İşin yolculuğu

Açılış sahnesi

Bisiklet markasının işi Aras'a geldiğinde elinde yalnızca iki sayfa vardı: tek cümlelik bir fikir, «şehrin sabahı tek bir bisikletlinin gözünden», ve altı karelik kaba bir storyboard. Bugün, beş hafta sonra, kurgu odasında filmin son halini izliyor.

Film storyboard'a benziyor, ama aynı değil. Sabah sisi storyboard'da yoktu; ön prodüksiyon toplantısında mekân keşfinden sonra eklendi. Bisikletlinin yüzü ilk taslakta hiç görünmüyordu; oyuncu seçiminde bulunan kadının yüzü o kadar güçlüydü ki son karede kameraya döndü. Bir sahne ise hiç çekilmedi; set günü öğleden sonra ışık kaçtı.

Kurgucu soruyor: «Ajansa senin kurgunu mu gönderiyoruz, yoksa storyboard'a en yakın olanı mı?»

Aras ekrana bakıyor. Beş haftada bu filmin üzerinden kaç el geçtiğini sayıyor: ajansın yaratıcı ekibi, reklamveren, Kaan, oyuncu seçimi yönetmeni, görüntü yönetmeni, kurgucu. Her biri filmi bir yerde biraz değiştirdi. Ve şimdi son kararı kim verecek?

Bu derste ne olacak

M01-D01'de yönetmenin fikri ajanstan aldığını, M01-D02'de onu bir yapım şirketinin temsil ettiğini görmüştük. Bu ders iki ilişkiyi zamanın içine yerleştiriyor: bisiklet filmini ilk e-postadan kurgu odasına kadar, Aras'ın masasından izleyerek. Yolculuğun duraklarını, yani teklif isteğini, tretmanı ve seçimi, ön prodüksiyonu, seti ve kurguyu, sırayla izleyeceğiz ve her durakta yönetmenin ne yaptığını, kime karşı sorumlu olduğunu göreceğiz. İki durakta araştırmanın söyleyecekleri var. Yaratıcıların ve yöneticilerin yeni fikirlerin başarısını ne kadar iyi öngördüğünü inceleyen bir saha çalışması, tretman seçimini anlamaya yardım ediyor. Belirsizlik altındaki insanların yaratıcı fikirlere karşı örtük bir önyargı taşıdığını gösteren deneyler ise seçimin neden çoğu zaman güvenli tretmana kaydığını açıklıyor.

Kanıt ne diyor

Bir reklam yönetmeninin yolculuğunun en belirsiz durağı, tretmanının seçilip seçilmeyeceği. Bu kararı kim daha isabetli verebilir? Yeni fikirlerin başarısının öngörülmesini inceleyen bir çalışma, cevabın rolle ilgili olduğunu gösteriyor.

Tretmanı seçenlerin, yani ajansın ve reklamverenin, kararını etkileyen bir başka güç daha var: belirsizlik.

İki çalışma birlikte yolculuğun en kırılgan anını aydınlatıyor: bir tretmanın değeri hakkında en isabetli öngörü yönetmenin kendisinden değil, başka bir yaratıcıdan gelebilir; onu seçenler ise belirsizlik arttıkça yaratıcı olanı görmekte zorlanabilir.

Sahada

Duraklar

Seçim ve hazırlık

Set ve kurgu

Gri alan

Bir reklam filminin yolculuğu yapımdan yapıma, ajanstan ajansa değişiyor ve yönetmenin her duraktaki yetkisi sözleşmeye ve ilişkiye bağlı. Bazı ajanslar yönetmen kurgusunu görmek ister, bazıları ise kurguyu kendi içinde yönetir ve yönetmeni bu aşamada sürece pek katmaz; hangisinin daha iyi sonuç verdiği tartışmalı. Bu derste dayanılan iki araştırma da reklam yapımında yapılmadı. Berg'in çalışması sirk gösterileri üzerine ve yaratıcıların başkalarının fikirlerini öngörmedeki üstünlüğünün reklam tretmanlarına ne ölçüde taşındığı belirsiz; ayrıca bu üstünlük, daha önce zayıf olup başarılı olmuş fikirleri olan yaratıcılarda zayıflıyordu. Mueller ve arkadaşlarının deneyleri laboratuvarda yapıldı; bir reklamverenin gerçek bir seçim toplantısındaki belirsizliği ile deneydeki belirsizlik aynı şey olmayabilir. Belirsizliği azaltmak için sunulan ön görüntüler ve deneme çekimleri de bir bedel taşıyor: zaman, para ve bazen fikri erken bir biçime kilitleme riski. Bu ders bir yolculuk haritası öneriyor, ama her yapımın haritası kendi koşullarıyla yeniden çizilmeli.

Senin işinde

Bir teklif isteği geldiğinde önce ajansın fikrini kendi sözcüklerinle bir cümleye indir ve storyboard'da o cümleye hizmet eden kareleri işaretle; tretmanı yazmadan önce ajansa sorularını ilet. Tretmanı göndermeden önce başka bir yaratıcıya okut; kendi işinin değerini öngörmekte en zayıf kişi sen olabilirsin. Seçimin belirsizlik altında yapılacağını bil ve tretmanına belirsizliği azaltacak somut bir şey ekle: bir görsel referans, bir ses örneği, gerekiyorsa kısa bir deneme görüntüsü; ama bunun fikri erken bir biçime kilitleyebileceğini de hesaba kat. Ön prodüksiyonda tretmandaki her vaadi çekim listesinde bir plana çevir; oyuncu seçiminde tek bir «ideal» yüz aramak yerine farklı adaylara açık ol ve bir yüz filmin planını değiştiriyorsa bunu ön prodüksiyon toplantısında onaylat. Sette her sahne için sor: bu sahne fikrin tek cümlesi için vazgeçilmez mi? Vazgeçilebilir olanı çabuk bırak. Kurguda kendi yorumunu gönderirken, storyboard'dan her sapmanın hangi durakta ve kimin onayıyla yapıldığını gösteren kısa bir not ekle. Yolculuğun hiçbir durağında sürpriz bırakma.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir reklam filmi ilk yazışmadan son kurguya kadar birçok duraktan geçer; yönetmenin en belirleyici kararlarından bazıları setten önce verilir. Yaratıcılar başkalarının fikirlerini kendi fikirlerinden daha isabetli öngörür; bu yüzden tretmanı başka bir yaratıcıya okutmak değerlidir. Belirsizlik altındaki seçiciler yaratıcı fikre karşı örtük bir önyargı taşıyabilir; belirsizliği azaltan somut bir şey sunmak bu önyargıya karşı bir yoldur. Her durakta yapılan değişikliği görünür kılmak, son durakta sürprizi önler.

Sonraki derse köprü

Aras'ın kurgusu storyboard'dan farklıydı ve ajans onu seçti. Ama bir yönetmenin katkısı ne zaman fikri büyütür, ne zaman onu başka bir filme çevirir? Sis ve yüz fikri büyüttü; tek uzun plan neredeyse onu değiştiriyordu. M01-D04, Yaratıcı katkının sınırı, yönetmenin fikri büyüten katkısı ile fikri başka bir filme çeviren yorumu arasındaki çizgiyi tartışmaya açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Berg'in çalışmasına göre yaratıcılar hangi durumda yöneticilerden daha isabetli öngörüde bulunuyordu?

• A) Kendi fikirlerinin başarısını öngörürken.
• B) Hiçbir durumda.
• C) Başkalarının yeni fikirlerinin başarısını öngörürken.
• D) Yalnızca bütçeyi öngörürken.

Cevap: C. Yaratıcılar başkalarının yeni fikirlerini öngörmede yöneticilerden daha isabetliydi, ama kendi fikirlerini öngörmede değil.

Soru 2 · Tuzak

Bir reklamveren, satışlar düşerken yapılan bir seçim toplantısında yaratıcı bir tretman yerine güvenli olanı seçiyor ve bunun tarafsız bir değerlendirme olduğunu düşünüyor. Mueller ve arkadaşlarının bulgusu bu durum için ne düşündürür?

• A) Belirsizlik altında insanlar yaratıcılığa karşı örtük bir önyargı taşıyabilir ve yaratıcı bir fikri tanımakta zorlanabilir; seçimin tarafsız olduğu varsayılmamalıdır.
• B) Güvenli tretman her zaman en iyisidir.
• C) Yaratıcı tretmanlar hiçbir zaman seçilmez.
• D) Belirsizlik seçimleri etkilemez.

Cevap: A. Deneylerde belirsizlik yaşayan katılımcılarda yaratıcılığa karşı, pratikliğe göre olumsuz bir önyargı ortaya çıktı ve bu önyargı yaratıcı fikri tanımayı bozdu.

Soru 3 · Senaryo

Bir yönetmen, sette ışığın kaçtığı bir öğleden sonra çekim listesinde kalan son sahneyi çekip çekmeyeceğine karar vermek zorunda. En yerinde tutum hangisidir?

• A) Ne olursa olsun bütün sahneleri çekmek.
• B) Sahnenin fikrin tek cümlesi için vazgeçilmez olup olmadığını sette bulunan ajans temsilcisiyle birlikte değerlendirmek ve vazgeçilebilir ise bırakmak.
• C) Kararı tamamen yapımcıya bırakmak.
• D) Çekimi bir hafta ertelemek.

Cevap: B. Set durağında yönetmenin en zor işi, neyin vazgeçilebilir olduğunu çabuk ve doğru bilmektir.

Soru 4 · Uygulama

Bir yönetmenin kurgusu storyboard'dan birkaç noktada farklı. Ajansa kurguyu gönderirken en yerinde yaklaşım hangisidir?

• A) Farkları hiç belirtmeden göndermek.
• B) Yalnızca storyboard'a en yakın kurguyu göndermek.
• C) Kurguyu hiç göndermemek.
• D) Kendi kurgusunu, gerekiyorsa storyboard'a en yakın kurguyla birlikte göndermek ve her sapmanın hangi durakta, kimin onayıyla yapıldığını gösteren kısa bir not eklemek.

Cevap: D. Her durakta yapılan değişikliği görünür kılmak, son durakta sürprizi önler ve ajansın kararını kolaylaştırır.