Bağımlılık türleri

Sahadan bir an

Pazartesi öğleden sonra, kalite ofisi. Ilgın, deneme haftasının yedi faaliyetini kartlara yazmış ve masaya sıralamaya çalışıyor. Yasin ve Selma karşısında.

Ilgın: Önce Selma yeni yerleşimi anlatıyor, bitince Yasin ölçmeye başlıyor. Doğru mu?

Yasin: Anlatım bütün sabahı alırsa o gün ölçüm yapamam. İlk numuneyi anlatım sırasında, Selma'nın yanında ölçsem olmaz mı?

Selma: Olur. Ama ben iki saat anlatmadan değil. İlk iki saat yalnız dinlesin.

Ilgın: Karşılaştırma ölçümün bitmesini mi bekliyor?

Selma: Her günün karşılaştırması o günün ölçümünden sonra biter. Ama başlaması için bütün haftayı beklemem.

Yasin: Bir de şu var: her gün aynı partiden ölçeceğiz. O gün tedarikçi parti getirmezse ne yapıyoruz?

Ilgın'ın ilk sıralaması basit bir zincir: biri bitince öbürü başlıyor. Ama konuşmanın her cümlesi bu zinciri biraz değiştiriyor. Yasin ölçmeye anlatımın ortasında başlayabilir; Selma'nın karşılaştırması ölçümle birlikte ilerleyebilir; ve deneme haftasının her günü, projenin hiç denetiminde olmayan bir şeye, tedarikçinin sevkiyatına, bağlı. Faaliyetleri yazmak yetmiyor; aralarındaki ilişkinin türünü ve nedenini de yazmak gerekiyor.

Kavram

9.1'de faaliyetleri yazmıştık. Bir takvim, bu faaliyetlerin sırasından ve aralarındaki ilişkilerden kurulur.

Türüne göre dört bağımlılık vardır ve her biri iki faaliyetin hangi uçlarının birbirine bağlandığını söyler. Bitiş–başlangıç ilişkisinde ardıl faaliyet, öncülü bitmeden başlayamaz: deneme planı imzalanmadan teknisyenlere anlatılamaz. Başlangıç–başlangıç ilişkisinde ardıl, öncülü başlamadan başlayamaz: Yasin'in ilk ölçümü, Selma'nın anlatımı başladıktan sonra başlayabilir. Bitiş–bitiş ilişkisinde ardıl, öncülü bitmeden bitemez: Selma'nın günlük karşılaştırması, o günün ölçümü bitmeden bitmez. Başlangıç–bitiş ilişkisinde ise ardıl, öncülü başlamadan bitemez; bu ilişki çok seyrek kullanılır.

Bu dört türden biri ötekilerden çok daha sık kullanılmalıdır. Bitiş–başlangıç ilişkisi en kolay okunan, en az yanlış anlaşılan ve takvimdeki boşluğun en doğru hesaplandığı ilişkidir. Başlangıç–başlangıç ve bitiş–bitiş ilişkileri gerçekten gerektiğinde kullanılır; çoğu zaman, bir faaliyeti daha küçük ve anlamlı parçalara bölmek, onları bu ilişkilerle bağlamaktan daha doğru bir takvim verir.

Yasin'in önerisi bu yüzden iki yoldan yazılabilir. Birincisi: "ölçüm, anlatım başladıktan iki saat sonra başlar", yani bir başlangıç–başlangıç ilişkisi ve iki saatlik bir bekleme. İkincisi: anlatımı ikiye bölmek, "yeni yerleşimin sunumu" ve "gözetim altında ilk ölçüm", ve ölçümü sunumun bitişine bağlamak. İkinci yol daha açık: kimin, ne zaman, neyi beklediği bir bakışta görülüyor.

Gecikme payının en tanıdık örneği Ilgın'ın kendi projesinde zaten yaşandı: masa tabanının betonu döküldükten sonra, bekleme süresi dolmadan yük bindirilemezdi. Bu bekleme bir iş değildir; kimse o günlerde bir şey yapmaz. Ama takvimde bir yer kaplar. Gecikme payları gerçek bir bekleme anlatıyorsa yerindedir; yoksa takvimde görünmez kalan, değişince güncellenmeyen ve hesapları bozan bir sayıya dönüşür. Bu yüzden her gecikme payının yanına nedeni yazılmalıdır.

Bağımlılıkların ikinci yüzü nedenleridir ve uygulamada yaygın kullanılan bir ayrım üç neden sayar. Birincisi zorunlu bağımlılıktır: işin doğası gereği başka türlü olamaz. Bir numune ölçülmeden karşılaştırılamaz. İkincisi isteğe bağlı bağımlılıktır: bir tercih ya da iyi bir uygulama yüzünden konmuştur, ama başka türlü de yapılabilir. Eski masanın deneme raporundan sonra kapatılması böyledir; mantıken önce de kapatılabilir, ama Selma, sonuçlar tutmazsa eski masaya dönebilmek için onu rapora kadar açık tutmayı tercih ediyor. Üçüncüsü dış bağımlılıktır: projenin denetimi dışındaki bir şeye bağlıdır. Yasin'in her gün aynı partiden ölçmesi, tedarikçinin o gün bir parti getirmesine bağlı.

Bu üç neden takvimin ne kadar esnek olduğunu söyler. Zorunlu bağımlılıklar değiştirilemez. İsteğe bağlı bağımlılıklar, takvim sıkıştığında ilk sorgulanacak olanlardır; ama sorgulanmadan önce, neden konduklarının yazılı olması gerekir. Selma'nın tercihi yazılmasaydı, takvim sıkıştığında biri eski masayı erken kapatabilir ve sonuçlar tutmadığında dönülecek bir yer kalmayabilirdi. Dış bağımlılıklar ise bir riskin habercisidir: Yasin'in sorusu, deneme haftasının her gününün tedarikçiye bağlı olduğunu gösteriyor ve Kenan Bey'in sevkiyat planına bir satır ekletiyor.

Aynı ayrım bir ailenin ev boyamasında da görülür. Duvardaki çatlakları sıvamak boyamadan önce gelmelidir; bu zorunlu. Önce salonu, sonra yatak odasını boyamak bir tercihtir; ters sırayla da olur. Boyanın mağazadan gelmesi ise ailenin elinde değildir; dış bir bağımlılıktır. Sıva kuruyana kadar boyaya geçilemez; bu da bir gecikme payıdır ve yanına neden yazılmazsa, bir sonraki ustaya "neden iki gün bekledik?" sorusunu bırakır.

Perde arkası

Dört ilişki türü ve gecikme payı PMI'ın sözlüğünden geliyor; hangi türün ne zaman kullanılacağına dair öneriler ise NASA'nın takvim kılavuzunun sıralama bölümünden. Bağları nedenlerine göre üçe ayıran sınıflamayı müfredat PMBOK'un altıncı baskısına dayandırıyor; o baskı elimizde olmadığı için ayrımı uygulayıcı literatüründe yaygın bir sınıflama olarak veriyoruz.

Wikipedia'nın bağımlılık maddesi neden temelli başka bir üçlü sayıyor: nedensel, kaynak kısıtından doğan ve tercihe dayalı. İki sınıflama da aynı soruyu soruyor: bu bağ değiştirilebilir mi, ve değiştirilemiyorsa neden?

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Pazartesi akşamı, kartlar masada yeniden diziliyor; bu kez her okun yanına bir neden yazılıyor.

Zayıf sürüm

Sıra: 1.5.1, 1.5.2, 1.5.3, 1.5.4, 1.5.5, 1.5.6, 1.5.7.

İlişki: Her biri bir öncekinin bitmesinden sonra başlar.

Not: Tedarikçi gecikirse takvim kayar.

Güçlü sürüm

1.5.1 → 1.5.2, bitiş–başlangıç, zorunlu: plan imzalanmadan anlatılamaz.

1.5.2a sunum → 1.5.2b gözetim altında ilk ölçüm, bitiş–başlangıç, isteğe bağlı: Selma'nın tercihi, ilk iki saat yalnız dinleme; anlatım iki parçaya bölündü.

1.5.2b → 1.5.3, bitiş–başlangıç, zorunlu: teknisyen yeni masada gözetimle ölçmeden tek başına ölçmez.

1.5.3 → 1.5.4, bitiş–bitiş, zorunlu: her günün karşılaştırması o günün ölçümünden sonra biter; başlaması haftanın sonunu beklemez.

1.5.4 → 1.5.6, bitiş–başlangıç, zorunlu: rapor, son günün karşılaştırması bitmeden yazılamaz.

1.5.6 → 1.5.7, bitiş–başlangıç, isteğe bağlı: eski masa rapordan sonra kapanır; sonuçlar tutmazsa dönülecek yer kalsın diye.

Dış: 1.5.3'ün her günü, tedarikçinin o gün bir parti getirmesine bağlı; Kenan Bey deneme haftasının sevkiyat planını bu hafta tedarikçiyle teyit edecek.

İlk sürüm yedi faaliyeti düz bir zincire diziyor ve her bağı aynı türden sayıyor. Bu, Yasin'in anlatım sırasında başlayabileceği ölçümü ve Selma'nın ölçümle birlikte ilerleyen karşılaştırmasını yok sayıyor; takvim gerçeğinden daha uzun çıkıyor. "Tedarikçi gecikirse takvim kayar" notu ise bir dış bağımlılığı bir kadere çeviriyor; kimsenin bir şey yapmasını istemiyor. Güçlü sürüm her bağın hem türünü hem nedenini yazıyor. Anlatımı bölüyor ve böylece bir başlangıç–başlangıç ilişkisi yerine iki açık bitiş–başlangıç ilişkisi kuruyor. Karşılaştırma için tek bitiş–bitiş ilişkisini kullanıyor, çünkü gerçekten ölçümle birlikte ilerliyor. İki isteğe bağlı bağı açıkça işaretliyor; takvim sıkıştığında ilk bakılacak yerler bunlar ve her birinin nedeni yazılı. Dış bağımlılığı ise bir sahibe ve bir eyleme bağlıyor.

Bağlam notu

Bağımlılıklar çoğu zaman takvim yazılımına girilir ve unutulur. Yazılım oklarla faaliyetleri birbirine bağlar, tarihleri hesaplar; ama okların neden orada olduğunu söylemez. Altı hafta sonra biri takvimi kısaltmaya çalıştığında, hangi okun işin doğasından, hangisinin bir tercihten, hangisinin bir tedarikçiden geldiğini bilemez ve ya hepsine dokunmaz ya da yanlış olanı kaldırır. Bağın nedenini yazmak, takvimi kuranın aklındaki bilgiyi, onu sonra değiştirecek kişiye bırakmaktır.

Belirsizlik nerede, sorusu dış bağımlılıklarda en keskin hâlini alır. Zorunlu ve isteğe bağlı bağımlılıklar projenin içindedir; ne zaman değiştirileceklerine proje karar verir. Dış bağımlılıklar ise projenin dışındaki birinin kararına bağlıdır: bir tedarikçinin sevkiyatına, bir iznin çıkmasına, bir müşterinin onayına. Her dış bağımlılık, bir sahibi olan bir soruya dönüştürülmelidir: bunu kim, ne zamana kadar teyit edecek?

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende "böyle olmak zorunda" sanılan bir sıra, aslında birinin eski bir tercihi miydi?

Kapanış

1. Bağımlılığın dört türü vardır: bitiş–başlangıç, başlangıç–başlangıç, bitiş–bitiş ve başlangıç–bitiş; bitiş–başlangıç varsayılan olmalı, öteki türler yalnızca gerçek bir örtüşmeyi anlatırken kullanılmalıdır.
2. Bir bağın nedeni de yazılır: zorunlu bağlar değiştirilemez, isteğe bağlı bağlar takvim sıkıştığında ilk sorgulanır, dış bağlar bir sahibi olan bir teyide dönüştürülür.
3. Gecikme payı gerçek bir beklemeyi anlatır; nedeni yazılmamış bir gecikme payı görünmez kalır, gerekçesi değişince güncellenmez ve hesapları bozar.

Beş soru

1. Yasin'in "ilk numuneyi anlatım sırasında ölçeyim" önerisi hangi iki yoldan takvime yazılabilir ve hangisi daha açıktır?
2. Selma'nın karşılaştırması neden bitiş–bitiş ilişkisiyle bağlanıyor?
3. Eski masanın rapordan sonra kapatılması neden isteğe bağlı bir bağımlılık?
4. Bir okul, bahar şenliği hazırlıyor: sahne kurulacak, provalar yapılacak, davetiyeler dağıtılacak ve belediyeden ses izni alınacak. Bu dört iş arasında bir zorunlu, bir isteğe bağlı ve bir dış bağımlılık örneği verebilir misin?
5. Bir gecikme payının yanına neden yazmak neden önemlidir?

Yanıtlar

1. Birinci yol, ölçümü anlatımın başlangıcına iki saatlik bir gecikme payıyla bağlayan bir başlangıç–başlangıç ilişkisi. İkinci yol, anlatımı "sunum" ve "gözetim altında ilk ölçüm" diye ikiye bölmek ve ölçümü sunumun bitişine bağlamak. İkincisi daha açık, çünkü kimin, ne zaman, neyi beklediği bir bakışta görülüyor ve takvim yazılımında gizli bir sayıya dayanmıyor.
2. Çünkü karşılaştırma ölçümle birlikte ilerliyor: Selma her günün sonuçlarını o günün ölçümü bitince karşılaştırıyor. Karşılaştırmanın başlaması bütün haftanın ölçümünü beklemiyor, ama bitmesi son günün ölçümünü bekliyor. Akla ilk gelen "karşılaştırma ölçümden sonra gelir, bitiş–başlangıç yazalım" düşüncesi, Selma'yı bütün hafta boyunca bekletir ve takvimi gereksiz uzatır.
3. Çünkü mantıken eski masa rapordan önce de kapatılabilir; bir işin doğası bunu engellemiyor. Bağ, Selma'nın bir tercihinden doğuyor: sonuçlar tutmazsa eski masaya dönebilmek. Bu tercihin yazılı olması, takvim sıkıştığında bağın bilerek sorgulanmasını, ama bilmeden kaldırılmamasını sağlıyor.
4. Örneğin zorunlu: provalar sahne kurulmadan sahnede yapılamaz. İsteğe bağlı: davetiyelerin provalardan sonra dağıtılması; okul, gösterinin hazır olduğundan emin olmak için bunu tercih edebilir, ama önce de dağıtılabilir. Dış: şenlik, belediyenin ses iznini vermesine bağlıdır; bu iznin ne zaman çıkacağını okul değil belediye belirler, bu yüzden bir öğretmenin izni hangi tarihe kadar teyit edeceği yazılmalıdır.
5. Çünkü gecikme payı takvimde bir sayı olarak görünür, ama nedeni görünmez. Masa tabanının bekleme süresi gibi gerçek bir nedeni olan bir pay, neden yazılıysa koşul değiştiğinde güncellenebilir. Nedeni yazılmamış bir pay ise yıllarca kalır, kimse neden orada olduğunu bilmez ve takvimin hesaplarını sessizce bozar.

Sonraki derse köprü

Deneme haftasının bağları artık yazılı: hangi faaliyet hangisini, hangi türde ve hangi nedenle bekliyor. Ama bu bağlar bir liste hâlinde dururken, deneme haftasının bütününü bir bakışta görmek zor. 9.3, faaliyetleri öncelik diyagramına dizip öncülleri ve ardılları birbirine bağlayan ağ diyagramını ele alıyor.