al; kalanını bir sonraki aya bırak.
5. Uygulamadaki ton şeridini kendi kalemlerinle çıkar ve listenin yanına koy.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Listendeki her malzemenin ne işe yarayacağını tek cümleyle söyleyebiliyor musun?
• Değer (Ton): Ton şeridinde en açık ile en koyu arasında belirgin bir fark var mı, yoksa kalemlerin hep aynı griyi mi veriyor?
• Kâğıdın silgiye dayandı mı? Dayanmadıysa listende kâğıdı öne aldın mı?
• Listende «belki lazım olur» diye yazdığın ama hiçbir derse bağlayamadığın bir şey kaldı mı?

Kendini sına

1. Conté'nin 1795 buluşunun kalem için asıl önemi nedir?

• A) Kurşunu kalemin içine yerleştirmesi.
• B) Grafit ile kilin oranı değiştirilerek farklı sertlikte kalemler yapılabilmesi.
• C) Kalemlere ilk kez silgi takılması.
• D) Grafitin yalnızca İngiltere'den alınabilmesini sağlaması.

2. Bir kalemin üstündeki «4B» ne anlatır?

• A) HB'den sert ve açık bir iz bırakır.
• B) Dördüncü sınıf, düşük kaliteli bir kalemdir.
• C) HB'den yumuşak ve koyu bir iz bırakır.
• D) Yalnızca renkli kalemlerde kullanılan bir işarettir.

3. Başlangıçta paranın en çok fark yarattığı yer genellikle neresidir?

• A) Kâğıt.
• B) Kutudaki kalem sayısı.
• C) Defterin kapağı.
• D) Kalemtraşın markası.

4. Bir öğrenci koyu gölge için HB kalemi kâğıda bastırıyor; kâğıt parlıyor ve iz silinmiyor. En iyi çözüm hangisi?

• A) Daha da sert bastırmak.
• B) Daha ince bir kâğıda geçmek.
• C) Gölgeyi hiç koyulaştırmamak.
• D) Koyu tonlar için 4B ya da 6B gibi yumuşak bir kalem kullanmak.

5. Orta kademe bir başlangıç listesi için aşağıdakilerden hangisi en uygundur?

• A) Yirmi dört dereceli grafit seti ve kırk sekiz renkli kalem kutusu.
• B) Yalnızca bir HB kalem ve fotokopi kâğıdı.
• C) HB, 2B ve 4B kalem, hamur ve plastik silgi, kalemtraş, iyi bir eskiz defteri, altlık.
• D) Yağlı boya seti ve tuval.

Cevaplar

1. B — Grafit ile kilin oranı değiştirilerek sertlik ayarlanabildi; H ve B dereceleri bu buluştan doğdu, kalemde ise kurşun yoktur.
2. C — B harfi yumuşak ve koyuyu gösterir ve önündeki sayı büyüdükçe kalem daha da yumuşar; sayı bir kalite sınıfı değildir.
3. A — İnce ve zayıf bir kâğıt silgiye ve katmanlara dayanmaz, iyi bir kalemin farkını da ortadan kaldırır; kutunun büyüklüğü ise çizimi değiştirmez.
4. D — Koyu ton için bastırmak kâğıdı parlatır ve bozar; yumuşak bir kalem aynı koyuluğa daha az baskıyla ulaşır.
5. C — Bu liste önümüzdeki haftaların çizim alıştırmalarını karşılar; A gereksiz harcamadır, B yalnızca en alt kademedir, D henüz gerekli değildir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: orta kademe başlangıç seti tek bir masada; her malzemenin yanında adı ve tek cümlelik işlevi.
• Özgün fotoğraf: dört kalemin ton şeridi; aynı harfte iki farklı markanın farklı sonuç verdiği bir karşılaştırma.
• Özgün çekim: ince fotokopi kâğıdı ile kalın çizim kâğıdında aynı silme denemesi, yakın plan.

Sonraki derse köprü

Artık elinde kısa bir malzeme listesi var; sırada onları kullanacağın yer geliyor. Sonraki ders ışığın, oturuşun ve düzenin çizimi nasıl etkilediğini ele alıyor: ışık yanlış kurulduğunda tonların neden çamurlu çıktığını ve verimli bir çalışma köşesinin nasıl kurulacağını orada göreceğiz.