Referans sınıfı tahmini

Sahadan bir an

Pazartesi sabahı, muhasebe. Gönül Hanım klasörü bu kez başka bir sütundan açmış: her onay sayfasının alt köşesinde, kazanç tahmininin hemen yanında, küçük harflerle bir süre tahmini ve proje kapanınca kurşun kalemle eklenmiş gerçekleşen süre.

Gönül Hanım: Altı proje. Birinde tahmin tutmuş, beşinde aşılmış. Sevkiyat rampası iki katına çıkmış; belediyeden izin bekleniyormuş.

Ilgın: Ortadaki ne kadar aşmış?

Gönül Hanım: Sıralarsan, üçüncüsü yüzde yirmi beş, dördüncüsü yüzde otuz. İkisinin arası.

Ilgın: Delphi'den on iki hafta çıktı. Yüzde yirmi yedi eklersem on beş hafta.

Gönül Hanım: Ama tam taşınma bu altısından büyük. Benzer mi ki?

Ilgın: Hiçbiri tam benzer değil. Soru, hangisinin hiç benzememesinden daha iyi olduğu.

Gönül Hanım'ın klasörü 5.8'de kazanç tahminlerinin ne kadar tuttuğunu göstermişti. Şimdi aynı sayfalar başka bir soruya cevap veriyor: bu fabrikada verilen süre tahminleri ne kadar aşılmış? Delphi'nin on iki haftası, dört uzmanın bilgisini dikkatle birleştirdi; ama hepsi içeriden, tam taşınmanın kendi parçalarına bakarak yapıldı. Klasör ise dışarıdan bakıyor: bu fabrikada benzer işlere verilmiş sözlerin gerçekte nereye vardığına.

Kavram

5.8'de dış görüşü tanımlamıştık: bir projeyi benzer projelerden oluşan bir sınıfın üyesi olarak görmek. Bu dersin konusu, o görüşü bir sayıya çeviren adım adım yöntem.

Ilgın üç adımı sırayla atıyor. Birinci adım sınıfı belirlemek: Gönül Hanım'ın klasöründeki altı düzenleme projesi. İkinci adım dağılımı kurmak: her projenin gerçekleşen süresini tahmin edilen süresine bölüyor. Küçükten büyüğe sonuç bir, bir nokta bir, bir nokta yirmi beş, bir nokta üç, bir buçuk ve iki. Altı projenin biri tahminini tutturmuş, beşi aşmış; ortadaki iki değerin arası, yaklaşık yüzde yirmi yedilik bir aşım. Üçüncü adım yeni projeyi yerleştirmek: Delphi'nin on iki haftasını bu dağılımla çarpmak.

Ama tek bir çarpım yetmiyor; çünkü dağılımın hangi noktasını kullanacağımız, ne kadar güvence istediğimize bağlı.

Referans sınıfı yönteminin pratik kullanımında, bir tahmine eklenecek pay bu yüzdeliklere göre seçilir. Ellinci yüzdeliği kullanmak, söz verilen sürenin aşılma olasılığını yarı yarıya bırakır. Sekseninci yüzdeliği kullanmak, aşılma olasılığını beşte bire indirir, ama sözü uzatır. Hangisinin seçileceği bir hesap değil, bir karardır: gecikmenin bedeli ne kadar ağırsa, o kadar yüksek bir yüzdelik seçilir.

Ilgın'ın altı noktası için ellinci yüzdelik yaklaşık yüzde yirmi yedi aşım: on iki hafta, on beş haftaya çıkıyor. Sekseninci yüzdelik ise altı noktadan hesaplanınca, hangi ara değer yöntemi kullanıldığına göre yüzde elli ile yüzde seksen arasında çıkıyor: on sekiz ile yirmi iki hafta. Tek bir hesap yöntemi değişikliğinin dört hafta oynatması, altı noktanın ne kadar az olduğunu gösteriyor. Delphi'nin ikinci turunda uzmanların en uzun tahmini on beşti; referans sınıfı, on beşi en kötü değil ortadaki değer olarak görüyor.

Bu sayıların ne kadar güvenilir olduğu, ikinci bir soruya bağlı.

Gönül Hanım'ın itirazı tam olarak bu soru. Altı projenin hepsi tam taşınmadan küçük. Ilgın sınıfı daraltmayı deniyor: yalnızca bir şeyin yerini değiştiren projeleri alsa, laboratuvar ve montaj rafları kalıyor; iki nokta, yüzde yirmi beş ve otuz. Dağılım daha benzer ama iki noktadan yüzdelik hesaplanmaz. Sınıfı genişletmeyi de düşünüyor: Halil Bey'in eski fabrikada yaşadığı iki taşınmayı eklemek. Ama o projelerin tahmin sayfaları yok; yalnız Halil Bey'in hafızası var.

Ilgın altı noktalık sınıfta kalmaya karar veriyor ve kararın zayıflığını notuna yazıyor. Sevkiyat rampasının iki katlık aşımını çıkarmayı da düşünüyor, çünkü belediye izni gibi bir dış etken taşıyor; ama tam taşınma da belediyeden bir yangın kapısı onayı bekleyebilir. Uç değeri çıkarmak, tam da dikkat edilmesi gereken riski sınıftan silmek olurdu.

Bir aile mutfağını yeniletecek. Usta üç hafta diyor. Aile, aynı apartmanda son beş yılda mutfağını yaptıran sekiz komşuya soruyor: üçü söylenen sürede bitirmiş, beşi aşmış, en uzunu iki katına çıkmış, çünkü tezgâh siparişi gecikmiş. Ortadaki komşu yüzde otuz aşmış. Aile ustanın üç haftasını değiştirmiyor; ama misafirleri dört hafta sonraya çağırıyor. Bu, ellinci yüzdelik; tezgâh siparişi uzun sürerse, sekseninci yüzdelik beş haftaya yakın.

Perde arkası

Yöntemin pratik kullanımını ilk kez anlatan 2006 tarihli makale okunmadı, yalnızca özeti okundu; yöntemin üç adımı, referans sınıfı sorunu ve ilk uygulamanın sayıları Wikipedia'nın maddesinden aktarıldı. Kuramsal temeli, 5.8'de okuduğumuz Kahneman ve Lovallo'nun iç ve dış görüş ayrımı.

Sağlam etiketi yöntemin dayandığı bulguya ait, Ilgın'ın altı noktalık sınıfına değil. Altı noktadan sekseninci yüzdelik hesaplamak kaba bir işlem; tek bir proje eklenince değer belirgin biçimde oynar. Ilgın'ın notu bu yüzden yüzdelikleri yuvarlak sayılarla ve bir uyarıyla veriyor.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Öğleden sonra Ilgın, tam taşınma notunun süre bölümünü yeniden yazıyor.

Zayıf sürüm

Süre: on iki hafta; uzmanların ortak tahmini.

Not: geçmiş projeler daha küçüktü, karşılaştırılamaz.

Pay: gerekirse bir iki hafta eklenir.

Güçlü sürüm

İçeriden tahmin: Delphi ortancası on iki hafta; uzman aralığı on ile on beş.

Referans sınıfı: son dört yıldaki altı düzenleme projesi; gerçekleşen sürenin tahmine oranı bir ile iki arası, ortanca yaklaşık 1,27.

Ellinci yüzdelik: yaklaşık on beş hafta; aşılma olasılığı kabaca yarı yarıya.

Sekseninci yüzdelik: on sekiz ile yirmi iki hafta arası, hesap yöntemine göre; aşılma olasılığı kabaca beşte bir.

Sınıfın zayıflığı: altı proje az ve hepsi tam taşınmadan küçük. Sevkiyat rampasının iki katlık aşımı belediye izninden; çıkarılmadı, çünkü tam taşınma da bir yangın kapısı onayı bekleyebilir.

Karar: söz için hangi yüzdeliğin kullanılacağı, gecikmenin bedeline göre yönetim kurulunda.

Zayıf sürüm iki hata yapıyor. "Uzmanların ortak tahmini" içeriden yapılmış bir tahmini tek başına bırakıyor; on iki haftanın bu fabrikada verilmiş sözlere göre ne kadar iyimser olabileceği hiç sorulmamış. "Geçmiş projeler karşılaştırılamaz" cümlesi de referans sınıfı sorununu çözmek yerine soruyu kapatıyor; benzersizlik iddiasıyla dış görüş baştan reddediliyor. "Bir iki hafta" ise kaynağı olmayan bir pay. Güçlü sürüm içeriden ve dışarıdan tahmini yan yana koyuyor. Dağılımı ve ortancayı veriyor, iki yüzdeliği aşılma olasılıklarıyla birlikte yazıyor. Sınıfın zayıflığını gizlemiyor ve uç değeri neden tuttuğunu açıklıyor. Son satırda hangi güvence düzeyinin seçileceğini bir yönetim kararı olarak bırakıyor; çünkü yüzdeliğin seçimi bir hesap değil, gecikmenin ne kadar pahalı olduğuna dair bir yargı.

Bağlam notu

Referans sınıfı tahmini, bir kurumun kendi geçmişini bir tahmin aracına çevirir. Klasörde duran onay sayfaları, kapandıklarında bir kez okunup rafa kaldırılmış belgelerdi; şimdi her yeni tahmini düzeltmek için kullanılabilecek bir veri tabanı. Bu dönüşümün tek koşulu, tahminin ve gerçekleşenin aynı sayfada, aynı birimle yazılmış olması; Gönül Hanım'ın kurşun kalemle eklediği sütun, bu yüzden klasördeki en değerli satır.

Belirsizlik nerede sorusu, referans sınıfıyla ikiye ayrılıyor. İçeriden tahminin belirsizliği, Delphi'nin gösterdiği gibi, montaj hattı kararında. Dışarıdan bakışın belirsizliği ise sınıfın kendisinde: altı proje, hepsi daha küçük, biri bir dış etkenle uçta. İki belirsizlik farklı yerlerde duruyor ve farklı yollarla azalıyor: biri bir kararla, öteki daha çok veriyle. 10.4'te Ilgın'ın başlattığı tahmin kaydı, ikinci yolun başlangıcı; pilot bittiğinde klasöre yedinci satır eklenecek.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende bir tahmine "bu sefer farklı" dediğinde, geçmişteki hangi projenin de aynı cümleyle başladığını hatırladın mı?

Kapanış

1. Referans sınıfı tahmini, benzer geçmiş projelerin gerçekleşen sonuçlarının dağılımını kurar ve yeni tahmini bu dağılıma göre düzeltir; içeriden yapılmış bir tahminin iyimserliğini dışarıdan sınar.
2. Eklenecek pay, istenen güvence düzeyine karşılık gelen yüzdelikten seçilir; ellinci yüzdelik sözü yarı yarıya riskte bırakır, sekseninci yüzdelik beşte bire indirir, ve seçim bir yönetim kararıdır.
3. Hangi projelerin sınıfa gireceği tahmini doğrudan değiştirir; sınıfın zayıflığı yazılır ve uç değerler, nedenleri yeni projede de yaşanabiliyorsa atılmaz.

Beş soru

1. Gönül Hanım'ın klasörü 5.8'de ve bu derste hangi iki farklı soruya cevap verdi?
2. Ellinci ve sekseninci yüzdelik arasındaki seçim neden bir hesap değil, bir karardır?
3. Ilgın sevkiyat rampasının iki katlık aşımını neden sınıftan çıkarmadı?
4. Bir doktora öğrencisi tezini iki yılda bitireceğini düşünüyor. Bölümünde son on yılda tamamlanan yirmi tezin planlanan ve gerçekleşen süreleri biliniyor; ortanca oran 1,4, sekseninci yüzdelik 1,8. Öğrenci danışmanına hangi süreleri, nasıl söylemeli?
5. Zayıf sürümdeki "geçmiş projeler daha küçüktü, karşılaştırılamaz" cümlesi neden bir sorunu çözmek yerine kapatıyor?

Yanıtlar

1. 5.8'de kazanç tahminlerinin ne kadar tuttuğunu, yani yatırımın getirisinin ne kadar iyimser tahmin edildiğini gösterdi. Bu derste süre tahminlerinin ne kadar aşıldığını gösteriyor. Aynı sayfalar, farklı sütunlar; ikisi de içeriden yapılmış bir tahmini dışarıdan sınamak için kullanılıyor.
2. Çünkü iki yüzdelik arasındaki fark, sözün aşılma olasılığı ile sözün uzunluğu arasındaki bir takas. Gecikmenin bedeli düşükse ellinci yüzdelik yeterli olabilir; müşteri denetimi, bir sözleşme cezası ya da bir üretim kaybı gibi ağır bir bedel varsa, sekseninci yüzdelik seçilir. Bu bedeli tartmak, hesabı yapanın değil kararı verenin işidir.
3. Çünkü aşımın nedeni, belediye izni gibi bir dış onay, tam taşınmada da yaşanabilir: bir yangın kapısı onayı. Uç değeri "bizimkine benzemiyor" diye atmak, tam da dikkat edilmesi gereken riskin kaydını sınıftan silmek olurdu. Bir uç değer, nedeni yeni projede de yaşanabiliyorsa, sınıfta kalır.
4. Öğrenci kendi iki yıllık tahminini bir oranla çarparak iki süre vermeli: yaklaşık iki yıl on ay, yarı yarıya aşılabilir; yaklaşık üç buçuk yıl, beşte bir olasılıkla aşılabilir. Danışmanına hangi süreyi burs ya da iş planı için esas alacaklarını sorabilir; bir burs süresi doluyorsa, sekseninci yüzdelik daha güvenli bir dayanaktır. Kendi tezinin bölümdeki tezlere ne kadar benzediğini de söylemeli.
5. Çünkü referans sınıfı sorununu bir seçim olarak ele almak yerine, dış görüşü baştan reddediyor. Geçmiş projelerin daha küçük olması, sınıfın bir zayıflığıdır ve yazılmalıdır; ama tahminleri sapmaya iten nedenler, iyimserlik, unutulan işler, dış onaylar, proje büyüklüğünden bağımsız olarak geçmişte de vardı. "Karşılaştırılamaz" demek, o nedenlerin bu projede olmayacağını varsaymaktır.

Sonraki derse köprü

Ilgın notu bitirirken Delphi'ye gönderdiği taslak kapsamın bir kopyasını dosyalıyor ve kapakta, kendi gözünden kaçmış bir satırı görüyor: Recep Bey'in el yazısıyla "Hedef: on hafta". Dört uzmanın hepsi bu kapağı görmüştü. İkinci turun en kısa tahmininin tam on hafta olması bir tesadüf müydü? 10.7, tahmine sızan bir sayıyı fark etmeyi ve tahmin sürecini çapadan korumayı ele alıyor.