Mesleğin etik kuralları

Sahadan bir an

Perşembe akşamüstü, üretim ofisi. İki haftalık başlangıç sayımı bitti. Kenan Bey'in tuttuğu çizelge masada: iki haftada depoya dönüş üç kez, kontrolsüz parti bir kez. Recep Bey çizelgeye bakıyor, sonra Ilgın'a.

Recep Bey: Pazartesi Ayten Hanım'a sunuyorsun, değil mi? Kontrolsüz partiyi anlat, o ciddi. Dönüş rakamını hiç açma.

Ilgın: Ama taşınmanın en büyük gerekçesi dönüşlerdi. Üç kez, beklediğimizden çok az.

Recep Bey: Ayten Hanım bütçeyi onayladı, raflar sipariş edildi. Şimdi "aslında gerek yokmuş" dersek ikimiz de kötü görünürüz.

Ilgın: Kontrolsüz parti gerçekten ciddi, onu saklamıyorum ki. Ama yalnız onu anlatırsam, Ayten Hanım projenin iki gerekçesinin de sağlam olduğunu düşünür.

Recep Bey: Yalan söyle demiyorum. Sadece her şeyi anlatma.

Ilgın: Bir gece düşünebilir miyim? Yarın sabah size bir öneriyle geleceğim.

Ilgın'ın önünde bir hesap hatası değil, bir değer çatışması var. Recep Bey'e karşı bir sadakati var; Ayten Hanım'a karşı da doğru bilgi verme borcu. Her iki yol da kolay değil ve ikisinin de bir bedeli var. Bu ders, proje yönetimi mesleğinin etik kurallarındaki dört değeri tanıtıyor ve onları bu ikilemde uyguluyor. Kurumların yönetişim düzeyindeki etik sorunları ise ileride yönetişim modülünde ele alınacak.

Kavram

Proje Yönetimi Enstitüsü'nün etik ve mesleki davranış kuralları, PMI üyelerine, PMI sertifikası taşıyanlara, sertifika sürecine başvuranlara ve gönüllülere uygulanır. Kurallar dört değer üzerine kuruludur. Bu dört değer, dünya genelindeki proje yönetimi topluluğuna karar verirken ve davranırken neye dayandıkları sorularak belirlenmiş: sorumluluk, saygı, adalet ve dürüstlük.

Sorumluluk, verdiğimiz ve vermediğimiz kararların, yaptığımız ve yapmadığımız eylemlerin ve bunların sonuçlarının sahibi olmaktır. Saygı, kendimize, başkalarına ve bize emanet edilen kaynaklara yüksek değer vermektir; o kaynaklar insanları, parayı, itibarı ve başkalarının güvenliğini kapsar. Adalet, kararları tarafsız ve nesnel vermek, kişisel çıkar, önyargı ve kayırmacılıktan uzak durmaktır. Dürüstlük ise gerçeği anlamaya çalışmak ve hem iletişimde hem davranışta doğruya uygun hareket etmektir.

Kuralların her bölümü iki tür standart içerir ve bu ayrım, kuralları okumanın anahtarıdır.

Kurallar, bir davranışın aynı anda hem özendirici hem zorunlu bir standardı çiğneyebileceğini de not eder. Ilgın'ın durumu tam böyle: Recep Bey'in önerdiği yol, kötü haberi paylaşma cesaretinden yoksun olmakla kalmıyor, bilindiğinde sunumu yanıltıcı kılacak bir bilgiyi saklamak anlamına da geliyor.

Ilgın'ın ikilemi bir çıkar çatışması değil, ama ona benzer bir yapısı var: iki tarafa karşı iki farklı borç. Dört değerin dördü de bu ikilemde bir şey söylüyor. Dürüstlük, dönüş rakamını saklamamayı ister. Sorumluluk, Ilgın'ın kendi önerdiği gerekçenin zayıfladığını kabul etmesini ister. Saygı, Recep Bey'i Ayten Hanım'ın önünde mahcup etmek yerine önce onunla konuşmayı ister. Adalet ise sayımı tutan Kenan Bey'in emeğinin, işe gelmeyen rakam saklanarak boşa çıkarılmamasını ister.

Aynı yapı bir derneğin saymanında da görülür. Dernek yıllık kermes için ikram firması seçecek ve saymanın kardeşi de bir teklif vermiş. Kardeşinin teklifi gerçekten en ucuzu olabilir; ama sayman bu kararı veremez. Yönetim kuruluna kardeşinin teklif verdiğini açıklar, karar sürecinden çekilir ve kararı ötekilere bırakır. Teklif en iyisiyse yine kazanır; ama bu kez kimse ardında bir kayırma aramaz.

Perde arkası

Bu derste PMI'ın etik kurallarının 2025 tarihli metni okundu. Metin telif koruması altında olduğu için burada uzun alıntı yerine yapısı ve özü aktarılıyor.

Kuralların bağlayıcılığı sınırlıdır: Ilgın PMI üyesi ya da sertifika sahibi değilse, bu kurallar onu resmen bağlamaz. Ama kurallar bir mesleğin kendi üyelerinden ne beklediğini yazılı hâle getirir ve bu yüzden herhangi bir proje yöneticisi için bir pusula işlevi görür. Bir kural seni bağlamasa da, bir ikilemde hangi değerlerin söz sahibi olduğunu görmene yardım eder.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Cuma sabahı Ilgın, Recep Bey'e götüreceği öneriyi yazıyor. Önce gece yarısı yazdığı, sonra sabah yeniden yazdığı.

Zayıf sürüm

Pazartesi sunumu: Kontrolsüz parti iki haftada bir kez görüldü; taşınma bu riski ortadan kaldıracak.

Dönüşler: Sunumda yer almayacak.

Gerekçe: Bütçe onaylandı, raflar sipariş edildi; projeyi şimdi sorgulamak gereksiz kaygı yaratır.

Güçlü sürüm

Önce Recep Bey'le: Sunumdan önce bugün konuşuyoruz; Ayten Hanım'a gitmeden önce aynı sayfadayız.

Sayım sonucu, olduğu gibi: Depoya dönüş iki haftada üç kez, beklenenden az. Kontrolsüz parti bir kez ve ciddi; müşteriye gitseydi şikâyet olurdu.

Ne değişti: Taşınmanın iki gerekçesinden biri zayıfladı, öbürü güçlü kaldı.

Seçenekler: Taşınmayı olduğu gibi sürdürmek; giriş kontrolünü eski yerinde tutup yalnız kontrolsüz partiyi önleyecek bir kilit noktası eklemek; ya da taşınmayı küçültmek. Her birinin maliyeti ve süresi ekte.

Kararı veren: Ayten Hanım ve Recep Bey. Benim önerim sunumda ayrıca yazılı.

Teşekkür: Sayımı Kenan Bey tuttu; rakamlar onun.

Zayıf sürüm yanlış bir şey söylemiyor: kontrolsüz parti gerçek, taşınma onu çözebilir. Ama dönüş rakamını saklayarak sunumu bir bütün olarak yanıltıcı kılıyor; Ayten Hanım, projenin iki gerekçesinin de sağlam olduğunu düşünerek karar verecek. Gerekçe satırı da kaygının kaynağını yanlış yerde arıyor: gereksiz kaygıyı yaratan bilgi değil, bilginin saklandığının sonradan ortaya çıkmasıdır. Güçlü sürüm dört değeri birlikte gözetiyor. Önce Recep Bey'le konuşarak saygıyı, rakamları olduğu gibi vererek dürüstlüğü, kendi gerekçesinin zayıfladığını kabul ederek sorumluluğu, Kenan Bey'in emeğini adıyla anarak adaleti. En değerli satırı seçenekler: kötü haberi bir çöküş gibi değil, bir karar fırsatı gibi sunuyor. Ve kararı, onu vermesi gereken kişilere bırakıyor.

Bağlam notu

Projelerde etik ikilemler nadiren büyük bir yalan biçiminde gelir. Çoğu zaman bir sunumdan bir satırın çıkarılması, bir rakamın "şimdilik" söylenmemesi, kötü haberin "uygun bir zamana" ertelenmesi biçiminde gelir. Her biri tek başına küçük görünür; ama birikince, kurumun karar verdiği bilgi ile gerçek arasındaki mesafe büyür.

Neyle bileceğiz, sorusu burada başka bir anlam kazanıyor: karar verenler doğru bilgiyle karar verdiklerini neyle bilecekler? Ayten Hanım sunumdaki rakamların tamamını görmüyorsa, verdiği kararın neye dayandığını da bilemez. Dürüstlük yalnızca bir kişisel erdem değil, bir kurumun doğru karar verebilmesinin koşuludur. Recep Bey'in kaygısı da anlaşılır: bütçeyi savunan kişi oydu ve şimdi o savunmanın bir yarısı zayıfladı. Ama bunu Ayten Hanım'dan saklamak, kaygıyı ortadan kaldırmaz; yalnızca ertelemiş olur.

Uygulama

Retro sorusu

Son haftalarda, yalan söylemeden ama her şeyi de anlatmadan bir durumu geçiştirdiğin oldu mu?

Kapanış

1. PMI'ın etik ve mesleki davranış kuralları dört değere dayanır: sorumluluk, saygı, adalet ve dürüstlük; her değer için özendirici ve zorunlu standartlar tanımlar.
2. Dürüstlük yalnızca yalan söylememek değildir; yarım doğrular ve bir açıklamayı yanıltıcı kılacak bilgiyi saklamak da kurallara aykırıdır.
3. İki borç çatıştığında kurallar, çatışmayı gizlemek yerine görünür kılmayı ister; kötü haberi seçeneklerle birlikte, önce yakın paydaşa sonra karar vericiye sunmak dört değeri birlikte gözetmenin bir yoludur.

Beş soru

1. Recep Bey'in "yalan söyle demiyorum, sadece her şeyi anlatma" önerisi, kuralların hangi standardına neden aykırı?
2. Özendirici standart ile zorunlu standart arasındaki fark nedir?
3. Ilgın'ın güçlü sürümünde dört değerin her biri hangi satırda görülüyor?
4. Bir okul müdürü, okulun yeni kantin işletmecisini seçecek ve teklif verenlerden biri eşinin akrabası. Müdür ne yapmalı?
5. Güçlü sürümdeki "seçenekler" satırı kötü haberin sunuluşunu nasıl değiştiriyor?

Yanıtlar

1. Dürüstlüğün zorunlu standartlarına. Kurallar, bir açıklamayı yanıltıcı ya da eksik kılacak bilgiyi saklamayı ve yarım doğruları, açıkça yanlış bir şey söylemek kadar dürüstlüğe aykırı sayar. Yalnız kontrolsüz partiyi anlatmak, projenin iki gerekçesinin de sağlam olduğu izlenimini bırakacağı için yanıltıcıdır.
2. Özendirici standart, ölçülmesi kolay olmayan ama meslektaşların birbirinden beklediği davranıştır; kötü haberi paylaşma cesareti gibi. Zorunlu standart ise kesin bir gerekliliktir ve uyulmadığında disiplin sürecine yol açar; yanıltıcı bilgi saklamamak gibi. Çekici yanlış cevap "özendirici olanlar isteğe bağlıdır" olurdu; kurallar onları da ortak bir beklenti olarak tanımlar.
3. Saygı, sunumdan önce Recep Bey'le konuşmakta; dürüstlük, sayım sonucunu olduğu gibi vermekte; sorumluluk, kendi önerdiği gerekçelerden birinin zayıfladığını kabul etmekte; adalet ise rakamları tutan Kenan Bey'i adıyla anmakta görülüyor.
4. Durumu okul aile birliğine ya da seçimi yapacak kurula açıklamalı, karar sürecinden çekilmeli ve kararı ötekilere bırakmalı. Kurallar çatışma görüntüsünü bile çatışma gibi ele alır; akrabanın teklifi en iyisi olsa bile, karar ancak açıklama ve ilgililerin onayıyla güvenilir olur.
5. Kötü haberi bir çöküş olarak değil, bir karar fırsatı olarak sunuyor. "Gerekçe zayıfladı" cümlesi tek başına kaygı yaratır; arkasından gelen seçenekler, karar vericilere ne yapabileceklerini gösterir ve kararı onların eline bırakır.

Sonraki derse köprü

Dürüstlük yalnızca başkalarına karşı değil, kendimize karşı da bir borç. Ilgın'ın taşınmanın gerekçesini baştan olduğundan güçlü görmesi, bir yalan değil, içeriden bakmanın doğal bir sonucuydu. 5.1, planlama yanılgısına dönüyor ve kendi tahminlerimizdeki iç görüşü fark etmeyi soruyor.