Bolluk

Sahadan bir an

Perşembe, vardiya değişiminden hemen önce. Selma kalite ofisine elinde bir denetim takvimiyle giriyor; Yasin onun arkasında.

Selma: Deneme takviminde ikinci gün benim anlatımım var. O gün iç denetim de geliyor. Anlatımı bir gün kaydırsam olur mu? Ilgın, sen dün bir günlük boşluk var dedin.

Yasin: Bir dakika. O boşluk benim. Anlatımdan sonra ilk ölçümü gözetim altında ben yapıyorum ve ilk ölçüm hep uzar. Masanın ayarı tutmazsa ertesi sabaha kalırım. O bir gün benim sigortam.

Selma: Ama boşluğu benim anlatımımın yanına yazdın, değil mi?

Ilgın: İkinizin yanına da yazdım. Sorun da bu. Boşluk bir tane, istekli iki kişi var.

Yasin: Selma kullanırsa ne olur?

Ilgın: Senin ilk ölçümün kritik yola girer. Bir saat bile uzarsa, bütün deneme bir gün kayar.

Ilgın'ın tahtasında iki faaliyetin yanında aynı not duruyor: "1 gün boşluk." İkisi de doğru, ama ikisi birlikte yanlış anlaşılıyor. Selma ve Yasin aynı günü, birbirinden habersiz, kendi işinin payı sanıyor. Bir günlük boşluk iki faaliyete yazılınca iki gün gibi görünüyor; oysa yol üzerinde bir gün var ve onu kim önce harcarsa öteki eli boş kalıyor.

Kavram

9.4'teki ileri ve geri hesap her faaliyet için iki tarih çifti verdi: işin olabildiğince öne alınmış hâli ve en sona itilmiş hâli. İkisinin arasındaki fark bir paydır ve iki ayrı soruya cevap verir.

Deneme takviminde anlatım ve ilk ölçüm ikinci günü paylaşıyor: anlatım sabah, ölçüm öğleden sonra. İkisi ikinci gün akşamı bitebiliyor, ama üçüncü gün akşamına kadar bitmeleri de yetiyor. İkisinin de toplam bolluğu bir gün. Ama bu bir gün iki ayrı gün değil; aynı yol üzerinde, iki faaliyetin ortak kullandığı tek bir gün. Selma anlatımı bir gün kaydırırsa, ilk ölçüm de bir gün kayar ve onun toplam bolluğu sıfıra iner.

Bu ortaklığı görmenin yolu ikinci bir paydır.

Anlatımın serbest bolluğu sıfır: o bittiği an ilk ölçüm başlamalı, yoksa ilk ölçüm de kayar. İlk ölçümün serbest bolluğu ise bir gün: ardılı olan günlük ölçümler zaten dördüncü günden önce başlayamıyor, çünkü sevkiyat teyidini bekliyor. Demek ki yoldaki bir günlük bolluk aslında ilk ölçümün sonunda duruyor. Anlatım onu ancak ilk ölçümü de iterek kullanabilir.

İki sayı birlikte okunur. Toplam bolluk, "bu faaliyet projeyi geciktirmeden ne kadar oynayabilir" sorusunu; serbest bolluk, "bu faaliyet kimseyi rahatsız etmeden ne kadar oynayabilir" sorusunu cevaplar. Toplam bolluğu olan ama serbest bolluğu olmayan bir faaliyet, payını kullanırsa bir başkasının payını da harcamış olur.

Bir mutfak tadilatı aynı yapıyı gösterir. Söküm bir gün sürüyor. Ardından iki iş ayrılıyor: atölyede dolap üretimi beş gün; mutfakta elektrik tesisatı bir gün, onun ardından boya bir gün. Dolap montajı hem dolapları hem boyayı bekliyor. Dolap yolu yedi gün, elektrik ve boya yolu dört gün; elektrikle boyanın toplam bolluğu üç gün. Ama elektrikçinin serbest bolluğu sıfır, çünkü boyacı onun bitmesini bekliyor; boyacının serbest bolluğu üç gün. Elektrikçi "üç gün boşluk var" diye duyup üç gün geç gelirse, boyacının bolluğu da sıfıra iner. Boyacı o sabah bir gün gecikirse, montaj da bir gün gecikir.

Bolluğun hesabı burada bitiyor; asıl soru şimdi başlıyor: bu payı kim harcayabilir? Bunun tek bir cevabı yoktur. Bazı ekipler bolluğu projenin ortak payı sayar ve harcamayı bir kurala bağlar. Bazıları onu bir faaliyetin sahibine verir. Kimi zaman da bir sözleşme bunu belirler. Belirlenmemişse, bolluk ilk isteyene gider; ve ilk isteyen, çoğu zaman sonra gelenin ihtiyacını bilmez.

Perde arkası

İki bolluk türünün tanımı için PMI'ın sözlüğüne ve NASA'nın takvim el kitabının bolluk bölümüne bakıldı. Müfredat satırının dayanağı PMBOK'un altıncı baskısıydı; o metin ücretli, aynı kuruluşun herkese açık sözlüğündeki tanımlar kullanıldı. Bolluğun kime ait olduğu sorusu ise inşaat sözleşmelerinde en çok tartışılmış hâliyle, İngiltere'deki İnşaat Hukuku Derneği'nin (Society of Construction Law) protokolünden aktarıldı.

Protokolün bağlamı inşaat sözleşmeleri, ama tarif ettiği durum bir fabrikanın kalite ofisinde de aynen yaşanıyor: Selma ilk gecikmeyi yaparsa, Yasin'in sıradan bir uzaması bütün denemeyi geciktirir. Protokolün asıl önerisi de oraya taşınabilir: bolluğun kime ait olduğu, ihtiyaç doğmadan önce kararlaştırılmalı.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Perşembe akşamı Ilgın, ekibin takvim tablosundaki bolluk sütununu yeniden yazıyor.

Zayıf sürüm

1.5.2a anlatım (Selma): bolluk 1 gün.

1.5.2b ilk ölçüm (Yasin): bolluk 1 gün.

Not: gerekirse kullanılabilir.

Güçlü sürüm

1.5.2a anlatım (Selma): toplam bolluk 1 gün, serbest bolluk 0. Kaydırılırsa ilk ölçüm de kayar.

1.5.2b ilk ölçüm (Yasin): toplam bolluk 1 gün, serbest bolluk 1 gün. Yoldaki tek günlük pay burada duruyor.

Bu iki faaliyetin ortak payı: 1 gün; iki ayrı gün değil.

Harcama kuralı: bolluk denemenin ortak payıdır. Harcamak isteyen önce Ilgın'a söyler; Ilgın aynı yoldaki öteki işin sahibine sorar ve kararı tabloya tarihiyle yazar.

Bu haftaki karar: Selma'nın anlatımı denetim nedeniyle ikinci günden üçüncü günün sabahına alındı. Yasin'in ilk ölçümünün bolluğu sıfıra indi; ilk ölçüm artık kritik yolda.

Cuma yazısına: kalan bolluk, kimin harcadığı, neden.

Zayıf sürümdeki iki satırın ikisi de doğru, ama birlikte okununca yanlış bir şey söylüyorlar: deneme takviminde iki günlük esneklik varmış gibi. "Gerekirse kullanılabilir" notu da tam olarak perşembe sabahı yaşanan sürtüşmeyi davet ediyor: kimin, ne zaman, kime sorarak kullanacağı yok. Güçlü sürüm önce iki bolluk türünü ayırıyor; böylece okur, payın gerçekte ilk ölçümün sonunda durduğunu görüyor. Sonra ortak payı açıkça "bir gün, iki ayrı gün değil" diye yazıyor. Harcama kuralı, bolluğu ilk soranın değil ekibin kararı yapıyor ve kararı kaydediyor. Bu haftaki karar satırı da harcamanın bedelini adlandırıyor: Selma'nın kullandığı gün, Yasin'in ilk ölçümünü kritik yola sokuyor. Yasin bunu tablodan öğreniyor, bir gecikmeden sonra değil.

Bağlam notu

Bolluk, bir takvimin en sessiz kaynağıdır. Bütçe gibi bir hesapta durmaz, malzeme gibi bir depoda görünmez; çoğu zaman bir faaliyetin yanına yazılmış küçük bir sayıdır ve kimin olduğu sorulmadıkça, ilk isteyen onu sessizce harcar. Harcandığında da kimse bir şey kaybettiğini fark etmez; ta ki sonraki bir gecikme, artık hiçbir payın kalmadığı bir yolda bitiş tarihini kaydırana kadar.

Değer kimin için sorusu bolluğa uygulandığında beklenmedik bir cevap verir: bir günlük bolluk, Selma için denetim gününü kurtaran bir fırsat; Yasin için ilk ölçümün uzamasına karşı bir sigorta; Recep Bey için de cuma yazısındaki tarihin dayanıklılığı. Aynı gün üç kişiye üç ayrı değer taşıyor. Hangisinin öncelikli olduğu bir hesap sorusu değil, bir yönetim kararı. Ilgın'ın yaptığı, bu kararı görünür kılmak: kim, neden, ne pahasına.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende bir işin payını kullandığında, aynı yoldaki bir başkasının payını da harcadığını sonradan mı öğrendin?

Kapanış

1. Toplam bolluk bir faaliyetin projenin bitişini, serbest bolluk ise hemen ardından gelen faaliyetin başlangıcını geciktirmeden ne kadar kayabileceğini gösterir; ikisi birlikte okunur.
2. Aynı yol üzerindeki faaliyetlerin toplam bolluğu çoğu zaman ortak bir paydır; biri harcayınca ötekinin payı da düşer ve sessizce kritik yola girebilir.
3. Bolluğun kime ait olduğu kendiliğinden belli değildir; ihtiyaç doğmadan önce harcama kuralı, kararı veren kişi ve kaydın yeri belirlenmelidir.

Beş soru

1. Selma ile Yasin aynı bir günü neden kendi payları sandılar?
2. Anlatımın toplam bolluğu bir gün, serbest bolluğu sıfır. Bu iki sayı birlikte ne söylüyor?
3. Mutfak tadilatında elektrikçi üç gün geç gelirse boyacının bolluğuna ne olur?
4. Bir dernek yardım kolisi dağıtacak: malzeme alımı iki gün, ardından paketleme iki gün; aynı anda gönüllü listesi bir gün, ardından güzergâh planı bir gün; dağıtım hem paketlemeyi hem güzergâhı bekliyor. Gönüllü listesinin ve güzergâh planının toplam ve serbest bolluğu nedir?
5. Bolluk için "ilk isteyen alır" kuralı neden çoğu zaman kötü sonuç verir?

Yanıtlar

1. Çünkü Ilgın'ın tahtasında aynı not, "1 gün boşluk", iki faaliyetin yanında ayrı ayrı yazıyordu. İki not iki ayrı gün gibi okundu. Oysa iki faaliyet aynı yol üzerinde ve toplam bollukları aynı günü gösteriyor. Selma anlatımı kaydırırsa, ilk ölçüm de kayar ve Yasin'in payı sıfıra iner.
2. Anlatım bir gün kaydırılsa da proje bitişi değişmez; ama ilk ölçüm hemen ardından geldiği için o da kayar. Yani anlatım projeyi geciktirmeden oynayabilir, ama bunu ancak Yasin'in payını kullanarak yapar. Pay, ilk ölçümün sonunda duruyor.
3. Elektrik ve boya yolunun toplam bolluğu üç gün. Elektrikçinin serbest bolluğu sıfır olduğu için üç günlük gecikme doğrudan boyayı da üç gün iter. Boyanın kalan toplam bolluğu sıfıra iner; boya artık kritik yolda ve boyacının en küçük gecikmesi montajı, dolayısıyla bütün işi geciktirir.
4. Paketleme yolu dört gün, liste ve güzergâh yolu iki gün; dağıtım beşinci gün başlar. Liste ile güzergâhın toplam bolluğu iki gün. Listenin serbest bolluğu sıfır, çünkü güzergâh onu bekliyor; güzergâhın serbest bolluğu iki gün. Liste geç hazırlanırsa güzergâhın payını da yer.
5. Çünkü ilk isteyen genellikle en önce soran kişidir, en çok ihtiyacı olan değil. İlk istek çoğu zaman önceden belli bir rahatsızlıktır, Selma'nın denetim günü gibi; sonradan gelen ihtiyaç ise bir aksilik, Yasin'in uzayan ölçümü gibi. Pay önce gelene giderse, sonraki aksilik bitişi kaydırır; inşaat sözleşmelerinde bu yüzden konunun önceden kararlaştırılması öneriliyor.

Sonraki derse köprü

Cuma sabahı Recep Bey bütün bunları tek bir resimde görmek istiyor: her faaliyet bir çubuk, takvimin üstünde. Ama bir çubuk, bir işin ne zaman yapılacağını gösterirken neden o gün yapıldığını, neyi beklediğini ve ne kadar payı olduğunu saklayabilir. 9.6, bir Gantt şemasında bağımlılığı, kritik yolu ve sahte kesinliği okumayı ele alıyor.