Kritik zincir

Sahadan bir an

Perşembe öğleden sonra, kalite ofisi. Ilgın bir makale çıktısının kenarına notlar almış; masanın öbür ucunda Yasin, çay bardağını tabağına koyuyor. Selma da kapıda, eli kapının kolunda.

Ilgın: Bir yöntem okuyorum. Diyor ki herkes tahminine kendi payını koyar ve o pay işin içinde harcanır. Önerisi şu: herkesin süresini kısaltıp payları sonda tek bir tampona toplamak.

Yasin: Benim beş saatimi mi kısaltacaksın?

Ilgın: Bazı uygulamalar her tahmini yarıya indiriyor.

Yasin: İki buçuk saatte iki masada beş numuneyi ölçen birini görmek isterim. Beş saat dediysem, beş saat; "rahat" dedim, çünkü alıştığım iş. Arada bir çay molası bile yok.

Selma: Benim deneme planına ayırdığım gün de öyle. Planı bir öğleden sonrada yazarım, doğru. Ama o gün vardiya başında ilk parti bende ve sabah beni üç dört kez masaya çağırırlar.

Ilgın: Demek ki ikinizin süresinde de sandığım kadar pay yok.

Ilgın'ın okuduğu yöntem, 5.4'te kendi başına vardığı bir sonucun daha iddialı bir hâli: gizli payları görünür bir tampona toplamak. Ama yöntem bir adım daha atıyor ve tam o adımda iki kişinin itirazıyla karşılaşıyor: payların nerede olduğunu bilmeden, herkesin süresini aynı oranda kesmek. Yasin'in beş saatinde pay yok; Selma'nın gününde pay var gibi görünüyor, ama o pay sabahın kesintilerine gidiyor. Bir yöntemin fikri doğru olabilir; uygulamadaki kestirmesi, sahadaki bilgiyi silebilir.

Kavram

Kritik zincir yöntemi, Eliyahu Goldratt'ın 1997'de bir iş romanı biçiminde yayımladığı bir kitapla tanındı. Yöntemin iki ayağı var: biri bir projenin süresini neyin belirlediğine dair bir tanım, öteki o süreyi korumanın bir yolu.

Ilgın'ın 9.8'de yaptığı dengeleme, farkında olmadan bir kritik zincir kurmuştu. Sekizinci günün ölçümü dokuzuncu güne kaydığında bunun nedeni bir mantık bağı değil, bir kaynak bağıydı: Yasin aynı gün hem sayımda hem ölçümde olamazdı. Kritik yol hesabı bu bağı görmez; kritik zincir görür. Deneme takviminin süresini belirleyen, artık yalnızca hangi işin hangisini beklediği değil, Yasin'in bir günde neye yetebildiği.

Yöntemin ikinci ayağı tamponlardır.

Deneme takviminde iki tamponun da yeri var. Proje tamponu, 9.7'de anılan iki tarihin arasına oturuyor: ekip onuncu günü hedefliyor, Ayten Hanım'a on birinci gün söyleniyor. Aradaki bir gün artık bir tampon ve Ilgın'ın elinde. 9.9'da hızlı takibin riskini yazarken verilen son gün de aslında bu tamponun sonuydu. Besleme tamponu ise Yasin'in pano işinde: pano onuncu gün hazırlanıyor, forklift operatörlerine gösterim on ikinci gün. Aradaki gün, panonun gecikmesinin taşınma gününe sıçramasını önlüyor.

Ama yöntemin en tartışılan adımı, tamponun nereden geldiği. Kritik zincir yaklaşımında her faaliyetin tahmini kısaltılır ve kısaltılan paylar tampona taşınır. Bazı uygulamalar bunu iki tahminle yapar: biri en olası süre, öteki güvenli süre; aradaki fark tampona gider. Bazıları ise her tahminden sabit bir oran keser. Yasin'in itirazı tam bu ikincisine: süresinde pay yoksa, kesilen kısım tampona değil, işin kendisinden gider.

Ilgın yöntemin işe yarayan kısmını alıyor, kestirmesini almıyor. Tahminleri kesmiyor; her sahibine iki soruyu ayrı ayrı soruyor: en olası süre ne, ve ne olursa olsun yetişeceğin süre ne? Yasin'in iki cevabı aynı çıkıyor. Selma'nın deneme planı için en olası süre yarım gün, güvenli süre bir gün; ama aradaki yarım gün, vardiya başının bilinen kesintileri. Ilgın onu kesmek yerine planın yazımını kesintisiz bir öğleden sonraya almayı düşünüyor. Bir de yöntemin bir başka önerisini benimsiyor: her iş sahibi işini bitirdiği an haber veriyor, takvimdeki gününü beklemeden; böylece erken biten bir işin kazancı sonraki işe geçiyor.

Bir yüksek lisans öğrencisi de tezini aynı gözle planlayabilir. Bölümlerin her biri bir süre alıyor, ama hepsi aynı danışmanın okumasından geçiyor ve danışmanın on öğrencisi var. Tezin süresini belirleyen, bölümlerin sırası kadar danışmanın okuma sırası; bu bir kritik zincir. Öğrenci teslim tarihinden önce bir proje tamponu bırakır; kaynakçanın biçimlendirilmesi gibi kritik olmayan bir dizinin sonuna da bir besleme tamponu koyar. Ama her bölümün tahminini yarıya indirirse, danışmanın okumasını beklerken geçen günleri kendi yazma süresinden kesmiş olur.

Perde arkası

Goldratt'ın kitabı bu ders için okunmadı; kitabın fikirleri PMI'ın sözlüğünden, yöntemin yapısını özetleyen Wikipedia maddesinden ve yönteme eleştirel bakan bir makalenin özetinden aktarıldı. Wikipedia maddesinde yöntemin projeleri belli oranlarda hızlandırdığına ve geleneksel projelerin başarı oranlarına dair sayılar var; bu sayıların kaynakları maddede gösterilmediği için derse alınmadı.

Raz ve arkadaşlarının saydığı başlıklardan ikisi bu derste somut olarak yaşandı. Süre tahmini uygulamaları: Yasin'in tahmininde kesilecek pay yoktu. Kritik zincirin kararlılığı: deneme takviminin kritik yolu bu modülde iki kez yer değiştirdi; 9.5'te Selma'nın kararıyla, 9.8'de sayım günüyle. Zincir bir kez çizilip sabitlenemiyor.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Akşamüstü Ilgın, deneme takviminin tampon bölümünü yeniden yazıyor.

Zayıf sürüm

Yöntem: kritik zincir.

Tahminler: her faaliyetin süresi yüzde elli kısaltıldı, kısaltılan süreler sona toplandı.

Proje tamponu: üç gün.

Teslim: yedinci gün.

Güçlü sürüm

Tahminler: kesilmedi. Her iş sahibine en olası ve güvenli süre ayrı ayrı soruldu; yalnız deneme planında fark var, o da vardiya başının kesintileri. Planın yazımı kesintisiz bir öğleden sonraya alınıyor.

Ekip hedefi: onuncu gün.

Proje tamponu: bir gün, onuncu ve on birinci gün arası; sahibi Ilgın.

Genel müdüre verilen söz: on birinci gün, tamponun sonu.

Besleme tamponu: pano onuncu gün hazır, gösterim on ikinci gün; aradaki bir gün panonun gecikmesini taşınmadan ayırıyor.

İş bitince: her sahip işini bitirdiği an haber veriyor; erken biten işin kazancı sonrakine geçiyor.

İzleme: her akşam tamponun ne kadarının tüketildiği cuma yazısına giriyor.

Zayıf sürüm yöntemin adını ve kestirmesini alıyor, sahayı almıyor. Yüzde elli kesinti, Yasin'in beş saatini iki buçuk saate indirip gerçekleşemeyecek bir takvim kuruyor; ölçümlerin günlük partilerle takvime bağlandığını da hiç hesaba katmıyor, çünkü takvime bağlı bir iş kesilerek kısalmaz. Sonuçtaki "yedinci gün" teslim tarihi, tampon tüketilmeden bile tutturulamayacak bir sayı; Ayten Hanım ona göre plan yapacak. Güçlü sürüm yöntemin işe yarayan üç parçasını alıyor: görünür bir proje tamponu, kritik olmayan dizinin zincire katıldığı yerde bir besleme tamponu ve işin bittiği an bildirilmesi. Tahminleri kesmiyor, sorarak arıyor; bulduğu tek payı da kesmek yerine kaynağını, sabahın kesintilerini, ortadan kaldırarak çözüyor. Teslim tarihini tamponun sonundan, hedefi başından veriyor; iki tarih arasındaki farkın ne olduğunu ve kimin elinde olduğunu yazıyor.

Bağlam notu

Kritik zincir bir yöntem olarak iki şey vaat eder: projenin süresini neyin belirlediğini daha doğru görmek ve o süreyi daha az şişirerek korumak. İlki, kaynakları kısıtlı küçük projelerde çoğu zaman doğrudur; bir kişi birkaç işin ortak adıysa, takvimi o kişi belirler. İkincisi, tahminlerdeki payın nerede ve ne kadar olduğunu bilmeyi gerektirir; yöntem bunu bazen bilgiyle, bazen bir oranla yapar ve oran, sahadaki bilgiyi silebilir.

Belirsizlik nerede sorusu yöntemin iki yüzünü ayırır. Tampon, belirsizliğin bir yerde toplanmasıdır; doğru yere konursa, Ilgın'ın elinde görünür bir pay olur ve her akşam ne kadarının harcandığı bilinir. Ama tamponu besleyen kesinti, belirsizliği değil, belki de gerçek iş süresini kesmiştir. Ilgın'ın Yasin'e ve Selma'ya iki soruyu ayrı ayrı sorması, bu ayrımı yöntemin yerine yapıyor. Raz ve arkadaşlarının vardığı sonuç da buna yakın: yöntemin fikirleri değerli, ama geleneksel tekniklerin yerini tamamen alacak bir reçete değil.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende birinin tahminini kısalttığında, kestiğin şeyin gerçekten fazlalık mı yoksa işin kendisi mi olduğunu ona sordun mu?

Kapanış

1. Kritik zincir, mantık bağlarının yanında aynı kaynağı paylaşan işlerin birbirini beklemesini de hesaba katan en uzun dizidir; kaynaklar kısıtlıysa kritik yoldan farklı olabilir.
2. Proje tamponu güvenlik paylarını sonda toplar ve ekip hedefi ile dışarıya söylenen tarih arasına oturur; besleme tamponu kritik olmayan dizilerin gecikmesini zincirden ayırır.
3. Yöntemin tahminleri bir oranla kesme kestirmesi tartışmalıdır; pay her tahminde aynı oranda bulunmaz ve onu bulmanın yolu, iş sahibine iki soruyu ayrı ayrı sormaktır.

Beş soru

1. Yasin "beş saat, rahat" dediğinde neden tahmininde kesilecek bir pay yoktu?
2. Sekizinci günün ölçümünün dokuzuncu güne kayması neden bir kritik zincir örneğidir?
3. Güçlü sürümde Ayten Hanım'a neden on birinci gün söyleniyor da ekip onuncu günü hedefliyor?
4. Bir mahallede iki marangoz ustası aynı anda üç evin mutfak dolabını yapıyor; tek bir boya kabini var ve üç işin de dolapları bu kabinden geçiyor. Bu işte kritik yol ile kritik zincir nasıl ayrılır?
5. Raz ve arkadaşlarının saydığı "kritik zincirin kararlılığı" başlığı bu modülde nasıl yaşandı?

Yanıtlar

1. Çünkü "rahat" kelimesi bir pay değil, işin nasıl yapıldığını anlatıyordu: Yasin beş saatte dinlenmeden, aralıksız ölçüyor. En olası süresi ile güvenli süresi aynıydı. Tahmini yarıya indirmek, olmayan bir payı kesip işin kendisini gerçekleşemeyecek bir süreye sıkıştırırdı.
2. Çünkü kaymanın nedeni bir mantık bağı değil, bir kaynak bağıydı. Ölçümün sırası bakımından hiçbir şey onu sekizinci günden alıkoymuyordu; ama Yasin o gün sayımdaydı ve aynı anda iki yerde olamazdı. Kritik yol hesabı bunu görmez; kaynak bağını hesaba katan kritik zincir görür.
3. Çünkü aradaki bir gün bir proje tamponu. Ekip, hiçbir aksilik olmazsa onuncu gün bitirmeyi hedefliyor; dışarıya söylenen tarih ise tamponun sonu. Böylece bir aksilik tamponu tüketse bile verilen söz tutuluyor, ve tamponun ne kadarının harcandığı her akşam izleniyor.
4. Kritik yol yalnız her evin işlerinin sırasına bakar ve üç evin işlerini birbirinden bağımsız sayar. Kritik zincir ise üç evin dolaplarının aynı boya kabininden geçmek zorunda olduğunu da hesaba katar; kabin aynı anda tek bir evin dolabını boyayabildiği için, evlerin işleri birbirini bekler. Projenin süresini belirleyen, bu bekleyişle uzayan zincirdir.
5. Deneme takviminin kritik yolu iki kez yer değiştirdi: 9.5'te anlatım bir gün ileri alınınca ilk ölçüm kritik yola girdi; 9.8'de sayım günü ölçümü bir gün itti. Zincir bir kez hesaplanıp sabitlenemedi; her değişiklikte yeniden çizilmesi gerekti.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca deneme takvimi parça parça kuruldu: faaliyetler, bağlar, ağ, kritik yol, bolluk, Gantt, kilometre taşları, kaynak tablosu, kısaltma, tamponlar. Ama bu parçalar şimdiye kadar ayrı notlarda, ayrı tablolarda duruyor. 9.11, pilot projenin ağ diyagramını, kritik yolunu ve Gantt şemasını bir atölyede baştan sona çıkarmayı ele alıyor.