Kara kuğular ve kalın kuyruklar

Sahadan bir an

Salı akşamı. Sabah raflar sekizi kırk geçe yüklendi, forklift dokuza beş kala firmaya döndü, ikinci günün kirasının yarısı iade edildi. Ilgın, Görükle'deki evinde Haluk Bey'le konuşuyor; dünkü mesajın cevabını telefonda istemiş.

Haluk Bey: Bir kavşak inşaatındaydık. Kazıda tarihî bir sarnıç çıktı, iş dokuz ay durdu. Risk listemizde yüz yirmi satır vardı. O satır yoktu.

Ilgın: Kimse tahmin edemezdi.

Haluk Bey: Sonradan herkes tahmin etmişti. "O bölge eskiden şehrin içindeydi, belliydi" dediler. Peki senin listende böyle bir satır var mı?

Ilgın: Yok. Olsa, ona bir olasılık da veremezdim.

Haluk Bey: O zaman soruyu değiştir. Ne olacağını bilmediğin bir şeye karşı ne yapabilirsin?

Ilgın: Burak bugün bir şey söyledi. Konum kodunu tablet formuna da bağlarsak, ikisinden birinde bir hata ötekine geçebilirmiş. Bu, listeye yazamadığım türden bir şey mi?

Haluk Bey'in sarnıcı, risk sürecinin sınırını gösteriyor. 12.2'den 12.8'e kadar kurulan her araç, birinin aklına gelebilecek bir belirsizliği varsayıyordu: listeye yazılabilen, olasılık verilebilen, sahibi atanabilen. Ama bazı olaylar o listenin dışından gelir, ve bazen büyük bir kısmı onlar belirler. Bu ders, öngörülmeyen olaylarla uç değerlerin sık çıktığı dağılımlar arasındaki farkı ve ortalama ile planlamanın neden bazı risklerde çöktüğünü soruyor.

Kavram

Bazı riskler listeye yazılamaz, çünkü kimsenin beklenti alanına girmez; bazıları da yazılabilir ama dağılımları o kadar kalın kuyrukludur ki ortalamaları, olası sonuçlar hakkında neredeyse hiçbir şey söylemez.

Sarnıç bu üç özelliği taşıyor. Kimsenin listesinde yoktu; dokuz aylık bir duruşa yol açtı; ve sonradan herkes "belliydi" dedi. Bu son özellik tehlikeli, çünkü bir dahaki projede ekibi, aynı türden bir olayı öngörebileceğine inandırıyor. Sarnıç bir sonraki kavşakta çıkmayacak; çıkacak olan başka bir şey.

5.9'da kalın kuyruğu tanımlamıştık: uç değerlerin sıradan bir dağılımda beklenenden çok daha sık ve büyük çıkması. Kara kuğu ile kalın kuyruk aynı şey değil. Kara kuğu bir bilgi sorunu: olay, beklenti alanımızın dışında. Kalın kuyruk ise bir dağılımın özelliği: olaylar tanınabilir, ama uçları sıradan bir dağılımın izin verdiğinden çok daha büyük. İkisinin kesiştiği yer önemli. Bir dağılım kalın kuyrukluysa, onun uç değerleri tek tek bakıldığında kara kuğu gibi görünür; ama bir sınıf olarak öngörülebilir.

Burak'ın uyarısı tam bu türden bir dağılıma işaret ediyor. Bilgi teknolojisi projelerinin maliyet aşımlarını inceleyen büyük bir çalışma, beş bin üç yüz doksan iki projeden oluşan bir örneklemde aşımların bir kuvvet yasası izlediğini buldu: çoğu projenin aşımı küçük, ama az sayıda projenin aşımı aşırı büyük. Kuyruğun bir bölümünde üs o kadar küçük ki, orada ne ortalama ne de varyans tanımlı. Çalışmanın önerdiği mekanizma, bileşenler arasındaki bağımlılık: tek bir bileşendeki bir sorun, ona bağlı başka bileşenlere zincirleme yayılabilir. Konum kodu ile tablet formunu birbirine bağlamak, tam olarak böyle bir bağımlılık yaratıyor.

Ortalamanın neden çöktüğünü küçük bir örnek gösteriyor. On projenin dokuzu yüzde on aşmış, biri yüzde dört yüz. Ortalama aşım yüzde kırk dokuz; ama on projeden hiçbiri yüzde kırk dokuza yakın değil. Bir sonraki projeye ortalama kadar pay koymak, dokuz durumda gereksiz büyük, onuncu durumda gülünç küçük bir pay demek. Daha kötüsü, kalın kuyruklu bir dağılımda örnek büyüdükçe yeni ve daha büyük uç değerler çıkar; on projeden hesaplanan ortalama, yirminci projeyle birlikte sıçrayabilir.

Bu, Ilgın'ın soruyu değiştirmesi gerektiği anlamına geliyor. Sarnıç türünden olaylar için "olasılığı ne?" sorusu cevapsız. Ama "bu gerçekleşirse ne kadar açığız ve bunu nasıl sınırlarız?" sorusu cevaplanabilir. Ilgın pilot için bu soruyu soruyor ve pilotun kuyruğunun ince olduğunu görüyor: bütçe küçük, işlerin çoğu birbirinden bağımsız, her adım geri alınabilir. Tablet formuna geçince tablo değişiyor. Ilgın Burak'la iki karar alıyor: konum kodu değişikliği önce yalnız giriş kontrol ekranına uygulanacak, tablet formuna bir hafta sonra ve ayrı bir adımda; ve tablet formunun eski kâğıt formu, yeni sistem bir ay sorunsuz çalışmadan kaldırılmayacak. İkisi de bir olayı tahmin etmiyor; ikisi de ne olursa olsun zararın yayılabileceği yolları daraltıyor.

Perde arkası

Kara kuğu tanımı, kavramı ortaya koyan kitabın önsözünden, bir üniversite sitesinde yayımlanan alıntısından okundu; kitabın geri kalanı okunmadı. Kuvvet yasası bulgusu, bilgi teknolojisi projeleri üzerine bir makalenin açık erişimli tam metninden okundu. Müfredatın gösterdiği 2014 makalesi 5.9'da kullanılmıştı ve orada kuyruğun biçimsel olarak ölçülmediği not edilmişti; bu ders, kuyruğu ölçen daha yeni bir çalışmaya dayanıyor.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Ilgın'ın tablet formu için Burak'la birlikte yazdığı geçiş notu.

Zayıf sürüm

Plan: konum kodu değişikliği giriş kontrol ekranına ve tablet formuna aynı gün uygulanır, iş tek seferde biter.

Risk payı: geçmiş üç yazılım değişikliğinin ortalama gecikmesi iki gün; plana iki gün eklendi.

Kâğıt form: yeni sistem açıldığı gün kaldırılır.

Zayıf sürüm verimli ve mantıklı görünüyor: iki değişiklik tek seferde, gecikme payı geçmiş veriye dayanıyor, eski form gereksiz yük olmaktan çıkıyor. Ama üç kararın üçü de kuyruğa açıklığı artırıyor. İki sistemi aynı gün bağlamak, birindeki bir hatanın ötekine geçebileceği bir yol açıyor. Üç değişikliğin ortalaması, kalın kuyruklu bir dağılımın uçları hakkında bir şey söylemiyor. Ve kâğıt formun ilk gün kaldırılması, bir şey ters giderse geri dönülecek yeri ortadan kaldırıyor.

Güçlü sürüm

Plan: konum kodu önce yalnız giriş kontrol ekranına uygulanır; tablet formuna bir hafta sonra, ayrı bir adımda. Bir sistemdeki hata ötekine geçmeden görülür.

Risk payı: geçmiş değişikliklerin ortalaması iki gün, ama biri iki hafta sürmüştü; pay ortalamaya göre değil, en kötü görülen duruma ve bağımlılıklara bakılarak konuldu.

Kâğıt form: yeni sistem bir ay sorunsuz çalışana kadar yedek olarak durur; geri dönüş her zaman mümkün.

Bilinmeyen için: her adım geri alınabilir; hiçbir adım, bir öncekinin sorunsuz bittiği görülmeden başlamaz.

Güçlü sürüm hiçbir olayı tahmin etmiyor; tahmin edilemeyecek bir olayın zararını sınırlıyor. İki sistemi ayırmak, zincirleme yayılmanın yolunu daraltıyor. Payı en kötü görülen duruma göre koymak, ortalamanın sakladığı ucu görünür kılıyor. Kâğıt form ve geri alınabilir adımlar, ne ters giderse gitsin dönülecek bir zemin bırakıyor. Bedeli de var: iş bir hafta uzuyor ve kâğıt form bir ay daha taşınıyor. Kusursuz değil; geçmiş değişikliklerin sayısı az ve iki haftalık gecikmenin tek örnek mi yoksa bir örüntü mü olduğu bilinmiyor.

Bağlam notu

Neyle bileceğiz sorusu kalın kuyruk karşısında rahatsız edici bir hâl alır: bir dağılımın kuyruğunun ne kadar kalın olduğunu az sayıda veriyle bilmek zordur, çünkü uç değerler nadirdir ve küçük örneklerde görünmez. Bir işaret, yeni rekorların sıklığıdır: her yeni proje bir öncekinden daha kötü bir uç değer getiriyorsa, kuyruk kalın olabilir. Bir başka işaret projenin yapısıdır: parçalar birbirine sıkı bağlıysa, bir sorunun yayılabileceği yollar çoksa, ve adımlar geri alınamıyorsa, kuyruğa açıklık büyüktür. Pilot küçük ve parçaları gevşek bağlı; ince kuyruklu bir iş gibi yönetilebilir. Tablet formu ise bilgi sistemlerine bağlanıyor ve aynı yöntemleri körü körüne taşımak, ortalamalarla yanlış bir güven üretebilir. Bir uyarı da ters yönde: her riski kara kuğu ilan etmek, planlamayı bırakmanın bahanesi olabilir. Öngörülebilen riskler için 12.2 ile 12.8 arasındaki araçlar geçerliliğini koruyor.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende geri alamayacağın bir adımı, geri alınabilir yapmanın bir yolu var mıydı ve onu düşündün mü?

Kapanış

1. Kara kuğu beklenti alanının dışında kalan, etkisi aşırı ve ancak sonradan açıklanabilen olaydır; listeye yazılamaz, ama projenin ona ne kadar açık olduğu sorulabilir.
2. Kalın kuyruklu bir dağılımda ortalama ne tipik sonucu ne de kötü durumu temsil eder ve örnek büyüdükçe yeni uç değerler çıkar; böyle risklerde pay ortalamaya göre konmaz.
3. Öngörülemeyen olaylara karşı en iyi yanıt, onları tahmin etmek değil, zararın yayılma yollarını daraltmaktır: parçaları gereksiz yere bağlamamak, adımları geri alınabilir tutmak, bir geri dönüş zemini bırakmak.

Beş soru

1. Haluk Bey'in sarnıcı neden bir kara kuğu ve sonradan söylenen "belliydi" neden tehlikeli?
2. Bir yazılım firmasının son on bulut göçü projesinin dokuzu bütçeyi yüzde on aşmış, biri yüzde dört yüz. Firma bir sonraki proje için yüzde kırk dokuz pay koymak istiyor. Ne söylersiniz?
3. Kalın kuyruk ile kara kuğu arasındaki fark nedir ve bir proje yöneticisi için neden önemlidir?
4. Bir köprü inşaatı şirketi, risk listesini iki yüz satıra çıkarırsa öngörülemeyen olaylardan korunacağını düşünüyor. Neden yanılıyor olabilir ve ne yapabilir?
5. Ilgın konum kodunu tablet formuna bir hafta sonra ve ayrı bir adımda uygulamaya karar verdi. Bu karar hangi riski tahmin ediyor?

Yanıtlar

1. Çünkü üç özelliği de taşıyor: kimsenin listesinde yoktu, dokuz aylık bir duruşa yol açtı ve ancak gerçekleştikten sonra açıklandı. "Belliydi" demek, ekibi bir dahaki projede aynı türden bir olayı öngörebileceğine inandırır; oysa bir sonraki kara kuğu başka bir yerden gelecek. Sonradan açıklamak çekici, çünkü olayı anlaşılır ve kontrol edilebilir gösterir.
2. Ortalama yüzde kırk dokuz, ama on projeden hiçbirinin sonucuna benzemiyor: dokuz projede pay gereksiz büyük, onuncuda gülünç küçük kalıyor. Bu dağılım kalın kuyruklu olabilir; o zaman ortalama, yeni projelerle sıçrayacaktır. Payı en kötü görülen duruma ve bir sonraki projenin o uca ne kadar açık olduğuna, örneğin bağımlılıklarına, bakarak belirlemek gerekir. Ortalamayı kullanmak çekici, çünkü tek ve savunulabilir bir sayıdır.
3. Kalın kuyruk bir dağılımın özelliği: uç değerler tanınabilir ama sıradan bir dağılımda beklenenden çok daha büyük ve sık. Kara kuğu bir bilgi sorunu: olay, beklenti alanının dışında. Fark önemli, çünkü kalın kuyruklu bir dağılımın uçları bir sınıf olarak öngörülebilir ve paylar ona göre konabilir; kara kuğular ise ancak yapısal önlemlerle, zararın yayılmasını sınırlayarak karşılanabilir. İkisini aynı sanmak, ya her şeyi tahmin edilebilir ya da hiçbir şeyi tahmin edilemez saymaya götürür.
4. Liste ne kadar uzun olursa olsun ekibin aklına gelenlerle sınırlı; iki yüz satır da yüz yirmi satır gibi sarnıcı içermeyebilir ve okunmaz hâle gelir. Şirket listeyi değil yapıyı güçlendirebilir: sözleşmede öngörülmeyen zemin koşulları için bir madde, takvimde kritik yolda tampon, aşamaların geri alınabilir sıralanması. Listeyi uzatmak çekici, çünkü bir şey yapılıyor gibi görünür.
5. Hiçbir riski tahmin etmiyor. Bir sistemdeki olası bir hatanın ötekine geçme yolunu daraltıyor; hata ne olursa olsun, yayılmadan görülmesini sağlıyor. Kalın kuyruklu risklerde yanıt, olayı tahmin etmek değil, açıklığı sınırlamaktır. Kararı belirli bir riske karşı alınmış saymak çekici, çünkü önceki derslerin hepsinde yanıt bir riske bağlıydı.

Sonraki derse köprü

Konuşmanın sonunda Haluk Bey bir öneri yapıyor: "Ne olacağını bilemezsin. Ama tablet formu başlamadan bir sabah ekibini topla ve şöyle sor: altı ay geçti, proje berbat bitti; ne oldu? Bakalım bir başarısızlığı geriye doğru anlatmak, ileriye bakarak tahmin etmekten farklı şeyler buldurur mu?" 12.10, ön ölüm yöntemini ele alıyor: projenin başarısız olduğunu varsayarak nedenleri ekipçe geriye doğru çıkarmak.