Okul ve kendi kendine

Açılış sahnesi

Sarmaşık'ın genç metin yazarı ilanına bir haftada kırk iki başvuru gelmiş. Gül dosyaları toplantı masasına iki yığın hâlinde diziyor.

«Soldakiler reklamcılık bölümü mezunu,» diyor. «Sağdakiler başka şeyler okumuş: edebiyat, sosyoloji, mühendislik. İki kişi hiç üniversite bitirmemiş.»

Ece sağdaki yığının en üstündeki dosyayı açıyor. İçinde diploma yok; bir blog adresi, el yazısıyla doldurulmuş bir defterin fotoğrafları ve bir mahalle kahvesi için yazılmış altı afiş metni var.

Nevin Hanım iki yığına da bakıp dosyaları tek bir yığında birleştiriyor. «Önce diplomalara değil,» diyor, «işlere bakalım.»

Bu derste ne olacak

Bir önceki ders reklamcılıktaki beş ayrı rolü ayırdı; bu ders o rollere hangi eğitimle ulaşıldığını soruyor. Bir reklam okulu, bir reklamcılık bölümü, ilgili başka bir bölüm ya da kendi kendine öğrenmek: hangisi bir ajansın kapısında ne işe yarıyor? Bu soruya Türkiye'den üç kaynakla bakıyoruz: ajans yöneticilerinin çalışan seçiminde nelere önem verdiğini soran bir sektör araştırması, ajansların yayınladığı yüz altmış dört iş ilanının içerik analizi ve reklamcılık lisans programlarının müfredatlarını inceleyen bir çalışma. Üçü birlikte ilginç bir tablo çiziyor: diploma kapıda en çok bakılan şey değil, ama okulların öğrettiği de birbirinden çok farklı. Dersin sonunda, hangi yoldan gelirsen gel, portföyünün neyi göstermesi gerektiğini konuşuyoruz.

Kanıt ne diyor

Ajanslar bir çalışanı seçerken nelere önem veriyor? Reklamcılık Vakfı'nın yaptırdığı bir insan kaynakları araştırması, ajans yöneticilerine bu soruyu sormuş.

İş ilanları eğitim hakkında ne söylüyor? Aynı çalışmanın kendi araştırması, bir reklam sektörü sitesinde yayınlanan ilanların sözcüklerini sayıyor.

Reklamcılık bölümleri ne öğretiyor? Yedi lisans programının müfredatını inceleyen bir çalışma, programların birbirinden ne kadar farklı olduğunu gösteriyor.

Tablo şöyle özetlenebilir: kapıda önce yapabildiğin şeye, okuduğun yere sonra bakılıyor; okullar ise birbirinden epey farklı.

Sahada

Önce iş, sonra diploma

Portföy kapıyı açar, deneyim kararı verir

Dar kapı: yeni başlayan

Okullar birbirinin aynı değil

Kendi kendine öğrenenin eksiği

İlk turda adı ve yüzü görmemek

Gri alan

Bu dersin sayıları iki çalışmaya dayanıyor ve ikisinin de sınırları var. Reklamcılık Vakfı araştırmasının yılı, örneklemi ve yöntemi aktarıldığı makalede ayrıntılı verilmiyor; sayılar ikincil bir aktarma ve araştırmanın kendisini okumadık. İş ilanı analizi tek bir siteden ve dört aylık bir dönemden; ilan vermeden çalışan alan, tanıdık yoluyla işe alan ajansları göremiyor. Müfredat incelemesi ders adlarına dayanıyor; bir dersin nasıl verildiğini ve öğrenciye ne kazandırdığını ölçmüyor. Bir sözcüğün ilanlarda kaç kez geçtiği, ajansların gerçekte neye göre karar verdiğini doğrudan göstermez; yorum yazara ait. Okulun bir aday için ne kazandırdığı da yalnızca işe alım üzerinden değerlendirilemez: ağ, eleştirel düşünme ve uzun vadeli öğrenme, ilk işin ötesinde etkili olabilir. Sullivan'ın yaratıcı meslek üzerine kitabına da bu derste ulaşılamadı. İlk turu adsız ve fotoğrafsız yapmanın sonuçlarını ölçen bir veriye de dayanmıyoruz.

Senin işinde

Bir okul seçmeden önce müfredatın ders listesine değil, gerçekten açılan derslere ve onları kimin verdiğine bak; hedeflediğin rol için hangi alanların, psikoloji, sosyoloji, edebiyat, tasarım, araştırma, ağırlıkta olduğunu sor. Okul seçmediysen ya da başka bir alandan geliyorsan, bunu bir eksik sayma; ama kendi kendine öğrenmenin eksiğini, geri bildirimi ve ortağı, bilinçli olarak tamamla: düzenli eleştiri alacağın bir grup ve birlikte iş yapacağın biri bul. Hangi yoldan gelirsen gel, portföyün kapıyı açar; o yüzden gerçek bir iş için yapılmış örnekler topla, bir dükkân, bir dernek, bir okul etkinliği. Deneyim kararı verdiği için gönüllü ya da küçük ölçekli de olsa gerçek bir bütçe ve son tarihle çalıştığın işleri ayrıca belirt. Ajanstaysan, ilanına koyduğun deneyim şartının yeni başlayanları baştan dışarıda bırakıp bırakmadığına bak. İşe alımın ilk turunda fotoğrafları, adları ve okul bilgilerini gizlemeyi düşün; bir yüze, bir tene ya da bir okulun adına bakarak edinilen izlenim, işin önüne geçmesin.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ajanslar kapıda önce ne yapabildiğine bakıyor, nerede okuduğuna sonra. Bir sektör araştırmasına göre çalışan seçiminde kişilik, deneyim ve portföy, mezun olunan üniversiteden ve bölümden daha çok önemseniyor; son kararda ise deneyim öne çıkıyor. İş ilanlarında «portfolyo» sözcüğü «mezun» ve «üniversite» sözcüklerinden çok daha sık geçiyor, ama yeni başlayanlara açık kapı dar. Reklamcılık bölümleri birbirinin aynı değil; ders listesine değil, gerçekten açılan derslere bak. Kendi kendine öğrenenin eksiği geri bildirim ve ortak. Portföy kapıyı açar, gerçek koşullarda kazanılmış deneyim kararı verir. İşe alımın ilk turunda işe bakmak, yüze bakmaktan önce gelmeli.

Sonraki derse köprü

On bir adaydan seçilen kişi, gönüllü bir dernek kampanyası yürütmüş biriydi; o deneyim, bir okul projesinden daha ağır basmıştı. Ama deneyimi olmayan biri için ajansın kapısındaki en yaygın yol başka: staj. Bir staj, bir ajansta gerçekte neyi öğretir, stajyerden ne beklenir ve stajyerin hakları nelerdir? M01-D03, Staj, bu soruyu soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Yakın'ın aktardığı sektör araştırmasına göre ajanslar çalışan seçiminde mezun olunan üniversite ve bölümü, kişilik, deneyim ve portföye göre nasıl önemsiyor?

• A) Üniversite ve bölümü her şeyden önemli buluyorlar.
• B) Hiçbirini önemsemiyorlar.
• C) Kişilik, deneyim ve portföyü üniversiteden ve bölümden daha çok önemsiyorlar; üniversite ve bölüm yüzde 59'da, portföy yüzde 79,5'te, deneyim yüzde 92,3'te kalıyor.
• D) Yalnızca ödülleri önemsiyorlar.

Cevap: C. Diploma bir yol, tek kapı değil; ama aynı araştırmada son karar ölçütü olarak deneyim öne çıkıyor.

Soru 2 · Tuzak

Bir aday, portföyü çok iyi olduğu için ajansın onu kesinlikle seçeceğini düşünüyor. Aynı sektör araştırması bu beklentiyi nasıl düzeltir?

• A) Portföy önemli görülenler arasında yüksekte olsa da son karar ölçütü sorulduğunda yüzde 10,3'te kalıyor; deneyim yüzde 51,3 ile başta. Portföy masaya getirir, seçtiren çoğu zaman gerçek koşullardaki deneyimdir.
• B) Portföy hiçbir işe yaramaz.
• C) Ajanslar portföye hiç bakmaz.
• D) Portföy her zaman tek karar ölçütüdür.

Cevap: A. Ekip on bir iyi portföy arasından, gerçek bir dernek kampanyası yürütmüş adayı seçti.

Soru 3 · Senaryo

Bir veli, çocuğu için «en iyi reklamcılık bölümünü» soruyor. Nevin Hanım, müfredat incelemesine dayanarak hangi soruyu öne koydu?

• A) Hangi okulun en eski olduğunu.
• B) Programın hangi derslerinin gerçekten açıldığını ve kimin verdiğini; çünkü yedi programın sosyal bilimlerde farklı alanlara yoğunlaştığı ve müfredatta görünen derslerin çoğunun açılmamış olabileceği görülüyor.
• C) Hangi okulun en pahalı olduğunu.
• D) Hangi okulun ödül kazandığını.

Cevap: B. «Hangisi iyi» yerine «hangisi ne öğretiyor» diye sormak, hedeflenen role uygun programı bulmayı sağlar.

Soru 4 · Uygulama

Bir ajans, genç metin yazarı başvurularının ilk turunu nasıl kurdu ve neden?

• A) Yalnızca reklamcılık bölümü mezunlarının dosyalarını açtı.
• B) Yalnızca fotoğraflara baktı.
• C) Dosyaları rastgele eledi.
• D) Fotoğrafları, adları ve okul bilgilerini gizleyip yalnızca işleri numarayla değerlendirdi; çünkü insanlar bir yüze, bir tene, bir başörtüsüne ya da bir okulun adına bakarak izlenim ediniyor ve sektör araştırması bile ajansların okuldan çok yeteneğe önem verdiğini söylüyor.

Cevap: D. İlk turda işe bakmak, yüze bakmaktan önce gelmeli; dosyanın tamamı ikinci turda açıldı.