Kritik yol

Sahadan bir an

Çarşamba sabahı, kalite ofisi. Ilgın tahtadaki ağ diyagramının her kutusuna bir süre yazmış, iş günü olarak. Recep Bey kapıdan başını uzatıyor.

Recep Bey: Deneme haftası ne zaman bitiyor? Ayten Hanım'a cuma yazısında bir tarih vereceğim.

Ilgın: Ölçümler beş gün. Ama ondan önce ve sonra işler var. Hesapladım, toplam on iş günü.

Recep Bey: On gün mü? Peki gecikirse, kimin işi geciktirir? Selma'nın anlatımı mı?

Ilgın: Ben de öyle sanıyordum. Değil. Selma'nın anlatımının bir günlük boşluğu var. Haftayı Kenan Bey'in sevkiyat teyidi belirliyor.

Recep Bey: Sevkiyat teyidi? O bir telefon değil mi?

Ilgın: İki gün sürüyor; tedarikçi cevabı ertesi gün veriyor. O gelmeden ilk ölçüm günü başlamıyor. Bir gün gecikirse, deneme haftası bir gün gecikir. Selma'nın anlatımı bir gün gecikirse, hiçbir şey değişmez.

Herkesin aklındaki sıra, sunumdan ölçüme giden yoldu: Selma anlatır, Yasin ölçer. Bu yol önemli görünüyordu, çünkü işin özü oradaydı. Ama hesap başka bir şey söylüyor. Haftanın süresini, kimsenin önemli saymadığı, ana işin kenarında duran bir telefon belirliyor. Bir projenin ne zaman biteceğini, en önemli görünen işler değil, en uzun yol belirler.

Kavram

9.3'teki ağ diyagramında üç yol vardı. Süreler yazılınca, hangisinin projenin bitişini belirlediği hesaplanabilir.

Kritik yolu bulmak iki hesaptır. Birincisi baştan sona doğru yapılır.

Deneme haftasının ileri hesabı şöyle ilerliyor. Deneme planı birinci gün yazılıyor ve birinci günün sonunda bitiyor. Ondan sonra iki iş aynı anda başlıyor: Selma'nın anlatımı ile onun hemen ardından yapılan ilk denetimli ölçüm, ikisi birlikte bir gün, ikinci günün sonunda bitiyor; Kenan Bey'in sevkiyat teyidi ise iki gün, üçüncü günün sonunda. Günlük ölçümlerin iki öncülü var ve en geç bitenini, yani sevkiyat teyidini, bekliyor; dördüncü gün başlayıp beş gün sürüyor ve sekizinci günün sonunda bitiyor. Selma'nın karşılaştırması ve farkların kaydı ölçümlerle birlikte ilerliyor ve onlarla aynı gün bitiyor. Rapor dokuzuncu gün, eski masanın kapatılması onuncu gün. Deneme haftası, en erken, onuncu iş gününün sonunda bitiyor.

İkinci hesap tersten yapılır.

Geri hesap onuncu günden başlıyor. Eski masa en geç onuncu gün bitmeli; rapor en geç dokuzuncu gün; karşılaştırma ve ölçümler en geç sekizinci gün; ölçümler en geç dördüncü gün başlamalı, yani öncülleri en geç üçüncü günün sonunda bitmeli. Sevkiyat teyidi için bu, en geç ikinci gün başlaması demek; en erken de ikinci gün başlayabiliyordu. Arada hiç boşluk yok. Selma'nın anlatımı ise en geç üçüncü günün sonunda bitmeli; en erken ikinci günün sonunda bitiyordu. Arada bir günlük boşluk var.

İki hesabın farkı kritik yolu gösterir. En erken ve en geç tarihleri aynı olan faaliyetlerin hiç boşluğu yoktur; onlar kritik yoldadır. Deneme haftasında kritik yol şu: deneme planı, sevkiyat teyidi, günlük ölçümler, karşılaştırma ve farkların kaydı, rapor, eski masanın kapatılması. Selma'nın anlatımı bu yolda değil; bir günlük boşluğu var. Bu boşluğun nasıl hesaplandığı ve kimin onu harcayabileceği 9.5'in konusu.

Kritik yolu bilmenin pratik sonucu, dikkatin nereye gideceğini değiştirmesidir. Ilgın'ın cuma yazısında artık bir satır daha var: Kenan Bey'in sevkiyat teyidi, salı günü öğlene kadar tedarikçiden yazılı cevap. Bu, deneme haftasının en kırılgan halkası; ve kimse onu izlemiyordu.

Bir ailenin taşınma günü de aynı hesapla okunabilir. Eşyaları paketlemek iki gün, yeni evi temizletmek bir gün; ikisi aynı anda başlayabilir. Nakliye ikisini de bekler ve bir gün sürer; yerleşmek iki gün. İleri hesapla taşınma beş günde biter. Kritik yol paketlemeden geçer: paketleme bir gün gecikirse taşınma bir gün gecikir. Temizliğin ise bir günlük boşluğu var; temizlikçi bir gün geç gelse, hiçbir şey değişmez. Aile bütün dikkatini temizlikçiye verirse, asıl riskli olanı, kutuların zamanında dolmasını, gözden kaçırır.

Perde arkası

Kritik yolun ve iki hesabın tanımları PMI'ın sözlüğünden, kritik yolu güvenilir biçimde bulmanın koşulları NASA'nın takvim kılavuzundan, yöntemin matematik temeli ise Kelley'in 1961 tarihli makalesinin özetinden okundu. Yöntemin 1959'daki doğuşuna 2.3'te değinmiştik.

Bu son not önemli: kritik yol hesabı, verilen süreleri kesin kabul eder. Sevkiyat teyidinin iki gün süreceği bir tahmindir; tedarikçi bir gün geç cevap verirse, hem süre hem de belki kritik yol değişir. Sürelerin belirsizliğinin hesaba nasıl katılacağı 10. modülün konusu.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Aynı gün, öğle yemeğinden sonra, Ilgın cuma yazısına girecek deneme haftası satırını hazırlıyor.

Zayıf sürüm

Deneme haftası: Beş gün ölçüm.

Bitiş: Önümüzdeki hafta sonu.

Risk: Selma'nın anlatımı gecikirse kayar.

Güçlü sürüm

Deneme haftası, toplam süre: On iş günü; ölçüm beş gün, öncesi ve sonrası beş gün.

En erken bitiş: Onuncu iş gününün sonu.

Kritik yol: deneme planı, Kenan Bey'in sevkiyat teyidi, günlük ölçümler, karşılaştırma ve farkların kaydı, rapor, eski masanın kapatılması. Bu yoldaki her bir günlük gecikme, bitişi bir gün kaydırır.

Kritik yolda olmayan: Selma'nın anlatımı ile ilk denetimli ölçüm; bir günlük boşlukları var.

İzlenecek: Sevkiyat teyidi, tedarikçiden salı öğlene kadar yazılı cevap. Gelmezse aynı gün Recep Bey'e bilgi.

Yeniden hesap: Her cuma, gerçekleşen sürelerle.

İlk sürüm iki yanlış yapıyor. "Beş gün ölçüm" deneme haftasının yalnızca en görünür parçasını süre diye veriyor ve öncesindeki ve sonrasındaki beş günü saklıyor; Ayten Hanım bu satıra bakıp yanlış bir tarih bekleyecek. "Selma'nın anlatımı gecikirse kayar" ise tam olarak yanlış faaliyeti işaret ediyor: anlatımın bir günlük boşluğu var ve gecikmesi bitişi değiştirmez. Güçlü sürüm toplam süreyi ve en erken bitişi hesaptan veriyor. Kritik yolu adıyla sayıyor ve neden önemli olduğunu bir cümleyle söylüyor: bu yoldaki her gecikme bitişi kaydırır. Kritik yolda olmayan işi de ayrıca yazıyor; böylece sabah kapıda sorulan "anlatım mı geciktirir?" sorusu, yazının içinde cevaplanmış oluyor. İzlenecek satırı, kritik yolun en kırılgan halkasını bir sahibe, bir son tarihe ve bir tırmanma kuralına bağlıyor. Son satır da kritik yolun sabit olmadığını, her hafta yeniden hesaplanacağını kayda geçiriyor.

Bağlam notu

Kritik yol, bir proje yöneticisinin dikkatini dağıttığı yerle projenin gerçekten tıkanacağı yer arasındaki farkı gösterir. Dikkat çoğu zaman en görünür, en çok konuşulan, en önemli sayılan işlere gider. Kritik yol ise çoğu zaman bir telefon, bir onay, bir sevkiyat gibi, kimsenin önceliği olmayan küçük ama zincirleme işlerden geçer. Kenan Bey'in sevkiyat teyidi Ilgın'ın ilk diyagramında bile yoktu; 9.3'te tahtaya sonradan çizilmişti ve şimdi haftanın süresini belirlediği ortaya çıkıyor.

Neyle bileceğiz, sorusu kritik yolun her güncellemede sorulmalıdır. Kritik yol bir hafta önce doğruydu diye bugün de doğru değildir. Her cuma, gerçekleşen sürelerle hesap yeniden yapıldığında, kritik yolun yeri değişmiş olabilir. Ilgın'ın cuma yazısında kritik yolun her hafta adıyla yazılması, Recep Bey'e projenin hangi halkasının o hafta en kırılgan olduğunu söyler; ve bir hafta önceki kritik yolla karşılaştırıldığında, neyin değiştiğini.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende bütün dikkatini verdiğin bir iş, aslında projenin bitişini hiç etkilemiyor muydu?

Kapanış

1. Kritik yol, bir projedeki en uzun faaliyet dizisidir ve projenin olabilecek en kısa süresini belirler; bu yoldaki her gecikme, başka bir şey değişmedikçe, bitişi aynı ölçüde kaydırır.
2. Kritik yol ileri ve geri hesapla bulunur; en erken ve en geç tarihleri aynı olan, yani boşluğu olmayan faaliyetler kritik yoldadır.
3. Kritik yol en önemli işlerin yolu değildir ve sabit değildir; her güncellemede yeniden hesaplanmalı, en kırılgan halkası bir sahibe ve bir izleme tarihine bağlanmalıdır.

Beş soru

1. Recep Bey neden deneme haftasının Selma'nın anlatımına bağlı olduğunu düşündü ve neden yanılıyordu?
2. Günlük ölçümlerin iki öncülü var. İleri hesapta hangisini beklerler ve neden?
3. Selma'nın anlatımının bir günlük boşluğu nereden geliyor?
4. Bir mahalle derneği bahar kermesine hazırlanıyor: tezgâhların kurulması üç gün, bağış ürünlerinin toplanması iki gün, ürünlerin etiketlenip dizilmesi tezgâhlar ve ürünler hazır olunca dört gün, kermesin kendisi bir gün. Kritik yolu ve her işin boşluğunu bulabilir misin?
5. Kenan Bey sevkiyatı bir gün erken teyit ederse kritik yol nasıl değişir?

Yanıtlar

1. Çünkü anlatım işin özüydü ve en görünür, en çok konuşulan faaliyetti; önemli bir işin projeyi belirleyeceğini düşündü. Ama kritik yol en önemli işlerin değil, en uzun yolun yoludur. Anlatım ikinci günün sonunda bitiyor, oysa ölçümler üçüncü günün sonuna kadar sevkiyat teyidini bekliyor; bu yüzden anlatımın bir günlük boşluğu var ve gecikmesi bitişi değiştirmez.
2. En geç biteni, yani sevkiyat teyidini. Bir faaliyet bütün öncülleri bitmeden başlayamaz; anlatım ikinci günün, sevkiyat teyidi üçüncü günün sonunda bitiyor. Ölçümler bu yüzden dördüncü gün başlayabiliyor. Akla ilk gelen "anlatım bitince ölçüm başlar" düşüncesi, ölçümün ikinci öncülünü, yani sevkiyatı, unutuyor.
3. İki hesabın farkından. İleri hesapta anlatım en erken ikinci günün sonunda bitiyor; geri hesapta ise ölçümlerin dördüncü gün başlaması için anlatımın en geç üçüncü günün sonunda bitmesi yetiyor. Bu iki tarih arasındaki bir gün, anlatımın projeyi geciktirmeden kullanabileceği boşluktur.
4. Tezgâhlar ve ürün toplama aynı anda başlar; etiketleme ikisini de bekler. Tezgâhlar üç günde, ürün toplama iki günde biter; etiketleme dördüncü gün başlar, yedinci günün sonunda biter; kermes sekizinci gün. Kritik yol tezgâhlar, etiketleme ve kermesten geçer; toplam sekiz gün. Ürün toplamanın bir günlük boşluğu var, kritik yoldaki işlerin hiç boşluğu yok.
5. Sevkiyat teyidi ikinci günün sonunda biter; tıpkı anlatım gibi. İki öncül aynı anda biter ve ölçümler üçüncü gün başlayabilir; deneme haftası bir gün kısalır. Ama artık iki yol eşit uzunlukta: anlatım da kritik yola girer ve boşluğunu kaybeder. Bundan sonra anlatımdaki bir günlük gecikme de bitişi kaydırır.

Sonraki derse köprü

Selma'nın anlatımının bir günlük boşluğu var. Ama o bir gün kimin? Selma o gün başka bir işe bakabilir mi, Yasin'in ölçümlerine bir gün daha eklenebilir mi, yoksa Ilgın onu bir sorun çıkarsa diye saklamalı mı? 9.5, toplam ve serbest bolluğu hesaplamayı ve bolluğu kimin harcadığını sormayı ele alıyor.