Kesme ve dikkat

Açılış sahnesi

Barış kurgu odasının arkasındaki koltukta oturmuş, ilk kurguyu üçüncü kez izliyor. Otuz saniyede on dört kesme var; Deniz'in tablosunda her birinin saniyesi yazılı. Barış on üçünü fark etmiyor. On dördüncüsünü fark ediyor.

«Burada,» diyor ve ekranı işaret ediyor. Yirmi birinci saniye: annenin bardağı uzattığı yakın plandan, beyaz zemin üzerindeki paket planına geçiş. «Buradan sonra dış ses başlıyor ve ben dış sesin ne dediğini duymuyorum. Gözüm hâlâ paketi arıyor.»

Deniz başını sallıyor. Aynı şeyi kendisi de hissetmişti, ama adını koyamamıştı.

«Öbür kesmeleri neden fark etmedin?» diye soruyor.

Barış düşünüyor. «Çünkü hepsi aynı odadaydı,» diyor. «Kız bakıyor, anne bakıyor, bardak uzanıyor. Kesme beni bir yerden bir yere taşıdı ama oda değişmedi.»

Deniz yirmi birinci saniyeyi işaretliyor ve kenarına bir soru yazıyor: «Oda değişince ne oluyor?»

Bu derste ne olacak

Önceki derste Deniz malzemeyi okudu ve en iyi çekimleri seçti. Şimdi o çekimler birbirine kesmelerle bağlanıyor ve Barış'ın fark ettiği şey dersin konusu: bazı kesmeleri seyirci hiç fark etmiyor, bazıları ise dikkatini bir anlığına alıp bir sonraki saniyeyi kaçırmasına neden olabiliyor. Ders, bir kesmenin seyircinin gözünü nereye götürdüğüne ve sahnenin tek parça akıyormuş gibi görünmesinin neye dayandığına bakıyor. Televizyon izleyicilerinin farklı türde kesmelerden sonra ne kadar çabuk tepki verdiğini ve neyi hatırladığını ölçen bir deney ile kesmelerin beyinde nasıl işlendiğini elektroensefalografiyle inceleyen yeni bir çalışma, Barış'ın yirmi birinci saniyesini tartmamıza yardım edecek. Sinemadaki süreklilik duygusunu dikkatle açıklayan kuramsal çalışmalardan biri Smith'in 2012 tarihli makalesidir; burada yalnızca anılıyor.

Kanıt ne diyor

Bir kesmenin seyirci için ne kadar «ağır» olduğu, iki planın birbiriyle ilişkisine bağlı mı? Televizyon mesajlarıyla yapılan bir deney, bunu dikkatin, işleme kapasitesinin ve belleğin üzerinden ölçüyor.

Kesme beyinde yalnızca yeni bir görüntünün gelişi olarak mı işleniyor? Seyircilerin beyin etkinliğini kesme anlarında kaydeden yeni bir çalışma, başka bir yanıt öneriyor.

İki çalışma birlikte okununca kurgucuya kalan şu: kesme seyircinin zihninde iki planı birbirine bağlamaya çalışan bir an, ve iki plan arasındaki bağ zayıfladıkça o an daha pahalıya mal olabiliyor.

Sahada

Kesme ne yapar

Bağlı ve bağsız kesme

Seyircinin gözü

Gri alan

Kesmenin dikkat üzerindeki etkisine dair kanıtların önemli bir kısmı reklamlarla değil, televizyon mesajları ve sinema bölümleriyle elde edildi. Lang ve arkadaşlarının deneyi 1990'ların başında yapıldı; bugünkü hızlı kurgulu, dikey ve telefonda izlenen reklamlarda aynı örüntünün aynı büyüklükte görülüp görülmediği bilinmiyor. Sanz-Aznar'ın çalışması yirmi bir kişiyle yapıldı ve sinirsel örüntülerin «bağlama» ya da «bölümleme» olarak yorumlanması kuramsal bir çerçeveye dayanıyor; bulgunun genellenebilirliği belirsiz. Bir sesle ya da görüntüyle kurulan köprünün, içerik değiştiren bir kesmeyi deneydeki bağlı kesme kadar hafifletip hafifletmediği de doğrudan ölçülmedi. Görünür bir kesmenin seyircide düşünme mi, yoksa yalnızca kopukluk mu yarattığı filmden filme değişebilir ve bunu kurgu odasında önceden bilmek zor. Kurgucunun içgüdüsü ile bu deneylerin ölçtüğü şey arasındaki köprü, her filmde yeniden kurulan bir yargı.

Senin işinde

Bir reklam kurgusunda her kesmeyi bir tabloya yaz ve yanına iki planı neyin bağladığını not et: bakış, hareket, mekân, ses, nesne ya da hiçbiri. Hiçbir bağı olmayan kesmeleri işaretle ve bu kesmelerin hemen ardından dış ses, yazı ya da ürün bilgisi gelip gelmediğine bak. Geliyorsa bilgiyi bir an geciktirmeyi ya da iki planı bir sesle veya nesneyle bağlamayı dene; ardından eski ve yeni hali art arda oynat. Kesmeyi bilerek görünür kılmak istediğinde, arkasından gelen birkaç saniyeyi boş bırakmayı düşün. İki plan arasında oyuncuların tenleri birbirinden çok farklı aydınlanmışsa, bunu renk düzeltmeciye not et ve her tenin kendi doğruluğunu koruyan bir parlaklık dengesi iste. Kurguyu izletirken izleyene hangi kesmeleri fark ettiğini sor; fark edilen kesmeler ya bilinçli bir tercih olmalı ya da yeniden ele alınmalı. Ajans tarafındaysan, kurgucuya bir bilgi eklerken onun hangi kesmenin üzerine düşeceğini de konuş.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kesme yalnızca görüntünün değişmesi değil, seyircinin zihninde iki planı birbirine bağlamaya çalıştığı bir andır. Her kesme seyircinin dikkatini kısaca yeniden çağırır. İki plan görüntü ya da sesle birbirine bağlıysa kesme hafif geçer; içerik değiştiren, bağsız bir kesmenin ardından işleme yükü artar ve sunulan bilgi daha az hatırlanabilir. Bilgiyi bağsız bir kesmenin hemen üzerine koymak riskli olabilir; bir an beklemek ya da bir köprü kurmak denenmeye değer. Süreklilik ışıkla da kurulur. Kesmeyi görünür kılmak bir hata değil, bir tercihtir.

Sonraki derse köprü

Deniz otuz saniyede on dört kesme kurdu ve her biri seyircinin dikkatini kısaca yeniden çağırıyordu. Peki on dört yerine yirmi sekiz kesme olsaydı? Ya da yedi? Planların uzunluğu ve kesmelerin sıklığı seyircinin ne kadar uyarıldığını ve neyi hatırladığını değiştirir mi? M01-D04, Ritim ve tempo, plan uzunluğu ve kurgu temposunun dikkat, uyarılma ve hatırlamaya etkisini bir reklam kurgusunda uygulamayı soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Lang ve arkadaşlarının deneyine göre içerik değiştiren, bağsız bir kesmenin ardından ne gözlendi?

• A) Hiçbir değişiklik gözlenmedi.
• B) Tepki süreleri uzadı ve kesmeden sonra sunulan bilgi bağlı kesmeye göre daha az hatırlandı.
• C) Bilgi her zaman daha iyi hatırlandı.
• D) Yönelme tepkisi yalnızca bağlı kesmelerde görüldü.

Cevap: B. Yazarlar uzayan tepki sürelerini bağsız kesmeyi işlemenin daha fazla kapasite gerektirmesiyle yorumluyor; iki tür kesme de yönelme tepkisi doğurdu.

Soru 2 · Tuzak

Bir ajans, ürün bilgisini veren dış sesin tam olarak mekân değiştiren bir kesmenin üzerinde başlamasını istiyor, çünkü seyircinin o an en uyanık olduğunu düşünüyor. Bu düşüncenin eksiği nedir?

• A) Hiçbir eksiği yoktur.
• B) Kesmeler seyircinin dikkatini hiç etkilemez.
• C) Dış ses her zaman filmin başında olmalıdır.
• D) Kesmeden sonra yönelme tepkisi gelse de, içerik değiştiren bir kesmenin hemen ardından işleme yükü artıyor ve bilgi daha az hatırlanabiliyor; bilgiyi bir an geciktirmek ya da planları bir köprüyle bağlamak denenebilir.

Cevap: D. Uyanmış olmak, bilgiyi alacak kapasitenin boş olduğu anlamına gelmez.

Soru 3 · Senaryo

Bir kurgucu, iki yakın plan arasında kesildiğinde iki oyuncunun yüzlerinin parlaklığının birden değiştiğini ve bunun bakıştan önce göze çarptığını fark ediyor. Renk düzeltmeciden ne istemeli?

• A) Renk düzeltmeciden, her tenin kendi doğruluğunu koruyan ama iki planın parlaklığını kesmeyi bozmayacak kadar yaklaştıran bir denge istemek.
• B) İki oyuncunun tenini birbirine benzetmek.
• C) Oyunculardan birini kadrajdan çıkarmak.
• D) Kesmeyi olduğu gibi bırakmak.

Cevap: A. Süreklilik ışıkla da kurulur; amaç iki teni benzetmek değil, ikisinin de doğru göründüğü bir kesme kurmaktır.

Soru 4 · Uygulama

Bir kamu spotu, seyircinin fark etmesi istenen sert bir kesme kullanacak. Kurgucu için en yerinde yaklaşım hangisidir?

• A) Kesmeyi süreklilik kurgusuyla görünmez kılmak.
• B) Kesmeyi görünür bırakmak ve hemen ardından gelen birkaç saniyeye önemli bir bilgi koymamak.
• C) Kesmenin hemen ardından en önemli bilgiyi vermek.
• D) Kesmeyi filmden çıkarmak.

Cevap: B. Görünür kesme bir tercih olabilir; ardından işleme yükü artabileceği için o anı bilgiyle değil, boşlukla doldurmak düşünülebilir.