Planlama yanılgısı

Sahadan bir an

Pazartesi sunumundan sonra Ayten Hanım kararını çarşambaya bırakmıştı: iki seçeneğin süresini ve maliyetini görmek istiyordu. Salı öğlesi Ilgın, kalıphanenin önündeki bankta not defterine eğilmiş. Sabri Usta yanına oturuyor.

Sabri Usta: Ne yazıyorsun öyle dalgın?

Ilgın: Kilit noktası seçeneğinin süresi. Giriş kontrolü onaylamadan hiçbir parti üretime çıkamayacak. Etiketi bastırırız, talimatı yazarım, vardiyalara anlatırım. İki hafta.

Sabri Usta: İki hafta. Geçen yıl ben de torpido kapağının kalıbına dört hafta demiştim, hatırlıyor musun? Sen bana ne demiştin?

Ilgın: Son üç kalıbın gerçek sürelerine bakmanızı.

Sabri Usta: Peki sen son üç küçük değişikliğinin gerçek süresine baktın mı? Tablet formu iki haftaydı, değil mi?

Ilgın: O başka. Onur'un izni çakıştı, ağda bir arıza çıktı.

Sabri Usta: Bende de çelik geç gelmişti. O da başkaydı.

Sabri Usta'nın son cümlesi küçük bir intikam gibi duruyor, ama asıl söylediği daha önemli. Ilgın, birkaç ay önce başkasının tahmininde gördüğü hatayı kendi tahmininde göremiyor. Üstelik kendi geçmiş gecikmelerini, onu geleceğe hiçbir şey öğretmeyen özel olaylar gibi açıklıyor. Bu ders, planlama yanılgısının bu iki yüzünü, yani kendi tahminimize içeriden bakmamızı ve geçmişimizi küçültmemizi ele alıyor.

Kavram

Planlama yanılgısını giriş derslerinde, bir gecikme hikâyesinin üç kaynağından biri olarak tanıdık: insanlar, benzer işlerin geçmişte nasıl sonuçlandığını bilseler bile kendi işlerinin süresini ve maliyetini iyimser tahmin eder. Şimdi bu yanılgının nasıl işlediğine bakıyoruz. İki kavram, Ilgın'ın bankta yaptığını açıklıyor.

İç görüşün sorunu, adımlarda değil, adımların arasındadır. Etiket basmak, talimat yazmak ve anlatmak gerçekten iki haftalık iş olabilir. Ama bir sürecin süresini çoğu zaman bu adımlar değil, aralarındaki beklemeler, onaylar, izinler ve kimsenin önceden düşünmediği aksaklıklar belirler. İç görüş, planın senaryosunu görür; senaryonun dışında kalanları görmez. İç görüşün karşıtı olan dış görüşü, yani benzer işlerin dağılımına bakmayı, bu modülün sonlarında ayrıca ele alacağız.

Ilgın'ın tablet formunu açıklama biçimi tam böyle bir atıf: "Onur'un izni çakıştı, ağda bir arıza çıktı." İki neden de dışsal (Ilgın'ın elinde değil), geçici (bir daha olmayacak) ve özel (yalnız o projeye ait). Bu açıklamaların her biri doğru olabilir. Ama her projede başka bir izin, başka bir arıza, başka bir "özel" neden çıkıyorsa, özel olan nedenler değil, onların hep çıkmasıdır. Sabri Usta'nın "bende de çelik geç gelmişti, o da başkaydı" cümlesi bunu söylüyor.

Psikoloji araştırması bu iki mekanizmayı bir arada gösterir. İnsanlar kendi işlerinin süresini tahmin ederken çoğunlukla geleceğe dönük senaryolara odaklanır ve ilgili geçmiş deneyimlerini kenarda bırakır; geçmiş tahmin hatalarını ise dışsal, geçici ve özel nedenlere bağlar. Aynı araştırma, başkalarının işini tahmin eden gözlemcilerin bu iyimserliği göstermediğini de bulur. Ilgın'ın birkaç ay önce Sabri Usta'nın tahmininde gördüğünü bugün kendi tahmininde görememesi bu yüzden şaşırtıcı değil: dışarıdan bakan gözlemci geçmişi görür, içeriden bakan senaryoyu.

Bu bulgunun en umut verici kısmı, düzeltmenin basitliği. Araştırmada katılımcılardan geçmiş deneyimlerini tahminleriyle bağlamaları istendiğinde iyimser yanlılık ortadan kalktı. Ilgın için bunun anlamı açık: iki haftayı yazmadan önce, son üç benzer değişikliğin gerçek süresine bakmak ve her birinin neden uzadığını, "özel" sayıp geçmeden yazmak.

Aynı mekanizma bir öğrencinin bitirme ödevinde de işler. Öğrenci ödevine bir ay ayırıyor: kaynak taraması bir hafta, yazım iki hafta, düzeltme bir hafta. Geçen dönem benzer bir ödev altı hafta sürmüştü; ama o dönem "hastalanmıştım", ondan önceki dönem "danışman geç dönmüştü". Her seferinde başka bir neden, her seferinde aynı sonuç. Öğrenci geçmiş iki ödevin gerçek süresini yan yana yazsa, bir ayın neden yetmeyeceğini kendisi görür.

Perde arkası

Planlama yanılgısının nasıl işlediğini gösteren en çok anılan çalışma, terimi adlandıran Kahneman ile Tversky'nin ardından, onu bir dizi deneyle sınayan üç psikoloğun makalesidir. Makalenin özeti okundu.

Etiketin söylediği sınır önemli. Bir öğrencinin ödev tahmini ile bir fabrikadaki değişiklik projesinin tahmini aynı şey değildir: fabrikada başka insanların onayları, başka bölümlerin takvimleri ve kimi zaman tahmini kısa tutma yönünde bir baskı vardır. O baskının ayrı bir yüzünü bir sonraki derste göreceğiz. Bu kavramlar Temel Psikoloji Akademisi'nin sezgisel kestirmeler ve bilişsel yanlılıklar dersleriyle de akrabadır; orada, yanlılıkların genel mekanizması proje bağlamından bağımsız olarak işleniyor.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Salı akşamı Ilgın, Ayten Hanım'a götüreceği süre tahminini yazıyor. Önce bankta yazdığı, sonra Sabri Usta'yla konuştuktan sonra yazdığı.

Zayıf sürüm

Kilit noktası seçeneği: Etiket basımı, talimat ve vardiya eğitimi.

Süre: İki hafta.

Not: Tablet projesindeki gecikme özel nedenlerden kaynaklanmıştı, burada beklenmiyor.

Güçlü sürüm

Adımlarla hesap: Etiket, talimat, üç vardiyaya eğitim: iki hafta.

Son üç benzer değişiklik: Tablet formunun ilk ekranı planlanan iki hafta yerine beş hafta; geçen yıl boyahanedeki sevk onay etiketi altı hafta; giriş kontrol talimatının son güncellemesi dört hafta.

Neden uzadılar: İzin ve vardiya çakışması, sistem kaydının onayı, gece vardiyasına ulaşmanın zorluğu. Her biri o projede "özel" görünüyordu, ama üçü de her değişiklikte bir biçimde çıkıyor.

Tahmin: Dört ile altı hafta arası; gece vardiyasının eğitimi ayrı bir risk.

Ne yaparsam kısalır: Sistem onayını ilk gün başlatmak, gece vardiyası eğitimini Selma'nın sabah devrinde yapmak.

Zayıf sürüm saf bir iç görüş. Üç adımı sayıyor, toplamı yazıyor ve son satırda geçmişi bir atıfla susturuyor: tablet projesinin gecikmesi "özel nedenlerden" kaynaklandığı için bu sefer hesaba katılmıyor. Ayten Hanım bu tahmine göre karar verirse, kilit noktası seçeneği olduğundan daha ucuz ve hızlı görünecek. Güçlü sürüm iç görüşü atmıyor; adımlarla yapılan hesabı ilk satırda koruyor. Ama yanına son üç benzer değişikliğin gerçek sürelerini koyuyor ve her birinin neden uzadığını yazıyor. En değerli satırı "neden uzadılar": üç farklı "özel" nedenin aslında her seferinde tekrar ettiğini fark ediyor. Son satır da tahmini bir kader olarak değil, kısaltılabilecek bir şey olarak sunuyor ve hangi adımların süreyi gerçekten belirlediğini gösteriyor.

Bağlam notu

Planlama yanılgısı bir bilgi eksikliği değil; Ilgın planlama yanılgısını biliyor, hatta birkaç ay önce başkasında teşhis etmişti. Yanılgı, kendi işimize bakarken bilgimizi kullanmayı unutmamızdan doğuyor. Bu yüzden düzeltmesi de bilgiyi artırmak değil, bilgiyi tahminin içine zorla sokan bir alışkanlık kurmaktır: geçmişi yazmadan tahmin vermemek.

Belirsizlik nerede, sorusu iç görüşün kör noktasını gösterir. İç görüşte belirsizlik adımların içinde aranır: etiketi basmak ne kadar sürer, talimatı yazmak ne kadar? Oysa geçmiş projeler, belirsizliğin adımların içinde değil, aralarında olduğunu söylüyor: onaylarda, izinlerde, gece vardiyasına ulaşmakta. Ilgın'ın güçlü sürümü, belirsizliği adımlardan bu aralıklara taşıyarak tahminini değiştiriyor.

Uygulama

Retro sorusu

Kendi geçmiş gecikmelerinden hangisini, geleceğe bir şey söylemeyen özel bir olay olarak açıkladın?

Kapanış

1. Planlama yanılgısı yalnızca iyimserlik değil, bir bakış biçimidir: iç görüş, işin adımlarından tahmin yapar ve adımların arasındaki beklemeleri, onayları ve aksaklıkları görmez.
2. İnsanlar başkalarının tahminlerinde değil, kendi tahminlerinde yanılır ve geçmiş gecikmelerini dışsal, geçici ve özel nedenlere bağlayarak geçmişin geleceğe söylediğini susturur.
3. Geçmiş deneyimi tahminle açıkça bağlamak iyimserliği azaltabilir: tahmin vermeden önce son benzer işlerin gerçek sürelerine ve tekrar eden gecikme nedenlerine bakmak gerekir.

Beş soru

1. Ilgın birkaç ay önce Sabri Usta'nın tahminindeki hatayı gördüğü hâlde, kendi tahmininde neden aynı hatayı yaptı?
2. İç görüş nedir ve neden adımları doğru hesaplasa bile süreyi kısa tahmin eder?
3. Ilgın'ın tablet projesinin gecikmesini açıklama biçimi, atıf açısından neyi gösteriyor?
4. Bir aile, mutfak tadilatı için ustanın verdiği üç haftalık süreye güveniyor. Ailenin geçen yıl banyo tadilatında da üç hafta beklenip yedi haftada bitmişti; usta o zaman "malzeme geç geldi" demişti. Aile, bu yılki tahmini nasıl düzeltmeli?
5. Güçlü sürümde "neden uzadılar" satırı tahmini nasıl değiştiriyor?

Yanıtlar

1. Çünkü başkasının işine dışarıdan bakarken insan geçmişi görür, kendi işine içeriden bakarken senaryoyu görür. Araştırma da başkalarının süresini tahmin eden gözlemcilerin iyimser olmadığını, iyimserliğin kişinin kendi işinde ortaya çıktığını gösterir. Planlama yanılgısını bilmek, kendi tahmininde onu yapmamayı garanti etmez.
2. İç görüş, işin süresini işin kendi adımlarından yola çıkarak tahmin etmektir. Adımlar doğru hesaplansa bile süreyi çoğu zaman adımların arasındaki beklemeler, onaylar, izinler ve önceden düşünülmemiş aksaklıklar belirler; iç görüş bunları görmez. Çekici yanlış cevap "adımlar eksik sayıldığı için" olurdu; eksik olan adımlar değil, aralarıdır.
3. Gecikmeyi dışsal (Onur'un izni, ağ arızası), geçici (bir daha olmayacak) ve özel (yalnız o projeye ait) nedenlere bağladığını. Bu tür bir atıf, geçmiş deneyimin önemini küçültür ve tahmini iyimser kılar; araştırmada da katılımcılar geçmiş hatalarını böyle açıklıyordu.
4. Geçen yılki banyo tadilatının gerçek süresini ve gecikme nedenini tahminin yanına koymalı. "Malzeme geç geldi" özel bir neden gibi görünse de, malzeme beklemek tadilatlarda sık yaşanır; aile malzemenin ne zaman geleceğini baştan sorup, beklemeler için birkaç haftalık pay ayırmalı.
5. Üç farklı projedeki üç farklı "özel" nedenin, aslında her değişiklikte bir biçimde tekrar ettiğini gösteriyor: izin ve vardiya çakışması, sistem onayı, gece vardiyasına ulaşmak. Bu satır, geçmişi küçülten atıfı tersine çeviriyor ve tahmine, tekrar eden nedenler için bir pay ekliyor.

Sonraki derse köprü

Ilgın'ın iki haftalık ilk tahmini dürüst bir iyimserlikti; kimseyi yanıltmak istemiyordu. Ama her kısa tahmin dürüst değildir: bazen bir proje onay alsın diye süre ve maliyet bilerek kısa söylenir. 5.2, bir maliyet aşımını önce yanılgı, sonra stratejik yanlış beyan olarak ayrı ayrı okuyor.