Uzman görüşü ve Delphi

Sahadan bir an

Cuma sabahı, Recep Bey'in camlı odası. Masada tam taşınmanın üç sayfalık taslak kapsamı duruyor; Ilgın kapıda.

Recep Bey: Dördünü yarın sabah buraya çağıralım: Necati Usta, Gülşen, Kenan Bey, Halil Bey. Yarım saatte bir sayı çıkar.

Ilgın: Çıkar. Ama kimin sayısı?

Recep Bey: Hepsinin. Tartışırlar, ortak bir şeye varırlar.

Ilgın: Geçen ay raf toplantısını hatırlıyor musunuz? Kenan Bey ilk konuştu, "üç gün yeter" dedi. Gülşen sonradan bana beş gün düşündüğünü söyledi, ama masada itiraz etmedi.

Recep Bey: Kenan Bey depoyu yirmi yıldır yönetiyor.

Ilgın: Depoyu. Montaj hattının hava hatlarını Necati Usta biliyor, hattın kapanmasını Halil Bey. Hepsinin bildiği başka bir parça var; aynı odada yalnızca birinin parçası duyulabilir.

Recep Bey'in önerisi akla yatkın: işi bilenleri bir araya getir, konuşsunlar, bir sayıya varsınlar. Ama Ilgın'ın hatırladığı toplantı, bu yolun neyi kaybettirdiğini gösteriyor. Gülşen'in beş günü masaya hiç gelmedi; Kenan Bey'in kıdemi ve ilk konuşması, odadaki öbür bilgiyi susturdu. Uzmanlara sormak bir tahmin yöntemidir; ama nasıl sorulduğu, hangi bilginin cevaba girdiğini belirler.

Kavram

Bir işin süresini en iyi o işi yapan ya da yönetenler bilir. Bu bilgiyi tahmine çevirmenin en eski yolu, onlara sormaktır.

Tam taşınma tam olarak böyle bir durum. Gönül Hanım'ın klasöründe benzer büyüklükte bir taşınma yok; parametrik bir oran ancak rafların sökümü gibi tek tek işler için var. Bütünün süresi hakkındaki bilgi, dört kişinin deneyiminde dağınık duruyor. Soru, bu dört deneyimi birbirini bastırmadan nasıl bir araya getireceği.

Aynı odadaki bir tartışmanın iki bilinen zaafı var. İlk konuşan ya da en kıdemli kişinin sayısı, ötekilerin cevabını kendine çeker. Ve insanlar, çoğunluğa ya da otoriteye karşı çıkmanın bedelini öderken, kendi bilgilerini eksik söylerler. 1950'lerde bir savunma araştırma kurumunda geliştirilen bir yöntem, bu iki zaafa karşı tasarlandı.

Yöntemin işleyişi üç öğeye dayanıyor. Birincisi anonimlik: uzmanlar birbirinin kim olduğunu ve hangi cevabı verdiğini bilmez; böylece kıdem ve kişilik cevabı yönetmez. İkincisi turlar: aynı soru birden çok kez sorulur. Üçüncüsü geri bildirim.

Ilgın Recep Bey'in toplantısının yerine küçük bir Delphi kuruyor. Dört kişiye ayrı ayrı, yazılı olarak aynı soruyu gönderiyor: tam taşınma, taslak kapsamdaki haliyle, kaç hafta sürer? Her biri üç sayı verecek, işler yolunda giderse, çoğu zaman ve işler ters giderse, bir de ortadaki sayının gerekçesini bir iki cümleyle.

Birinci turun en olası değerleri dokuz, on, on dört ve on sekiz hafta. Ilgın kimin hangi sayıyı verdiğini yazmadan bir özet hazırlıyor: ortanca on iki hafta, aralık dokuz ile on sekiz. Gerekçeleri de adsız sıralıyor. Biri depo raflarının gece vardiyasında taşınabileceğini yazmış; bu, kısa tahminlerin dayanağı. Biri, montaj hattı taşınma sırasında kapanırsa elektrik ve basınçlı hava hatlarının iki kez sökülüp kurulacağını yazmış; bu da en uzun tahminin dayanağı.

İkinci turda dört kişi özeti ve gerekçeleri görüyor. Yeni değerler on, on bir, on üç ve on beş hafta. Ortanca yine on iki, ama aralık on ile on beşe daralmış. Kısa tahmin verenlerden biri, hat hatlarının iki kez taşınması gerekçesini görünce sayısını yükseltmiş; en uzun tahmini veren ise gece vardiyası gerekçesini kabul edip kendi sayısını indirmiş, ama on beşin altına inmemiş ve gerekçesini tek cümleyle güçlendirmiş: montaj hattının kapanıp kapanmayacağı kararı verilmeden on beşin altı bir umut.

Ilgın üçüncü bir tur açmıyor. Kalan ayrışma, uzmanların bilgisizliğinden değil, verilmemiş bir karardan geliyor; 10.4'te koniyi geniş tutan üç karardan biri. Delphi burada bir uzlaşma üretmedi, ama daha değerli bir şey üretti: ayrışmanın tam olarak nerede durduğunu gösterdi.

Bir ilçe belediyesi kış için yol tuzu siparişi verecek. Dört bölge ekip şefine aynı odada sorulursa, en eski şefin geçen kışın rakamını söylemesi ötekileri o rakama çeker. Ayrı ayrı, yazılı ve gerekçeli sorulursa, biri yeni açılan bir mahalleyi, öteki kapanan bir yokuşu hatırlatır; ikinci turda bu gerekçeleri gören şefler sayılarını gözden geçirir. Sonuçta belediye bir tek sayı değil, sayının neye göre değiştiğini de öğrenir.

Perde arkası

Yöntemin ilk yayımlanmış deneyi 1963 tarihli bir dergi makalesi; ondan elimizde yalnız özeti var. Yöntemin özellikleri ve sicili Wikipedia'nın Delphi maddesinden ikincil kaynak olarak aktarıldı. Delphi'nin doğruluğunu yüz yüze gruplarla karşılaştıran sistematik incelemelerin özetlerine erişilemediği için bu derste bir etkinlik oranı verilmiyor.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Cuma akşamı Ilgın, Delphi'nin sonucunu Recep Bey'e yazıyor.

Zayıf sürüm

Konu: Tam taşınma süresi.

Sonuç: Uzmanlarla görüştüm; ortak görüş on iki hafta.

Not: Halil Bey biraz daha uzun düşünüyor.

Güçlü sürüm

Yöntem: dört kişiye ayrı ayrı, yazılı ve gerekçeli soruldu; iki tur; cevaplar ve gerekçeler sahibi belirtilmeden paylaşıldı.

Birinci tur: en olası değerler dokuz ile on sekiz hafta arasında; ortanca on iki.

İkinci tur: on ile on beş hafta arasında; ortanca on iki.

Daralmanın nedeni: depo raflarının gece vardiyasında taşınabileceği ve montaj hattı hatlarının iki kez taşınabileceği gerekçeleri herkesle paylaşıldı.

Kalan ayrışma: hat, taşınma haftalarında üretime devam edecek mi, duracak mı; ona bağlı. Hat kapanmazsa on hafta civarı, kapanırsa on beşe yakın.

Öneri: üçüncü tur açılmadı; ayrışmayı daraltacak olan bir karar, montaj hattı kararı. Sahibi ve tarihi ekte.

Zayıf sürüm üç şeyi kaybediyor. "Uzmanlarla görüştüm" yöntemi saklıyor: ayrı ayrı mı, aynı odada mı, kaç tur? Okur, sayının nasıl bir süreçten çıktığını bilmeden ona ne kadar güveneceğini bilemez. "Ortak görüş" gerçekte olmayan bir uzlaşmayı ilan ediyor; ikinci turdan sonra bile dört kişi aynı sayıda değildi. "Halil Bey biraz daha uzun düşünüyor" ise hem anonimliği bozuyor hem de en değerli bulguyu bir dipnota indiriyor: kalan ayrışma bir kişinin karamsarlığı değil, verilmemiş bir kararın yansıması. Güçlü sürüm yöntemi bir satırda tanımlıyor ve iki turun sonucunu aralıklarıyla veriyor. Aralığın neden daraldığını gerekçelerle açıklıyor. Kalan ayrışmayı kimseye bağlamadan, nedenine bağlıyor ve iki senaryoya ayırıyor. Son satırı bir karara yönlendiriyor: süreyi daraltacak bir sonraki adım, uzmanlara bir kez daha sormak değil, hattın kaderine karar vermek.

Bağlam notu

Uzman yargısı tahminin en eski ve en yaygın kaynağıdır; ve çoğu zaman en az yapılandırılmış olanı. Bir toplantıda bir uzmana "kaç hafta sürer" diye sormak bir dakika alır; cevabın ne kadarının o uzmanın bilgisinden, ne kadarının odadaki öbür seslerden geldiğini ayırmak ise imkânsızdır. Delphi bu ayrımı yapmak için bir düzen kurar: sayılar ayrı, gerekçeler ortak.

Değer kimin için sorulduğunda Delphi'nin iki ayrı faydası görünür. Recep Bey için değer, yönetim kuruluna götürebileceği bir sayı ve o sayının arkasında kaç kişinin bilgisinin durduğu. Uzmanların kendileri için değer, öbürlerinin bilgisine erişmek: kısa tahmin veren, hat hatlarının iki kez taşınacağını öbür gerekçeden öğrendi. Ve proje için değer, ayrışmanın nereden geldiğini görmek: montaj hattı kararı, Ilgın'ın 10.4'te koniyi geniş tutan kararlar listesinde zaten vardı; Delphi onun ne kadar ağırlık taşıdığını, beş haftalık bir fark olarak gösterdi.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende bir toplantıda verilmiş bir tahmini sonradan birinin sana yalnızken farklı söylediği oldu mu?

Kapanış

1. Uzman yargısı verinin az olduğu yerde çoğu zaman tahminin tek kaynağıdır; ama nasıl sorulduğu, hangi bilginin cevaba girdiğini belirler.
2. Delphi, uzmanlara ayrı ayrı ve anonim olarak birden çok turda sorar; her turdan sonra cevapları ve gerekçeleri sahipsiz bir özetle geri verir. Böylece gerekçeler paylaşılır, kıdem ve ilk konuşanın etkisi azalır.
3. Delphi'nin ürünü yalnızca bir sayı değildir; turlardan sonra kalan ayrışma çoğu zaman en değerli bulgudur ve çoğu zaman verilmemiş bir karara işaret eder.

Beş soru

1. Ilgın, Recep Bey'in dört kişiyi aynı odaya çağırma önerisine neden itiraz etti?
2. Delphi'de anonimlik hangi sorunu çözmeye çalışır?
3. İkinci turda aralık neden daraldı?
4. Bir okul müdürü yeni dönemde kaç öğretmene ihtiyaç olacağını beş zümre başkanına soracak. Birinci turda cevaplar on iki ile yirmi arasında; ikinci turdan sonra on dört ile on sekiz arasında ve bir zümre başkanı on sekizde ısrar ediyor, gerekçesi yeni açılacak bir seçmeli ders. Müdür üçüncü bir tur açmalı mı?
5. Zayıf sürümdeki "Halil Bey biraz daha uzun düşünüyor" cümlesinin iki sorunu nedir?

Yanıtlar

1. Çünkü aynı odada ilk konuşanın ve en kıdemlinin sayısı ötekileri kendine çeker. Geçen ayki raf toplantısında Kenan Bey ilk konuşmuş ve Gülşen'in beş günü masaya hiç gelmemişti. Dört kişinin her biri tam taşınmanın başka bir parçasını biliyordu; aynı odada yalnızca birinin parçası duyulabilirdi.
2. Kıdemin, kişiliğin ve itibarın cevapları yönetmesini. Uzmanlar kimin hangi sayıyı verdiğini bilmediğinde, bir sayıya yaklaşmanın tek nedeni onun gerekçesi olur; sahibinin kim olduğu değil. Anonimlik ayrıca önceki bir cevabı değiştirmeyi kolaylaştırır, çünkü kimse geri adım atarken görülmez.
3. Çünkü gerekçeler paylaşıldı. Kısa tahmin verenlerden biri, montaj hattı hatlarının iki kez taşınabileceği gerekçesini görünce sayısını yükseltti; en uzun tahmini veren de depo raflarının gece vardiyasında taşınabileceğini kabul edip sayısını indirdi. Sayılar birbirini değil, gerekçeler sayıları değiştirdi.
4. Büyük olasılıkla hayır. Kalan ayrışmanın bir gerekçesi var ve bu gerekçe bir karara bağlı: seçmeli dersin açılıp açılmayacağı. Üçüncü bir tur, ya o zümre başkanını yalnız bırakarak bir uzlaşma üretir ya da hiçbir şey değiştirmez. Müdürün yapması gereken, seçmeli dersin kararını netleştirmek ve iki senaryoyu ayrı ayrı yazmaktır.
5. Birincisi anonimliği bozuyor: Delphi'de kimin hangi sayıyı verdiği yazılmaz; Recep Bey artık Halil Bey'in görüşünü kişisel bir karamsarlık olarak okuyabilir. İkincisi en değerli bulguyu bir dipnota indiriyor: kalan ayrışma bir kişinin eğilimi değil, montaj hattı kararının verilmemiş olmasından kaynaklanıyor ve beş haftalık bir fark taşıyor.

Sonraki derse köprü

Delphi'nin ortancası on iki hafta. Gönül Hanım sonucu görünce klasörünü yeniden açıyor: altı düzenleme projesinin her birinin onay sayfasında da bir süre tahmini var, ve gerçekleşen süre de. Uzmanların on iki haftası, geçmişte bu fabrikada verilmiş süre tahminlerinin ne kadar aştığına göre düzeltilmeli mi? 10.6, referans sınıfı tahminini, yani geçmiş projelerin ne kadar aştığına bakarak yeni bir tahmini düzeltmeyi ele alıyor.