Stacey matrisi ve belirsizliğin iki ekseni

Sahadan bir an

Perşembe akşamüstü, bilgi işlemin toplantı odası. Onur, bir çevik eğitiminden yeni dönmüş; ekranda iki eksenli bir çizim var. Yatay eksende "teknoloji ne kadar biliniyor", dikey eksende "gereksinimler üzerinde ne kadar anlaşmaya varıldı" yazıyor. Ilgın ve, şehirde bir toplantı için Bursa'ya uğrayan Haluk Bey dinliyor.

Onur: Buna Stacey matrisi diyorlar. Tablet projesini buraya koyuyorum: gereksinimler belirsiz, teknoloji belli. Ortadaki bölgeye düşüyor; demek ki Scrum.

Haluk Bey: Stacey'nin özgün çiziminde eksenler böyle miydi? Ben bir yerde "teknoloji" değil "insanların uzlaşması" diye okumuştum.

Onur: Eğitimde böyle gösterildi.

Haluk Bey: Bir de Stacey'nin bu çizimi sonradan kullanmayı bıraktığını okumuştum. Emin değilim, ama sormaya değer.

Ilgın: Gece vardiyasının tableti kullanmaması bu çizimin neresine düşüyor? Orada teknoloji de gereksinim de belli. Sorun insanlar arasında.

Onur: Onu bu çizime koyamıyorum.

Onur'un çizimi işe yarar bir soru soruyor: bir projenin belirsizliği nereden geliyor? Ama Haluk Bey'in iki itirazı ve Ilgın'ın sorusu, çizimin kendi tarihinde bir karışıklık olduğunu gösteriyor. Hangi eksenlerin kullanıldığı, hangi belirsizliğin görüneceğini belirler. Bu ders, belirsizliği iki eksende okuyan bu çizimi, onun nasıl değiştiğini ve sınırlarını anlatıyor.

Kavram

Önceki dersin çerçevesi belirsizliği neden-sonuç bilgisi üzerinden okuyordu. Bir başka yaklaşım ise iki ayrı eksen kullanır.

Özgün çizimin mantığı beş bölgeyle anlatılır. İnsanlar ne yapılacağında anlaşıyor ve sonuçlar kesinse, teknik ve akılcı karar verme işe yarar: geçmişten veri toplanır, bir plan yapılır ve gerçekleşen plana göre izlenir. Anlaşma yüksek ama sonuçlar belirsizse, yargıya dayalı karar verme gerekir: önceden çizilmiş bir plan yerine ortak bir misyon ya da vizyon yol gösterir. Sonuçlar kesin ama insanlar hangi sonucun istendiğinde anlaşmıyorsa, siyasi karar verme öne çıkar: koalisyon kurmak, pazarlık ve uzlaşma. İki eksenin ortasında geniş bir karmaşıklık bölgesi vardır; geleneksel yönetim yaklaşımları orada pek etkili değildir, ama yaratıcılığın ve yeniliğin bölgesi de orasıdır. İki eksenin de en uç noktasında ise, belirsizlik ve anlaşmazlığın çok yüksek olduğu, düzenin çöktüğü bir kaos bölgesi bulunur.

Çevik yazında yaygınlaşan sürüm, bu eksenleri değiştirir: bir eksen gereksinimler üzerindeki anlaşmayı, öbürü teknolojinin ne kadar bilindiğini gösterir. Bu sürüm yazılım projeleri için kullanışlıdır, ama özgün çizimin bir eksenini, yani insanlar arasındaki uzlaşmayı, büyük ölçüde gözden kaçırır. Ilgın'ın sorusu tam bu boşluğa düştü: gece vardiyasının sorunu teknik değil, gereksinimler de belli; belirsizlik, insanların yeni bir çalışma biçimini kabul edip etmeyeceğinde.

Bu ayrım pratikte önemlidir, çünkü iki eksenin her biri farklı bir karşılık ister. Teknik belirsizlik denemeyle ve uzmanlıkla azalır: bir prototip yapılır, ölçülür. Uzlaşma belirsizliği ise konuşmayla, katılımla ve bazen pazarlıkla azalır: insanlar sürece katılır, kaygıları dinlenir, bir ortak zemin aranır. Gece vardiyasına bir prototip daha vermek, eğer sorun ekibin kendisine sorulmamış olmasıysa, hiçbir şey değiştirmez.

Bir ilçe belediyesinin bir parkın yerine otopark yapmayı tartıştığını düşün. Otoparkın nasıl inşa edileceği teknik olarak bellidir; kesinlik yüksektir. Ama mahallelinin bir kısmı parkı korumak, bir kısmı otopark istiyor; uzlaşma düşüktür. Bu bir mühendislik sorunu değil, bir uzlaşma sorunudur ve daha iyi bir proje çizimi onu çözmez. Özgün matrisin uzlaşma ekseni, tam bu tür durumları görünür kılmak için vardı.

Perde arkası

Stacey matrisinin hikâyesi, önceki derslerde gördüğümüz bir örüntünün bir başka örneği: bir fikir, kaynağından uzaklaştıkça biçim değiştirir.

Matrisin eksenleri ve bölgeleri ise başka bir kaynakta, Stacey'nin çizimini uygulayıcılara anlatan bir eğitim sayfasında ayrıntısıyla yer alıyor.

Bu kanıt kartının zayıflığı kasıtlı olarak açık bırakıldı. Matrisin eksenleri birçok kaynakta tutarlı biçimde anlatılıyor; ama Stacey'nin onu neden ve nasıl bıraktığı, bu ders yazılırken kendi metninden okunamadı. Ansiklopedi maddesinin aktardığına göre, Stacey diyagramın kesinlik ile belirsizlik arasındaki gerilimi fazla kolay çözdüğünü ve karmaşıklık dilini alışılmış yönetim söylemini sürdürmek için kullanmaya yol açtığını düşünüyordu. Bu doğruysa, Stacey'nin kendi uyarısı da bir çizimin sınırları üzerinedir.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Toplantıdan sonra Onur, tablet projesi için hazırladığı sayfayı yeniden yazıyor. Aynı proje, iki yerleştirme.

Zayıf sürüm

Matris: Gereksinim ve teknoloji eksenleri.

Tablet projesi: Ortadaki karmaşık bölge.

Sonuç: Scrum kullanılmalı.

Güçlü sürüm

Hangi eksenler: Gereksinim, teknoloji ve Stacey'nin özgün eksenlerinden biri olan insanlar arasındaki uzlaşma.

Tablet ekranları: Gereksinim belirsiz, teknoloji belli, uzlaşma yüksek; kısa döngüler uygun.

Tabletin ağa ve sisteme bağlanması: Gereksinim ve teknoloji belli; bilinen bir teknik iş, önceden planlanır.

Gece vardiyasının benimsemesi: Gereksinim ve teknoloji belli, uzlaşma düşük; prototip değil, gece ekibiyle konuşma ve katılım gerekir.

Not: Matris bir konuşma aracı olarak kullanıldı; bölgeler bir yöntem seçimini kendiliğinden belirlemiyor.

Zayıf sürüm üç hata yapıyor: uyarlanmış eksenleri özgün sanıyor, bütün projeyi tek bir noktaya yerleştiriyor ve bu noktadan otomatik olarak bir yöntem çıkarıyor. Güçlü sürüm bunların üçünü de düzeltiyor. Uzlaşma eksenini geri getiriyor ve böylece gece vardiyasının sorunu haritada görünür hâle geliyor. Projeyi parçalarına ayırıyor ve her parçaya ayrı bir yer veriyor; ekranlar, ağ bağlantısı ve gece vardiyası üç farklı bölgeye düşüyor. Son satırda da matrisin ne olduğunu ve ne olmadığını söylüyor: bir karar makinesi değil, bir konuşmanın başlangıcı.

Bağlam notu

İki eksenli çizimler güçlüdür, çünkü karmaşık bir durumu tek bakışta görünür kılar. Aynı nedenle tehlikelidir: bir durumu bir noktaya indirgemek, ona ölçülebilir ve kesin bir görünüm verir. "Uzlaşma düşük" bir sayı değil, bir yargıdır; iki kişi aynı ekibi farklı yerlere koyabilir.

Belirsizlik nerede? Bu soruyu sorarken matrisin önerdiği eksenlerle sınırlı kalmamak gerekir. Ilgın'ın projesinde belirsizlik üç ayrı yerden geliyor: kullanıcıların ne istediğinden, tekniğin nasıl işleyeceğinden ve insanların yeni bir çalışma biçimini kabul edip etmeyeceğinden. Bir çizim bunlardan ikisini gösteriyorsa, üçüncüsünü ayrıca sormak gerekir. Bir aracın eksenleri, onu kullananın neyi göreceğini sessizce belirler; araç seçerken neyi göremeyeceğini de bilmek gerekir.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende teknik bir sorun gibi ele aldığın bir şey, aslında insanlar arasında henüz anlaşılmamış bir konu olabilir mi?

Kapanış

1. Stacey matrisi bir durumu iki eksende yerleştirir; özgün eksenlerden biri insanlar arasındaki uzlaşma, öbürü sonuçlar hakkındaki kesinliktir.
2. Çevik yazında yaygın olan gereksinim ve teknoloji sürümü bir uyarlamadır ve uzlaşma belirsizliğini gözden kaçırabilir.
3. Matris bir karar makinesi değil, bir konuşma aracıdır; Stacey'nin onu sonradan bıraktığı aktarılır ve bu da bir çizimin sınırlarına dair bir uyarıdır.

Beş soru

1. Onur'un çiziminde gece vardiyasının sorunu neden yer bulamıyor?
2. Özgün Stacey matrisinde iki eksen nedir?
3. Uzlaşma belirsizliği ile teknik belirsizlik neden farklı karşılıklar ister?
4. Bir derneğin yönetim kurulu, yeni bir bağış toplama yazılımı seçmek istiyor; yazılımlar biliniyor ve hepsi işi görüyor, ama kurul üyeleri hangisinin seçileceğinde aylardır anlaşamıyor. Bu belirsizlik hangi eksende?
5. Bu dersteki kanıt kartının zayıflığı neden açıkça belirtildi?

Yanıtlar

1. Çünkü çizimin eksenleri gereksinim ve teknoloji; gece vardiyasında ikisi de belli. Sorun insanlar arasındaki uzlaşmada ve bu eksen uyarlanmış çizimde yok.
2. İnsanlar arasında ne yapılacağı konusundaki uzlaşmanın derecesi ve sonuçlar hakkındaki kesinliğin derecesi. Çekici yanlış cevap "gereksinim ve teknoloji" olurdu; o, çevik yazındaki uyarlamadır.
3. Teknik belirsizlik denemeyle, prototiple ve uzmanlıkla azalır; uzlaşma belirsizliği ise konuşmayla, katılımla ve bazen pazarlıkla azalır. Uzlaşma sorununa bir prototip daha vermek, insanların kaygısını gidermez.
4. Uzlaşma ekseninde. Teknik kesinlik yüksek, çünkü yazılımlar biliniyor; belirsizlik, kurulun neyi isteyeceği konusunda anlaşamamasında. Çözüm daha fazla yazılım karşılaştırması değil, kurulun öncelikleri üzerinde bir konuşmadır.
5. Çünkü kaynak ikincil bir ansiklopedi maddesi ve özellikle Stacey'nin diyagramı bıraktığı bilgisi kaynaksız aktarılmış; bu ders Stacey'nin kendi metnine ulaşamadı. Zayıflığı açıkça söylemek, okuru bir aktarımı kesin bir bilgi sanmaktan korur.

Sonraki derse köprü

Cynefin ve Stacey matrisi belirsizliğin nerede olduğunu okumaya yarıyor; ama bir projenin hangi yaklaşımla yürütüleceği kararı yalnızca belirsizliğe değil, kurumun kültürüne ve ekibin özelliklerine de bağlı. 3.7, kültür, ekip ve proje sorularıyla bir yaklaşım öneren uygunluk filtresini pilot projen üzerinde deniyor.