Görmeyi öğrenmek

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda bir çizimde neyin hafızadaki bir sembolden, neyin gözlemden geldiğini ayırt edebileceksin. Kendi çiziminde sembolün devreye girdiği yerleri bulup onları bakarak düzeltmenin ilk adımını atabileceksin.

Kanca

Birinden bir göz çizmesini iste. Büyük ihtimalle kâğıtta iki ucu sivri bir badem belirecek, ortasına bir daire, dairenin ortasına bir nokta, üst kenara da tarak dişi gibi birkaç kirpik. Aynı şekli ilkokul defterlerinde, tuvalet kapılarındaki tabelalarda, telefonundaki ifadelerde de görürsün. Sonra aynaya bak. Neden herkes gözü badem şeklinde çizer ama hiçbir göz öyle değildir?

Soru biraz abartıyor: herkes aynı bademi çizmez, bazı gözler de gerçekten bademe yakındır. Ama bu abartı önemli bir şeyi yakalıyor. Elimiz bir göz çizmeye kalktığında çoğu zaman önümüzdeki göze değil, kafamızdaki «göz» fikrine bakar. Bu derste o fikrin nereden geldiğini, neden bu kadar inatçı olduğunu ve gözü ondan nasıl kurtaracağını göreceğiz.

Bağlam

Kahire'deki Mısır Müzesi'nde yaklaşık dört bin altı yüz yıllık ahşap panolar durur. Üçüncü Hanedan döneminde, Firavun Djoser'in sarayında kâtiplerin başı olan Hesy-Ra'nın Sakkara'daki mezarından çıkarılmışlardır ve Lübnan sedirinden oyulmuşlardır. Panolardaki Hesy-Ra'nın başı yandan görünür: burun, dudaklar, çene profildedir. Gözü ise karşıdan bakar gibi, tam bir badem olarak oyulmuştur. Oysa yandan bakılan bir yüzde göz öyle görünmez.

Bu bir beceri eksikliği değildi. Bu panoları yapan zanaatkârlar olağanüstü bir el ustalığına sahipti. Mısır sanatının kuralları her parçayı en kolay tanınan hâliyle göstermeyi istiyordu: yüz profilden, göz karşıdan, omuzlar karşıdan, bacaklar yandan. Resim, gözün bir anda gördüğünü değil, zihnin bir göz hakkında bildiğini anlatıyordu.

Fransız düşünür Georges-Henri Luquet 1927'de yayımladığı çocuk çizimleri kitabında bu tutumun çocuklarda da görüldüğünü anlattı ve ona zihinsel gerçekçilik adını verdi: çocuk gördüğünü değil, bildiğini çizer. Masanın dört bacağını da çizer, çünkü masanın dört bacağı olduğunu bilir, oysa oturduğu yerden yalnız üçünü görüyor olabilir. Luquet'ye göre çizim ancak daha sonra görsel gerçekçiliğe, yani gözün gördüğünü aktarmaya yönelir.

Buna karşılık Albrecht Dürer 1484'te, on iki ya da on üç yaşındayken, gümüş uçla aynaya bakarak kendi portresini çizdi. Bugün Viyana'daki Albertina'da duran bu küçük çizim, bilinen en eski çocuk çizimlerinden biridir. Gözler bademe benzemez: üst kapağın kalınlığı, gözün yuvaya oturuşu, bakışın hafif yana kayışı oradadır. Dürer yıllar sonra kâğıdın üstüne şöyle bir not düştü: bunu 1484'te, daha çocukken, kendime aynadan bakarak çizdim. Aradaki fark yaşta değil, bakışın yöneldiği yerdedir.

Ana anlatım

Sembol nedir ve neden bu kadar inatçıdır?

Sembol, bir şeyin zihnimizde sakladığımız kısaltılmış hâlidir. «Göz» dendiğinde aklımıza gelen badem, «ev» dendiğinde gelen üçgen çatılı kare, «ağaç» dendiğinde gelen lolipop hep birer semboldür. Hızlıdırlar, herkesçe tanınırlar ve iletişim için son derece kullanışlıdırlar. Bir yol tabelası ya da bir mesajdaki gülen yüz, tam da sembol olduğu için bir bakışta anlaşılır.

Sorun, sembolün gözlemle yarışa girmesidir. Çizmeye başladığında zihin önce bildiği şeye uzanır, çünkü bu daha az çaba ister. Sen gözüne bakıp kapağın kıvrımını ararken, el çoktan hazır bademi çizmeye başlamıştır. Luquet'nin çocuklarda gördüğü zihinsel gerçekçilik aslında yetişkinlikte de kaybolmaz; yalnızca çizmeyi bıraktığımız yaşta donup kalır. Bu yüzden çocukluktan beri çizmemiş bir yetişkinin bugün çizdiği göz, çocukken çizdiği gözden pek farklı olmayabilir.

Buradan çıkan sonuç şu: sembolik çizim yanlış değil, başka bir iş yapar. Bir afiş, bir çizgi roman ya da bir ikon sembolü bilerek kullanır ve bu bir tercihtir. Gözleme dayalı çizim ise önündeki şeyi, zihnindeki özetle değiştirmeden aktarmaya çalışır. Resim öğrenirken asıl beceri, ikisini karıştırmamak ve hangisini ne zaman kullandığını bilmektir.

Gerçek bir göz neye benzer?

Aynaya ya da birinin yüzüne dikkatle bak. İlk fark edeceğin şey, gözün düz bir şekil değil, yuvaya oturmuş bir küre olduğudur. Kapaklar bu kürenin üstünü sararak kapanır; bu yüzden kalınlıkları vardır ve kenarları ince bir çizgi değil, küçük bir yüzeydir. Üst kapak gözbebeğinin biraz üstünü, çoğu zaman irisin bir kısmını örter; irisin tamamen açıkta kaldığı, üstünde ve altında göz akının göründüğü bir bakış daha çok şaşkınlık ya da korku gibi açılmış ifadelerde görülür.

Kapakların biçimi de simetrik değildir. Göz kapaklarını inceleyen anatomi kaynaklarına göre, düz bakan bir gözde üst kapağın en yüksek noktası gözbebeğinin biraz iç tarafında, burna yakın yerdedir; alt kapağın en alçak noktası ise gözbebeğinin biraz dış tarafındadır. Badem bu iki noktayı ortaya, simetrik biçimde yerleştirir ve göz bu yüzden cansız görünür. İç köşede küçük, pembe bir et parçası, dış köşede kapakların birleştiği bir kıvrım vardır; ikisi de sembolde yoktur.

Gözler insandan insana da değişir. Kimilerinde üst kapağın üstünde belirgin bir kıvrım vardır, kimilerinde kapak tek parça iner; kimilerinde iç köşeyi bir deri kıvrımı örter; kimilerinin gözü derine oturur ve kaş gölgesinde kalır. Dış köşenin iç köşeye göre ne kadar yüksekte olduğu da kişiden kişiye farklıdır. Tek bir badem bu çeşitliliğin hiçbirini taşımaz; gözlem ise hepsini görmeni ister.

Hesy-Ra'nın panosuna dönersek, yandan bakılan bir gözün gerçekte nasıl göründüğünü de sorabiliriz. Profilde göz, ucu burna değil yanağa dönük, yana yatmış bir kama ya da ok ucu biçimi alır. İris artık daire değil, dar bir elips olarak görünür ve kornea kapakların önünden hafifçe dışarı taşar. Mısırlı zanaatkâr bu görüntüyü bilmiyor değildi; kuralı ona karşıdan bakan gözü seçtiriyordu.

Son olarak ışığa bak. Göz akı sembollerde bembeyaz bırakılır, oysa üst kapak ve kaş çoğu ışıkta onun üst kısmına gölge düşürür. Göz akı çoğu zaman kâğıdın beyazından koyudur ve kenarlara doğru koyulaşır. Gözdeki en parlak nokta genellikle korneanın üstündeki küçük ışık yansımasıdır.

Bakarak çizmek neden zor?

Bakarak çizdiğimizde bile hata yaparız ve bunun sebebi sanıldığı kadar el değildir. Psikologlar Dale Cohen ve Susan Bennett 1997'de yayımladıkları çalışmada şu soruyu sordular: çoğu insan gördüğünü neden çizemiyor? Dört olası kaynağı ayrı ayrı sınadılar: nesneyi yanlış algılamak, çizimde yanlış kararlar vermek, el becerisinin yetersizliği ve kendi çizimini yanlış algılamak.

Sonuç çarpıcıydı. Hataların başlıca kaynağı nesneyi yanlış algılamaktı. Karar verme küçük bir etkendi; el becerisi ve kişinin kendi çizimini yanlış görmesi ise hatalarda anlamlı bir rol oynamıyordu. Yani çizimi bozan şey çoğunlukla elin titremesi değil, gözün önündeki şeyi zihnindeki beklentiyle karıştırmasıdır.

Bu, bir önceki dersteki ayrıma yeni bir anlam katar. Çizimdeki alt becerilerden en temel olanı bakmaktır ve bakmak öğrenilir. Bunun için kullanılan araçlar basittir: nesneye sık bakıp kısa aralıklarla çizmek, adını düşünmek yerine biçimine bakmak, bir şeyin «ne olduğunu» değil «nasıl göründüğünü» sormak. Bir gözü çizerken «göz» demeyi bırakıp «burada bir kıvrım yükseliyor, burada bir gölge koyulaşıyor» diyebildiğin anda sembol geri çekilir. Betty Edwards'ın öğrencilerine verdiği bilinen bir alıştırma da bu mantığa dayanır: bir çizgi çizimi baş aşağı çevrilir ve öyle kopyalanır. Ters dönmüş bir yüzde zihin «göz», «burun» gibi adları kolayca bulamaz; geriye çizgilerin açıları ve aralarındaki boşluklar kalır. Kâğıt düz çevrildiğinde çizimin çoğu zaman beklenenden doğru çıkması, sembolün bir süreliğine devreden çıktığını gösterir.

Uygulama

Bu karşılaştırmada ikinci çizimin daha «güzel» olması gerekmiyor. Aradığın şey, hafızadan yaptığın çizimde hiç olmayan bir ayrıntının, örneğin iç köşedeki küçük et parçasının ya da kapağın kalınlığının, bakarak yaptığında kendiliğinden belirmesi. Belirdiyse gözün sembolün yerine gerçek şekli görmeye başlamış demektir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Neden herkes gözü badem şeklinde çizer ama hiçbir göz öyle değildir? Çünkü çizmeye başladığımızda zihin gördüğünü değil bildiğini çizmeye yönelir ve bildiği şey, yıllar önce donmuş kısaltılmış bir semboldür. Mısırlı zanaatkârlar bunu bir kural olarak yaptı, çocuklar doğal olarak yapar, çizmeyi bırakmış yetişkinler de alışkanlıkla sürdürür. Gerçek göz ise yuvaya oturmuş bir küredir; kapakları kalın ve asimetriktir, akı gölgelidir ve her yüzde farklıdır.

Cohen ve Bennett'in gösterdiği gibi, bakarak çizerken yaptığımız hataların çoğu da elden değil algıdan gelir. Bu yüzden görmeyi öğrenmek, çizmeyi öğrenmenin kendisidir. Ödevde aynı nesneyi önce hafızadan, sonra bakarak çizecek ve sembolün nerede devreye girdiğini kendi kâğıdında göreceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir nesneyi önce hafızadan, sonra bakarak çiz ve farkları not et.

1. Evde her gün gördüğün ama pek dikkatle bakmadığın bir nesne seç: bir makas, bir çaydanlık ya da bir ayakkabı.
2. Nesneye bakmadan, beş dakika içinde onu hafızandan çiz.
3. Nesneyi karşına koy ve on beş dakika boyunca bakarak yeniden çiz; kâğıda bakmaktan çok nesneye bak.
4. İki çizimi karşılaştır ve hafızadan çizimde olmayan ya da farklı çıkan en az beş ayrıntıyı bir listeye yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Bakarak yaptığın çizimde parçaların birbirine göre büyüklüğü, hafızadan yaptığındakinden farklı mı? Hangi parça en çok değişti?
• Değer (Ton): Hafızadan çiziminde gölge var mı? Bakarak çiziminde nerelerde ton belirdi?
• Kenar ve Ayrıntı: Hafızadan çizimde her kenar aynı kalınlıkta mı? Bakarak çizdiğinde bazı kenarların yumuşadığını ya da kaybolduğunu fark ettin mi?
• Listendeki beş ayrıntıdan hangisini ilk kez gördüğünü işaretle.

Kendini sına

1. Hesy-Ra panolarında başın yandan, gözün karşıdan gösterilmesinin sebebi nedir?

• A) Zanaatkârların profildeki gözü çizmeyi bilmemesi.
• B) Ahşabın profil göze uygun olmaması.
• C) Her parçayı en kolay tanınan hâliyle gösteren bir sanat kuralı.
• D) Hesy-Ra'nın gözünün gerçekten öyle olması.

2. Luquet'nin «zihinsel gerçekçilik» terimi neyi anlatır?

• A) Çizenin gördüğünü değil, nesne hakkında bildiğini çizmesini.
• B) Çizimin fotoğraf kadar ayrıntılı olmasını.
• C) Yetişkinlerin çocuklardan daha gerçekçi çizmesini.
• D) Soyut resmin gerçeklikten kopmasını.

3. Düz bakan bir gözde üst kapağın en yüksek noktası genellikle nerededir?

• A) Tam gözbebeğinin üstünde, ortada.
• B) Gözün dış köşesinde.
• C) Alt kapağın en alçak noktasıyla aynı dikey hizada.
• D) Gözbebeğinin biraz iç tarafında, burna yakın.

4. Cohen ve Bennett'in 1997 çalışmasına göre bakarak çizimdeki hataların başlıca kaynağı nedir?

• A) El becerisinin yetersizliği.
• B) Nesnenin yanlış algılanması.
• C) Kötü malzeme.
• D) Kişinin kendi çizimini yanlış görmesi.

5. Bir öğrencinin göz çiziminde iris tam bir daire, göz akı bembeyaz ve kirpikler tek tek çizilmiş. Bu çizim için en doğru yorum hangisidir?

• A) Çizim gözlemden gelmiştir, çünkü ayrıntılıdır.
• B) Öğrencinin el becerisi yetersizdir.
• C) Çizimde sembol devreye girmiştir; kapak örtüşmesi, akın tonu ve kirpik kütlesi gözlemle yeniden bakılmalıdır.
• D) Göz akı her zaman beyaz bırakılmalıdır, çizim doğrudur.

Cevaplar

1. C — Mısır sanatı her parçayı en tanınır açısıyla gösteriyordu; zanaatkârların ustalığı tartışmasızdı, bu yüzden A yanlış.
2. A — Luquet çocukların gördüklerini değil bildiklerini çizdiğini gözlemledi; dört bacaklı masa örneği bunu gösterir.
3. D — Anatomi kaynaklarına göre üst kapağın tepesi gözbebeğinin iç tarafındadır; alt kapağın dibi ise dış taraftadır, bu asimetri bademde yoktur.
4. B — Çalışma hataların başlıca kaynağının nesneyi yanlış algılamak olduğunu, el becerisinin anlamlı bir rol oynamadığını buldu.
5. C — Tam daire iris, beyaz akı ve sayılmış kirpikler sembolün işaretleridir; ayrıntı bolluğu tek başına gözlem demek değildir.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı göz iki kez; solda badem sembolü, sağda gözleme dayalı çizim; üst kapağın tepe noktası ve alt kapağın dip noktası işaretli.
• Özgün fotoğraf dizisi: farklı yüzlerden gözler; tek parça kapak, belirgin kapak kıvrımı, iç köşeyi örten kıvrım ve derine oturmuş göz.

Sonraki derse köprü

Bu derste çizmenin önce gözde başladığını gördün; elin tuttuğu şey ise sonra gelir. Sonraki ders tam o soruya dönüyor: başlamak için gerçekten hangi malzemeye ihtiyacın var? Bütçene uygun bir başlangıç seti kurmayı ve pahalı olduğu için değil işe yaradığı için seçmeyi orada ele alacağız.