Manifesto'nun on iki ilkesi

Sahadan bir an

Pazar akşamı, görüntülü görüşme. Haluk Bey Kadıköy'deki evinde, Ilgın Görükle'de. Ayın defter sayfası ekranda: on iki satır, her satırda manifestonun bir ilkesi ve yanında taşınma projesindeki karşılığı.

Ilgın: On ikisini de çevirdim. "Çalışan yazılım" yerine "çalışan giriş kontrol alanı", "yazılımcılar" yerine "teknisyenler" yazdım. Hepsi oturdu.

Haluk Bey: Hepsi mi? Hangisini yazarken en çok zorlandın?

Ilgın: Üçüncüsü. Birkaç haftada bir teslim etmek. Taşınma bir kere oluyor, her iki haftada bir alan taşıyamam.

Haluk Bey: Peki o satıra ne yazdın?

Ilgın: "Taşınmayı aşamalara böleceğiz." Ama yazarken ben de inanmadım.

Haluk Bey: O zaman o satır sana bir şey söylüyor. On iki ilkeyi on ikisi de uysun diye mi çevirdin, yoksa projene ne söylediklerini görmek için mi?

Ilgın'ın ilk denemesi, çevirmeyi kelime değiştirmek sanıyor. "Yazılım" çıkıyor, "giriş kontrol alanı" giriyor ve on iki satır kâğıt üzerinde düzgün görünüyor. Ama bir satırda kendisi de inanmıyor ve o satır, çevirinin en dürüst yeri. Bu ders on iki ilkeyi okuyor ve onları yazılım dışındaki bir projeye, ilkenin anlamını koruyarak çevirmeyi öğretiyor.

Kavram

Manifestonun sitesinde dört değerin arkasında ikinci bir sayfa var: on iki ilke. Değerler bir tutumu bildirirken, ilkeler daha somut iddialar taşır. Resmî Türkçe çevirinin terimleriyle kısaca şunlar. En önemli öncelik, değerli olanı erken ve sürekli teslim ederek müşteriyi memnun etmektir. Değişen gereksinimler geç aşamalarda bile kabul edilir. Çalışan ürün birkaç haftada ya da birkaç ayda bir, kısa aralık tercih edilerek düzenli teslim edilir. İşin sahipleri ve işi yapanlar proje boyunca her gün birlikte çalışır. Projeler motive olmuş bireyler etrafında kurulur; onlara ortam ve destek sağlanır, işi başaracaklarına güvenilir. Bilgi aktarmanın en etkili yolu yüz yüze konuşmadır. Çalışan ürün, ilerlemenin birincil ölçüsüdür.

Kalan beş ilke hız, nitelik ve ekip üzerinedir. Süreçler sürdürülebilir bir geliştirmeyi teşvik eder; sponsorlar, geliştiriciler ve kullanıcılar sabit bir tempoyu süresiz koruyabilmelidir. Teknik mükemmelliğe ve iyi tasarıma sürekli özen çevikliği artırır. Sadelik vazgeçilmezdir. En iyi mimariler, gereksinimler ve tasarımlar kendi kendini örgütleyen ekiplerden çıkar. Ekip düzenli aralıklarla nasıl daha etkili olabileceği üzerine düşünür ve davranışını buna göre ayarlar.

İki ilke, yazılım dışındaki projelerde en çok yanlış anlaşılanlardır ve bu yüzden ayrı ayrı tanımlanmaları gerekir.

Bir ilkeyi başka bir alana çevirirken üç sonuçtan biri çıkar. Bazı ilkeler olduğu gibi uyar. Bazıları, kelimesi değişip anlamı korunarak dönüşür. Bazılarının ise o projede yeri sınırlıdır ve bunu açıkça söylemek, zorla bir karşılık uydurmaktan daha değerlidir. Bu üçlü ayrım manifestonun değil, bu dersin önerdiği bir okuma biçimidir; ama Ilgın'ın zorlandığı satırın neden zorlandığını açıklar.

Ilgın'ın taşınma projesinde altı ilke olduğu gibi uyuyor. Alanı her gün kullanacak olan Selma ile Yasin, Kenan Bey ve Ilgın'la her gün birlikte çalışabilir. Yeni alanın iç düzenine karar verme yetkisi Selma ile Yasin'e verilerek onlara güvenilebilir. Vardiya başında beş dakikalık ayakta konuşma, e-posta zincirinden daha etkilidir. Taşınma haftasının ay sonu sayımıyla çakışmaması, sürdürülebilir tempo ilkesinin ta kendisidir. Kullanılmayan rafları taşımamak sadeliktir. Her cuma on beş dakikalık bir "ne işe yaradı, ne yaramadı" konuşması da düzenli yansıtmadır.

Dört ilke dönüşüyor. "Çalışan ürün ilerlemenin ölçüsüdür" ilkesi, taşınmada taşınan raf sayısı yerine yeni alanda kontrolü tamamlanmış parti sayısıyla ilerlemeyi ölçmeye dönüşüyor; raflar taşınmış ama tek bir parti kontrol edilmemişse, ilerleme sıfırdır. Sık teslim ilkesi taşınmanın kendisine uymuyor, ama iç düzenin iki haftalık denemesinde birkaç günde bir küçük düzen değişikliği yapıp sonucunu görmeye dönüşüyor. Teknik mükemmellik, ölçüm masasının titreşimsiz bir tabana oturtulmasında karşılık buluyor. Erken teslim ise en çok kullanılan ölçüm masasının ilk gün çalışır hâle getirilmesine dönüşüyor.

İki ilkenin yeri ise sınırlı. Geç değişikliği kabul etmek iç düzen için mümkün, ama Derya Hanım'ın onayladığı forklift güzergâhı taşınmadan bir hafta önce değiştirilemez; güvenlik onayı yeniden alınmalıdır. Kendi kendini örgütleyen ekip de iç düzende işler, ama güzergâh ve elektrik hattı ekibin kendi başına karar verebileceği şeyler değildir. Bu iki sınır, 3.4'teki hibrit kararının bir yansıması: planlı parça ile deneyerek öğrenilen parça farklı ilkelerle yönetilir.

Bir mahalle derneğinin yardım kolisi dağıtımında da aynı çeviri yapılabilir. Dernek, kış boyunca her hafta koli dağıtıyor. Sık teslim ilkesi olduğu gibi uyar: koliler haftalık gider ve her hafta bir öncekinden öğrenilir. Çalışan ürün ölçüsü dönüşür: hazırlanan koli sayısı değil, ihtiyaç sahibine ulaşan koli sayısı ölçülür. Sürdürülebilir tempo ise belki en önemlisidir: üç ay boyunca her cumartesi çalışan gönüllüler, şubatta tükenmiş olmamalıdır.

Perde arkası

İlkeler manifestonun sitesinde ayrı bir sayfada duruyor; o sayfa İngilizce ve resmî Türkçe çevirisiyle birlikte okundu.

Bu etiketin bir sonucu var: yazılım dışında bir projeye ilkeleri taşıyan herkes, aslında bir çeviri yapıyor ve çevirinin doğruluğundan kendisi sorumlu. Bu dersteki üçlü ayrım, o çeviriyi dürüst tutmanın bir yolu: hangi ilkenin uyduğunu, hangisinin dönüştüğünü ve hangisinin sınırlı kaldığını açıkça söylemek.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Görüşmeden sonra Ilgın, defter sayfasını yeniden yazıyor. İlk sayfadan dört satır, sonra yeni sayfanın özeti.

Zayıf sürüm

1. Değerli giriş kontrol alanını erken ve sürekli teslim ederek müşteriyi memnun ederiz.

3. Çalışan giriş kontrol alanını birkaç haftada bir teslim ederiz.

7. Çalışan giriş kontrol alanı ilerlemenin ölçüsüdür.

11. En iyi yerleşim kendi kendini örgütleyen teknisyenlerden çıkar.

Güçlü sürüm

Olduğu gibi uyanlar: Selma ve Yasin'le her gün; iç düzen kararı onlarda; vardiya başı ayakta konuşma; sayım haftasından kaçınan tempo; kullanılmayan raflar taşınmıyor; her cuma on beş dakika geriye bakış.

Dönüşenler: İlerleme taşınan raf sayısıyla değil, yeni alanda kontrol edilen parti sayısıyla ölçülür. Sık teslim, iç düzen denemesinde birkaç günde bir küçük değişikliğe dönüşür. İlk gün en çok kullanılan ölçüm masası çalışır.

Sınırlı olanlar: Forklift güzergâhı ve elektrik hattı geç değiştirilemez ve ekibin kendi kararına bırakılmaz; ikisi de onaylı planla yürür.

Haluk Bey'e not: Üçüncü ilkeyi zorla uydurmaya çalışmıştım; uymadığını yazmak daha çok şey söyledi.

Zayıf sürüm on iki satırı kelime değiştirerek doldurmuş ve her satır kâğıt üzerinde düzgün. Ama üçüncü satır tek seferlik bir taşınmada anlamsız, yedinci satır neyin ölçüleceğini söylemiyor, on birinci satır ise güvenlik onayı gereken güzergâhı ekibin kendi kararına bırakıyormuş gibi okunuyor. Güçlü sürüm aynı on iki ilkeyi üç gruba ayırıyor ve her grupta somut bir karar yazıyor. En değerli satırı "dönüşenler": ilerlemenin ölçüsünü taşınan raftan kontrol edilen partiye çevirerek, ilkenin asıl söylediğini, yani sonucun işe yarayıp yaramadığını ölçmeyi, fabrikanın diline taşıyor. "Sınırlı olanlar" satırı da ilkeleri reddetmiyor; yalnızca projenin hangi parçasında geçerli olduklarını gösteriyor.

Bağlam notu

On iki ilkenin bir projeye ne kadar uyduğu, projenin her parçasında aynı değildir. Ilgın'ın taşınmasında ilkeler, iç düzen denemesinde tam olarak iş görürken, forklift güzergâhında ve elektrik hattında sınırlı kalıyor. Bu bir tutarsızlık değil, projenin yapısının bir yansıması.

Belirsizlik nerede, sorusu bu farkı açıklar. İç düzenin nasıl olması gerektiğini kimse önceden bilmiyor; Selma ile Yasin ancak deneyerek bulacaklar. Belirsizliğin olduğu yerde kısa aralıklarla deneme, kullanıcıyla her gün çalışma ve düzenli geriye bakış en çok işe yarar. Güzergâh ve elektrik hattında ise belirsizlik düşük, hatanın bedeli yüksek; orada önceden onaylanan bir plan daha güvenlidir. İlkeleri bir projeye taşırken, önce belirsizliğin projenin hangi parçasında olduğuna bakmak, hangi ilkenin nerede tam olarak işleyeceğini de gösterir.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende ilerlemeyi gerçekten neyle ölçüyorsun: yapılan işle mi, işe yarayan sonuçla mı?

Kapanış

1. Manifestonun on iki ilkesi, değerlerin arkasındaki daha somut iddialardır: erken ve sık teslim, kullanıcıyla her gün çalışma, çalışan ürünü ilerlemenin ölçüsü saymak, sürdürülebilir tempo, sadelik ve düzenli geriye bakış bunlar arasındadır.
2. İlkeleri yazılım dışındaki bir projeye çevirmek, kelime değiştirmek değil, anlamı taşımaktır; bazı ilkeler olduğu gibi uyar, bazıları dönüşür, bazılarının o projede yeri sınırlıdır.
3. Hangi ilkenin projenin neresinde tam olarak işleyeceğini en iyi, belirsizliğin projenin hangi parçasında olduğu gösterir.

Beş soru

1. Ilgın'ın üçüncü ilkeyi çevirirken kendisinin de inanmaması neyi gösteriyordu?
2. Sadelik ilkesi neden "az iş yapmak" anlamına gelmez?
3. "Çalışan ürün ilerlemenin birincil ölçüsüdür" ilkesi taşınma projesinde neye dönüşüyor?
4. Bir belediyenin park yenileme projesinde, mahalleliyle her hafta toplantı yapılıyor ama parkın ağaç dikim planı orman müdürlüğü onayına bağlı. On iki ilkeden hangisi burada sınırlıdır ve neden?
5. Sürdürülebilir tempo ilkesi neden yalnızca geliştiricilere değil, sponsorlara ve kullanıcılara da yönelir?

Yanıtlar

1. İlkenin o projede birebir karşılığının olmadığını. Tek seferlik bir taşınmada her iki haftada bir alan teslim edilemez; ilkenin anlamı, kısa aralıklarla gerçek sonuç alıp öğrenmek, ancak iç düzen denemesinde karşılık buluyor. İnanmadığı satır, çevirinin en dürüst yeriydi.
2. Çünkü sadelik, yapılmasa da sonucu değiştirmeyecek işi bulup bilinçli olarak yapmamaktır; gereken işi yapmamak değildir. Kullanılmayan rafları taşımamak sadeliktir; ölçüm masasının tabanını atlamak ise sadelik değil, ihmaldir.
3. İlerlemenin taşınan raf sayısıyla değil, yeni alanda kontrolü tamamlanmış parti sayısıyla ölçülmesine. Raflar taşınmış ama tek bir parti kontrol edilmemişse, işe yarayan bir sonuç yoktur ve ilerleme sıfırdır. Çekici yanlış cevap "taşınma ne kadar bittiyse o kadar ilerledik" olurdu; ilke, işi değil, sonucu ölçmeyi ister.
4. Geç değişikliği kabul etme ilkesi ve kendi kendini örgütleyen ekip ilkesi ağaç dikim planında sınırlıdır. Mahalleliden gelen geri bildirimle oyun alanı ya da bank yerleri değişebilir, ama ağaç dikim planı dış bir onaya bağlı olduğu için geç aşamada ve ekibin kendi kararıyla değiştirilemez.
5. Çünkü bir tempoyu yalnızca işi yapanlar belirlemez; işi isteyenler ve kullananlar da onu zorlar ya da korur. Sponsor her hafta yeni bir acil iş getiriyorsa ya da kullanıcı her gün yeni bir değişiklik istiyorsa, ekibin temposu sürdürülemez hâle gelir; ilke, tempoyu korumayı herkesin işi yapar.

Sonraki derse köprü

Manifesto ve standartlar, işin nasıl yürütüleceğini konuşuyor. Ama bir proje yöneticisi bazen doğru olanla kolay olan arasında kalır: bir sorunu sponsordan saklamak, bir tedarikçiye ayrıcalık tanımak, bir ölçümü güzel göstermek. 4.8, PMI'ın etik kurallarındaki sorumluluk, saygı, adalet ve dürüstlük değerlerini böyle bir ikilemde uyguluyor.