Ağ diyagramı

Sahadan bir an

Salı sabahı, kalite ofisinin beyaz tahtası. Ilgın, deneme haftasının faaliyetlerini kutular hâlinde tahtaya çizmiş ve aralarına oklar çekiyor. Yasin kahvesini tutmuş, izliyor.

Yasin: 1.5.5'in hiç oku yok. Ne öncesinde ne sonrasında bir şey var.

Ilgın: Sınırı aşan farkları kaydetmek. Dün listeyi yazarken bağlamayı unutmuşum.

Yasin: Onu kim, ne zaman yapıyor? Selma karşılaştırırken mi, bitince mi?

Ilgın: Karşılaştırırken. Fark sınırı aşarsa o an not ediyor.

Yasin: O zaman rapor da onu bekler. Nedenleri yazılmadan rapor yazılmaz.

Ilgın: Tahtada çizmeseydim, 1.5.5 takvimde kendi başına bir yerde yüzerdi. Kimse onu beklemezdi, o da kimseyi.

Dün yazılan bağımlılık listesi doğruydu ama eksikti; ve eksiklik ancak çizilince göründü. Bir listede her satır kendi başına doğru görünür. Bir diyagramda ise bir kutunun hiç oku yoksa, bu bir bakışta göze çarpar. 1.5.5 ne bir şeyi bekliyordu ne de bir şey onu bekliyordu; takvim onu herhangi bir güne koyabilir, rapor da onun bitmesini beklemeden yazılabilirdi.

Kavram

9.2'de faaliyetler arasındaki bağları tek tek yazmıştık. Bu bağların hepsi birlikte, projenin mantığını oluşturur ve onu görmenin en iyi yolu çizmektir.

Bir ağ diyagramını çizmek dört adımdır. Önce bir başlangıç ve bir bitiş noktası konur: deneme haftasının başlangıcı ve "deneme haftası tamamlandı" anı. Sonra her faaliyet bir kutu olur ve kutuya faaliyetin kodu ve kısa adı yazılır. Ardından 9.2'deki her bağ bir ok olarak çizilir; ok öncülden ardıla gider ve türü bitiş–başlangıç değilse okun yanına yazılır. Son olarak bütün diyagrama bakılır ve iki soru sorulur: başlangıçtan başka, hiçbir şeyi beklemeyen bir faaliyet kaldı mı? Bitişten başka, hiçbir şeyin beklemediği bir faaliyet kaldı mı?

Bu iki soru, ağ diyagramının en değerli sınavıdır. Öncülü olmayan bir kutu, takvimin onu projenin ilk gününe koyabileceği anlamına gelir; oysa gerçekte bir şeyi bekliyor olabilir. Ardılı olmayan bir kutu ise, bitmese de hiçbir şeyi geciktirmeyen bir iş gibi görünür; oysa projenin bitişi onu bekliyor olabilir. Ilgın'ın 1.5.5'i iki sorudan da kalıyordu. Tahtada iki ok ekleniyor: 1.5.4'ten 1.5.5'e bir başlangıç–başlangıç oku, çünkü farklar karşılaştırma sırasında kaydediliyor; ve 1.5.5'ten 1.5.6'ya bir bitiş–başlangıç oku, çünkü rapor nedenler yazılmadan yazılamaz.

Bir ağ diyagramının ikinci değeri, paralel işleri göstermesidir. Deneme haftasının diyagramı tek bir çizgi değil. Planın imzalanmasından sonra iki yol ayrılıyor. Birinde sunum, gözetim altında ilk ölçüm ve günlük ölçümler var. Ötekinde ise bir faaliyet daha beliriyor: Kenan Bey'in tedarikçiyle sevkiyat planını teyit etmesi. 9.2'de bir dış bağımlılık olarak not edilmişti; diyagramda ise kendi kutusuna ve günlük ölçümlere giden kendi okuna kavuşuyor. Sevkiyat teyit edilmeden ilk ölçüm günü başlayamaz.

Ağ diyagramının çizim kalitesi, sonraki bütün hesapların kalitesini belirler. Bir kutunun oku eksikse, takvimin hesapladığı her tarih o kadar güvenilmezdir. Kamu kurumlarının takvim kılavuzları bu yüzden diyagramları düzenli bir sağlık kontrolünden geçirmeyi önerir: öncülü ya da ardılı eksik faaliyetlerin oranı ne kadar yüksekse, takvimin gerçek kritik yolu gösterme olasılığı o kadar düşüktür.

Ağ diyagramı her ölçekte aynı mantıkla çalışır. Bir aile bayram sofrası hazırlıyor. Kutular: alışveriş, hamuru yoğurmak, hamurun mayalanması, böreği fırınlamak, et yemeğini pişirmek, sofrayı kurmak. Alışverişten sonra iki yol ayrılıyor: biri hamurdan börek çıkan yol, öteki et yemeği. İki yol sofrada birleşiyor. Diyagramı çizen kişi, mayalanmanın bir bekleme olduğunu ve o sırada et yemeğine başlanabileceğini görüyor; aynı sırayla bir listeye bakan kişi ise her şeyi arka arkaya yapmaya kalkar.

Perde arkası

Ağ diyagramının ve öncelik diyagramı yönteminin tanımları PMI'ın sözlüğünden; diyagramın sağlığını sınama ölçütleri ise NASA'nın takvim kılavuzundan okundu. Kritik yol yönteminin tarihine 2.3'te değinmiştik.

Deneme haftasının diyagramında, ilk çizimde sekiz faaliyetten biri, yani 1.5.5, hem öncülsüz hem ardılsızdı; bu, kılavuzun ölçütüne göre kırmızı bir orandır. Küçük bir diyagramda tek bir eksik bile oranı yükseltir; ama aynı zamanda, küçük bir diyagramda tek bir eksiği bulmak bir bakış kadar kolaydır.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Salı öğleden sonra Ilgın, tahtadaki diyagramı deneme haftası dosyasına aktarıyor.

Zayıf sürüm

Diyagram: 1.5.1 → 1.5.2a → 1.5.2b → 1.5.3 → 1.5.4 → 1.5.6 → 1.5.7.

1.5.5: Ayrıca yapılacak.

Sevkiyat: Kenan Bey ilgileniyor.

Güçlü sürüm

Başlangıç → 1.5.1 deneme planı.

1.5.1 → 1.5.2a sunum → 1.5.2b gözetim altında ilk ölçüm → 1.5.3 günlük ölçümler.

1.5.1 → 1.5.0 sevkiyat teyidi, Kenan Bey → 1.5.3: ilk ölçüm günü, sevkiyat teyit edilmeden başlamaz.

1.5.3 → 1.5.4 günlük karşılaştırma, bitiş–bitiş; 1.5.4 → 1.5.5 farkların kaydı, başlangıç–başlangıç.

1.5.4 ve 1.5.5 → 1.5.6 deneme raporu → 1.5.7 eski masanın kapatılması → Bitiş: deneme haftası tamamlandı.

Kontrol: başlangıç dışında öncülsüz kutu yok, bitiş dışında ardılsız kutu yok; üç ağ yolu.

İlk sürüm diyagramı tek bir çizgiye indiriyor ve bu yüzden iki şeyi kaybediyor. 1.5.5'i "ayrıca" diye kenara bırakıyor, yani onu hem öncülsüz hem ardılsız bir kutu olarak, takvimin herhangi bir yerine düşebilecek bir iş olarak tutuyor. Sevkiyatı da bir not hâlinde bırakıyor; diyagramda yer almadığı için, günlük ölçümlerin ona bağlı olduğu görünmüyor. Güçlü sürüm bir başlangıç ve bir bitiş koyuyor ve her kutunun en az bir öncülü ve bir ardılı olmasını sağlıyor. Sevkiyat teyidi kendi kutusuna kavuşuyor ve ana zincirle paralel bir yol oluşturuyor. 1.5.5 iki okla zincire bağlanıyor ve raporun onu beklediği artık görünür. Son satır ise diyagramın sağlık kontrolünü yazıyor: hiçbir kutu sarkmıyor ve üç ayrı yol var. Bu üç yoldan hangisinin deneme haftasının süresini belirlediği, bir sonraki derste hesaplanacak.

Bağlam notu

Ağ diyagramları çoğu zaman takvim yazılımının içinde çizilir ve hiç görülmez. Yazılım okları kaydeder, tarihleri hesaplar ve sonucu bir Gantt şeması olarak gösterir; diyagramın kendisine kimse bakmaz. Bu yüzden sarkan uçlar, yani öncülü ya da ardılı olmayan faaliyetler, aylarca fark edilmeden kalabilir ve takvimin hesapladığı tarihleri sessizce bozabilir. Diyagramı ekiple birlikte, bir tahtada ya da büyük bir kâğıtta çizmek, bu eksikleri bulmanın en ucuz yoludur.

Belirsizlik nerede, sorusu diyagramda çoğu zaman paralel yollarda yaşar. Ana zincir genellikle iyi bilinir, çünkü herkesin aklında olan sıradır. Paralel yollar ise, Kenan Bey'in sevkiyat teyidi gibi, ana işin dışında duran ve kimsenin önceliği olmayan işlerdir. Bir projenin beklenmedik gecikmeleri çoğu zaman tam olarak bu yollardan gelir: kimse onları izlemediği için, bitmedikleri de kimsenin dikkatini çekmez.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende, kimse onu beklemediği için takvimde istediği yere kayan bir iş oldu mu?

Kapanış

1. Ağ diyagramı faaliyetleri kutular, aralarındaki mantıksal ilişkileri oklarla gösterir; takvimi değil mantığı gösterir ve öncelik diyagramı yöntemiyle çizilir.
2. Diyagramın en değerli sınavı sarkan uçlardır: başlangıç dışında öncülü olmayan ya da bitiş dışında ardılı olmayan her kutu, takvimin güvenilirliğini azaltan bir eksikliktir.
3. Diyagram paralel yolları görünür kılar; dış bağımlılıklar da kendi kutularıyla diyagrama girmelidir, çünkü beklenmedik gecikmeler çoğu zaman kimsenin izlemediği bu yollardan gelir.

Beş soru

1. 1.5.5'in eksik bağları neden listede değil de diyagramda fark edildi?
2. Öncülü olmayan bir faaliyet takvimde nasıl bir hataya yol açabilir?
3. Kenan Bey'in sevkiyat teyidini diyagrama ayrı bir kutu olarak koymanın değeri nedir?
4. Bir mahalle derneği, bir kitap bağış kampanyası düzenliyor: kampanyayı duyurmak, kutuları yerleştirmek, bağışları toplamak, kitapları ayıklamak, okullara dağıtmak ve belediyeden toplama aracı istemek. Bu işlerin ağ diyagramında paralel yollar nerede olur ve hangi kutu sarkan uç olmaya en yatkındır?
5. Ağ diyagramında okların uzunluğu neden bir şey anlatmaz?

Yanıtlar

1. Çünkü bir listede eksik bir satır görünmez; her satır kendi başına doğru göründüğü için, bir faaliyetin bağlarının hiç yazılmadığı fark edilmez. Diyagramda ise okları olmayan bir kutu bir bakışta göze çarpar. Yasin tahtaya baktığında 1.5.5'in yalnız durduğunu hemen gördü.
2. Takvim yazılımı öncülü olmayan bir faaliyeti, hiçbir şeyi beklemiyormuş gibi projenin ilk gününe koyabilir. Oysa gerçekte bir şeyi bekliyor olabilir; örneğin farkların kaydı, karşılaştırma başlamadan yapılamaz. Bu durumda takvim imkânsız bir tarih gösterir ve o faaliyetin gerçekte ne zaman yapılabileceği gizlenir. Akla ilk gelen "nasılsa yapan kişi ne zaman başlayacağını bilir" düşüncesi, takvimin o kişinin bilgisine değil, oklara göre hesap yaptığını unutuyor.
3. Diyagramda kendi kutusu ve kendi oku olunca, günlük ölçümlerin ona bağlı olduğu görünür hâle geliyor. Not olarak kaldığında, kimse sevkiyat teyit edilmeden ilk ölçüm gününün başlayamayacağını takvimde göremez. Ayrı bir kutu, dış bağımlılığa bir sahip, bir süre ve bir yer verir; böylece izlenebilir hâle gelir.
4. Örneğin duyurudan sonra iki yol ayrılır: kutuların yerleştirilmesi ve bağışların toplanması bir yolda, belediyeden toplama aracı istenmesi ötekinde. İki yol, toplanan kitapların ayıklanmasında birleşir; ardından okullara dağıtım gelir. Sarkan uç olmaya en yatkın kutu belediyeden araç istemektir: ana işin dışında durduğu için bağlanmayı unutmak kolaydır, oysa dağıtım ona bağlıdır.
5. Çünkü ağ diyagramı zamanı değil, mantığı gösterir. Bir saatlik bir faaliyet de bir haftalık bir faaliyet de aynı büyüklükte bir kutudur ve aralarındaki oklar yalnızca sırayı anlatır. Diyagramı bir takvim gibi okumak, görsel olarak uzun görünen bir yolu önemli sanmaya ve kısa görünen ama gerçekte uzun süren bir yolu gözden kaçırmaya yol açar. Süreler diyagrama eklendiğinde yolların gerçek uzunluğu hesaplanabilir.

Sonraki derse köprü

Deneme haftasının diyagramında üç ağ yolu var: sunumdan ölçümlere giden yol, sevkiyat teyidinden geçen yol ve farkların kaydından rapora uzanan yol. Ama bu yollardan hangisi haftanın ne zaman biteceğini belirliyor? 9.4, ileri ve geri hesapla kritik yolu bulmayı ele alıyor.