Belirginlik modeli

Sahadan bir an

Çarşamba sabahı, üretim holünün girişi. Derya Hanım, elinde bir şerit metreyle kabul rafının önünde duruyor. Rafın köşesiyle yaya yolunun sarı çizgisi arasındaki mesafeyi ölçmüş. Ilgın, Selma'yla birlikte gelmiş.

Derya Hanım: Yaya yolu burada altmış santime iniyor. Forklift de tam bu köşeden dönecek.

Ilgın: Güzergâhı yarın Yasin operatörlere gösterecekti.

Derya Hanım: Göstermesin. Raf geri çekilmeden ve köşe işaretlenmeden bu yoldan forklift geçmeyecek.

Selma: Rafı geri çekersek masanın önündeki çalışma alanı daralır.

Derya Hanım: O sizin probleminiz. Benim problemim, birinin bu köşede ayağının ezilmemesi.

Ilgın: Cumaya kadar bir çözüm getirsem olur mu?

Derya Hanım: Perşembe sabahına kadar. Yoksa alanı kapatırım.

Ilgın'ın güç–ilgi ızgarasında Derya Hanım bağlam belirleyenler karesindeydi: gücü yüksek, ilgisi düşük. Bu sabah ise projenin en belirleyici paydaşı o. Izgara bunun nedenini tam anlatamıyor. Derya Hanım'ın sözünü ağır kılan yalnızca gücü değil: talebi yasanın ve görev tanımının arkasında duruyor, ve bir kaza riski beklemeye izin vermiyor. Bu dersin sorusu: bir paydaşın önceliğini güç, meşruiyet ve aciliyetle nasıl gerekçelendiririz?

Kavram

7.2'deki ızgara paydaşları iki eksende yerleştiriyordu. Belirginlik modeli üç özniteliğe bakar ve bir paydaşın, belirli bir anda, yöneticinin dikkatini ne kadar hak ettiğini bu üç özniteliğin bir arada bulunup bulunmamasıyla açıklar.

Güç, bir paydaşın isteğini, öbürleri istemese de gerçekleştirebilme imkânıdır. Derya Hanım alanı kapatabilir; bu bir güçtür. Ama güç tek başına bir talebi haklı kılmaz.

Model, üç özniteliğin olası birleşimlerinden yedi paydaş sınıfı çıkarır. Yalnızca bir özniteliği taşıyanlar örtük paydaşlardır: yalnızca gücü olan uykudaki paydaş, yalnızca meşruiyeti olan takdire bağlı paydaş, yalnızca aciliyeti olan talepkâr paydaş. İki özniteliği taşıyanlar beklenti içindeki paydaşlardır: güç ve meşruiyeti olan baskın paydaş, güç ve aciliyeti olan ama meşruiyeti olmayan tehlikeli paydaş, meşruiyet ve aciliyeti olan ama gücü olmayan bağımlı paydaş. Üçünü birden taşıyan ise kesin paydaştır ve önceliği en yüksek olandır.

Bu çerçeveyle bakınca, Derya Hanım'ın neden bir gecede yer değiştirdiği anlaşılıyor. Pazartesi günü gücü ve meşruiyeti vardı, ama projede acil bir talebi yoktu: baskın bir paydaştı. Çarşamba sabahı aciliyet eklendi ve kesin paydaşa dönüştü. Özniteliklerin en hızlı değişeni aciliyettir; güç ve meşruiyet genellikle yerinde durur, aciliyet bir ölçümle, bir kazayla, bir takvim değişikliğiyle bir anda doğar.

Öteki paydaşlar da aynı mercekle okunabilir. Ayten Hanım'ın gücü ve meşruiyeti var, ama taşınmayla ilgili acil bir talebi yok: baskın. Halil Bey'in, hattının önündeki forklift trafiğiyle ilgili kaygısı meşru ve onun için acil, ama kararı değiştirecek gücü yok: bağımlı paydaş. Bağımlı paydaşlar, güçlerini başka bir paydaştan ödünç alabilir; Halil Bey kaygısını Recep Bey'e taşırsa, onun gücüyle birlikte kesin bir paydaşa dönüşür. Ilgın'ın Halil Bey'le iki hafta sonra yapacağı görüşme tam olarak bunu önlüyor.

Aynı model Rojda'nın Diyarbakır'daki projesinde de çalışır. Hibeyi veren fon kuruluşu güç ve meşruiyet taşır: baskın paydaştır. Eğitime katılacak kooperatif üyesi kadınların talepleri meşru ve onlar için acildir, ama projenin kararlarını değiştirme güçleri sınırlıdır: bağımlı paydaşlardır ve Rojda'nın onların sesini kararlara taşıması gerekir. Derslerin yapılacağı salonun sahibi olan belediye ise yalnızca güç taşır: uykudaki paydaştır. Salonu o hafta başka bir etkinliğe vermeye karar verdiği gün, aciliyet ve meşruiyet kazanıp projenin en belirgin paydaşı olabilir.

Perde arkası

Modelin özgün makalesi kapalı erişimde ve özetine de ulaşamadık. Bu yüzden tipolojiyi, makaleyi doğrudan aktaran iki açık erişimli çalışmadan okuyoruz ve bunu açıkça belirtiyoruz.

Kavram bölümündeki güç, meşruiyet ve aciliyet açıklamaları da özgün makaleden alıntı değil; bu aktarımlara dayanan sade anlatımlardır. Modelin değeri bir formül olmasında değil, bir dil sunmasında. "Derya Hanım önemli" demek yerine "bu sabah Derya Hanım'ın talebine aciliyet eklendi" demek, önceliğin neden değiştiğini ve ne zaman yine değişebileceğini söyler.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Çarşamba öğleden sonra Ilgın, Derya Hanım'ın perşembe sabahı istediği çözümü hazırlamadan önce paydaş kaydına bir öncelik notu ekliyor.

Zayıf sürüm

Öncelik: Derya Hanım önemli, ilk o.

Neden: İSG uzmanı, alanı kapatabilir.

Öteki paydaşlar: Sıra değişmedi.

Güçlü sürüm

Derya Hanım, kesin paydaş: Güç (alanı kapatabilir), meşruiyet (iş güvenliği onun görevi ve yasal dayanağı var), aciliyet (güzergâh yarın kullanılacak). Perşembe sabahına kadar çözüm: raf kırk santim geri, köşe işaretli, Selma'nın çalışma alanı masanın öbür yanına.

Halil Bey, bağımlı paydaş: Meşruiyet ve aciliyet var, güç yok. Raf geri çekilince trafiğin onun hattına yaklaşıp yaklaşmadığı perşembe ona yerinde gösterilecek; kaygısı Recep Bey'e taşınmadan dinlenecek.

Ayten Hanım, baskın paydaş: Güç ve meşruiyet var, aciliyet yok. Cuma yazısında raf değişikliği ve gerekçesi yer alacak.

Yeniden bakılacak an: Bir paydaşa aciliyet eklendiğinde, ızgaradaki yeri ne olursa olsun.

Zayıf sürüm doğru bir sonuca varıyor ama gerekçesini yalnızca güce bağlıyor: "alanı kapatabilir". Bu gerekçe, Derya Hanım'ın neden pazartesi değil de çarşamba öne çıktığını açıklamıyor; bir sonraki kez öncelik değiştiğinde Ilgın'ı yine hazırlıksız yakalar. "Sıra değişmedi" satırı ise bir paydaşın değişen durumunun ötekileri de etkileyebileceğini görmüyor: rafın geri çekilmesi, Halil Bey'in kaygısını büyütebilir. Güçlü sürüm her paydaşın önceliğini üç öznitelikle gerekçelendiriyor ve hangi özniteliğin eksik olduğunu da yazıyor. Halil Bey satırı, bir çözümün başka bir paydaşta yeni bir aciliyet doğurabileceğini öngörüyor. Son satır ise modelin asıl dersini kurala çeviriyor: öncelik, aciliyet ortaya çıktığı anda yeniden düşünülür.

Bağlam notu

Proje yöneticileri çoğu zaman paydaşları bir kez sıralar ve bu sıranın uzun süre geçerli kalacağını varsayar. Oysa belirginlik, bir paydaşın sabit bir özelliği değil, öznitelikleri değiştikçe değişen bir durumdur. Derya Hanım'ın sabahki ölçümü bunu gösteriyor: hiçbir şey olmamış gibi görünen bir hafta, bir şerit metreyle başka bir haftaya dönüşüyor.

Değer kimin için korunuyor, sorusu da burada başka bir anlam kazanıyor. Derya Hanım'ın talebi, projenin kendi değerini değil, o köşeden geçecek forklift operatörlerinin ve yayaların güvenliğini koruyor. Bu insanlar Ilgın'ın ızgarasında güçsüz ve kayıtta görünmez olabilir; ama talebin meşruiyeti tam olarak onlardan geliyor. Belirginlik modeli bir dikkat sırası verir, ama kimin korunmaya değer olduğunu belirlemez. Güvenlik gibi bir talep, modelin hangi sınıfa koyduğundan bağımsız olarak, bir proje yöneticisinin pazarlık konusu yapmayacağı bir sınırdır.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende bir paydaşın önceliği bir anda değiştiğinde, değişen şey onun gücü müydü, meşruiyeti mi, yoksa talebinin aciliyeti mi?

Kapanış

1. Belirginlik modeli bir paydaşın önceliğini güç, meşruiyet ve aciliyet özniteliklerinden kaçını taşıdığıyla açıklar; üçünü birden taşıyan kesin paydaş en yüksek önceliği hak eder.
2. Öznitelikler değişir ve en hızlı değişeni aciliyettir; bir paydaşa aciliyet eklendiği an, öncelik sırası ızgaradaki yerinden bağımsız olarak yeniden düşünülmelidir.
3. Model bir dikkat sırası verir; ses tek başına öncelik değildir, meşru olmayan güçlü bir talep ise boyun eğilmeden ama duymazdan gelinmeden yönetilir.

Beş soru

1. Derya Hanım pazartesi günü hangi sınıftaydı ve çarşamba sabahı neden kesin paydaşa dönüştü?
2. Halil Bey neden bağımlı paydaş sayılıyor ve bu sınıfın riski nedir?
3. Talepkâr bir paydaşı tehlikeli bir paydaştan ayıran nedir?
4. Bir mahalle derneği, parktaki eski basketbol sahasını bir oyun alanına dönüştürmeyi planlıyor. Belediyeyi, sahayı her akşam kullanan gençleri ve oyun alanını isteyen ebeveynleri belirginlik modeliyle nasıl sınıflarsın?
5. Güçlü sürümdeki "yeniden bakılacak an" satırı neden ızgaradaki yerden bağımsız yazılmış?

Yanıtlar

1. Pazartesi günü baskın paydaştı: gücü vardı, çünkü alanı kapatabilirdi; meşruiyeti vardı, çünkü iş güvenliği onun görevi ve yasal dayanağı var. Ama projeyle ilgili acil bir talebi yoktu. Çarşamba sabahı yaya yolunun altmış santime indiğini ölçtü ve güzergâh ertesi gün kullanılacaktı; talebine aciliyet eklendi ve üç özniteliği birden taşıyan kesin paydaşa dönüştü.
2. Çünkü kaygısı meşru ve onun için acil, ama kararı değiştirecek gücü yok. Bu sınıfın riski, bağımlı paydaşların gücü başka bir paydaştan ödünç alabilmesidir. Halil Bey kaygısını Recep Bey'e taşırsa, onun gücüyle birlikte kesin bir paydaşa dönüşür ve Ilgın bunu bir şikâyet olarak öğrenir. Akla ilk gelen "gücü yoksa beklesin" düşüncesi, bu ödünç alma yolunu gözden kaçırır.
3. Talepkâr paydaşın yalnızca aciliyeti vardır; ne gücü ne meşruiyeti. Sesi yüksek olabilir, ama projeyi tek başına durduramaz. Tehlikeli paydaşın ise aciliyetinin yanında gücü de vardır, yalnızca meşruiyeti eksiktir; talebi haklı olmasa bile projeyi durdurabilir. Bu yüzden tehlikeli paydaş, talebine boyun eğilmeden ama duymazdan gelinmeden, açıkça yönetilmelidir.
4. Örneğin belediye, sahanın sahibi olarak güç ve meşruiyet taşır; acil bir talebi yoksa baskın paydaştır. Sahayı her akşam kullanan gençlerin talebi kendileri için acil ve kullandıkları bir alanı kaybetmek üzere oldukları için meşrudur, ama karar güçleri sınırlıdır: bağımlı paydaştırlar. Oyun alanını isteyen ebeveynler de meşru ve acil bir talep taşıyabilir; dernek aracılığıyla güç kazanırlarsa kesin paydaşa dönüşürler. Derneğin işi, gençlerin sesini de karara taşımaktır.
5. Çünkü ızgara güç ve ilgiye bakar, aciliyete bakmaz. Derya Hanım ızgarada bağlam belirleyenler karesindeydi, yani ilgisi düşük görünüyordu; ama aciliyet ortaya çıktığı an projenin en belirgin paydaşı oldu. Bu satır, önceliği ızgaradaki kareye göre değil, aciliyetin ortaya çıktığı ana göre yeniden düşünmeyi kurala bağlıyor.

Sonraki derse köprü

Ilgın artık kimin ne kadar öncelikli olduğunu biliyor; ama her paydaşın projeye bugün nasıl baktığını ve nasıl bakmasını istediğini henüz yazmadı. Halil Bey bugün kaygılı bir izleyici, Ilgın ise onun projeyi destekleyen biri olmasını istiyor. 7.4, her paydaşın bugünkü ve istenen katılım düzeyini yazıp aradaki boşluğu planlayan katılım değerlendirme matrisini ele alıyor.