Bu akademi ne verir, ne vermez

Açılış sahnesi

Kocaeli'de bir anaokulunun öğretmenler odası, cuma öğleden sonrası. Okul öncesi öğretmeni Gizem, telefonunda karşısına çıkan bir ilanı meslektaşı Hülya'ya gösteriyor. İlanda gülümseyen bir çocuk, renkli küpler ve büyük harflerle bir vaat var: iki hafta sonu, çevrimiçi, sonunda sertifika, «artık siz de oyun terapistisiniz».

Gizem sınıfında bir çocuğun aylardır kimseyle oynamadığını, babası evden ayrıldığından beri oyuncak evdeki bütün figürleri tek tek kapının dışına dizdiğini anlatıyor. «Bu sertifikayı alsam,» diyor, «onunla teneffüste oyun terapisi yapabilirim.» Hülya bir süre ilana bakıyor, sonra soruyor: «İki hafta sonunda, o çocuğa bir şey olursa kime soracaksın?»

Gizem cevap vermiyor. İlanın hiçbir yerinde süpervizyon, denetimli uygulama ya da bir meslek şartı yazmıyor. Bu iki öğretmen bu dersin kurgusal kişileri, ama sordukları soru gerçek: bir şeyi öğrenmek ile o şeyi bir çocuğa uygulama yetkisine sahip olmak arasında ne var?

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste (M01-D01) akademinin haritasını çizdik: bir ortak temel ve onun üstünde iki iz. Bu ders haritanın kenarını çiziyor. Önce bilgi, beceri ve yetki arasındaki farkı ayıracağız; üçü sık sık tek kelimeyle, «öğrenmek» diye anılıyor ve karışıyor. Sonra bu akademinin hangisini verebildiğini, hangisini veremediğini açıkça sayacağız.

Ardından bir oyun terapistinin genel olarak nasıl yetiştiğine bakacağız ve kısa bir sertifika programının karşısında hangi soruların sorulması gerektiğini konuşacağız. Son bölümde terapist eğitimi üzerine yapılmış araştırmaların, yani okuyarak, atölyeyle ya da süpervizyonla öğrenmenin ne kadar beceri kazandırdığına dair bulguların ne söylediğine bakacağız. Bu bulgular bu akademinin kendi sınırı için de geçerli.

Sıfır noktası

Bir çocuğun yanında oynayan her yetişkin bir şey yapıyor. Ama ebeveynin kendi çocuğuyla oynaması, öğretmenin sınıfta bir oyun köşesi kurması ve bir terapistin oyun odasında çalışması aynı şey değil. Farkı oyuncaklar değil, rol, sorumluluk ve hesap verebilirlik belirliyor.

Mekanizma

Bilgi, beceri, yetki

Üç katmanı ayırmak gerekiyor. Bilgi, bir şeyin ne olduğunu ve neden öyle olduğunu bilmektir: oyun terapisinde sınır koymanın üç adımdan oluştuğunu, çocuğun duygusunu yansıtmanın neden önemli sayıldığını bilmek gibi. Beceri, o bilgiyi gözlenebilir bir davranışa dönüştürmektir: bir çocuk boya kabını duvara fırlatmak üzereyken, o saniye içinde, sakin bir sesle sınırı koyabilmek. Yetki ise o beceriyi bir başkasının çocuğuyla, profesyonel bir ilişki içinde kullanma hakkıdır; eğitimin, denetimli uygulamanın, meslek kuruluşlarının ve yasanın verdiği bir onaydır.

Bu üç örnek üç katmanın birbirinden bağımsız olabildiğini gösteriyor. Bir çevrimiçi akademi bunlardan yalnız birincisini, bilgiyi, sağlam biçimde verebilir. Beceriye giden yolu tarif edebilir, ama yolu senin yerine yürüyemez. Yetki ise hiçbir zaman bir akademiden gelmez.

Bu akademinin verdiği

Bu akademi önce bir dil verir. Oyunun gelişimini, oyun terapisinin ekollerini, temel becerileri, sınır koymayı, değerlendirmeyi ve klinik alanları doğru adlarıyla ve birbirinden ayırarak öğrenen okur, bir uzmanla, bir öğretmenle ya da bir ebeveynle aynı kavramlarla konuşabilir.

İkincisi, bir tartma yeteneği verir. Her derste kanıt kartları, bir iddianın araştırmayla mı, uygulayıcıların ortak görüşüyle mi, yoksa yalnızca bir kuramla mı desteklendiğini söyler. Okur bir ilanın, bir kitabın ya da bir sosyal medya paylaşımının ne kadar ağırlık taşıdığını sorgulamayı öğrenir (M01-D03, M01-D06).

Üçüncüsü, ebeveyn ve öğretmen için bir eşlik çerçevesi verir. Çocukla oynamanın ilkeleri, özel oyun zamanı, zor anlarda oyun ve sınırlar ebeveynin kendi rolü içinde kalarak uygulayabileceği şeylerdir (Bölüm II). Bu iz ebeveyni terapist yapmaz, ama iyi bir oyun arkadaşı olmasına yardım eder.

Dördüncüsü, uzman adayı için bir harita verir. Hangi ekolün çocuğu nasıl anladığını, hangi tekniğin hangi duruma uyduğunu, hangi klinik alanda oyun terapisinin yetmediğini bilen bir aday, eğitimini ve süpervizörünü daha bilinçli seçer.

Bu akademinin vermediği

Akademi tanı koymayı öğretmez. Bir çocuğun gelişimsel bir farklılığı, bir kaygı bozukluğu ya da travma sonrası bir tepkisi olup olmadığına çocuk psikiyatristi ve klinik değerlendirme yapma yetkisi olan uzmanlar karar verir. Derslerde uyarı işaretleri anlatılır, ama bir işareti görmek tanı koymak değildir.

Akademi oyun terapisi uygulama yetkisi vermez. Hiçbir ders, hiçbir modül, akademinin sonu da dahil, okurun bir başkasının çocuğuyla terapi amacıyla çalışabileceği anlamına gelmez. Akademinin sonunda bir sertifika yoktur ve olmaması bilinçli bir tercihtir.

Akademi süpervizyonun yerini tutmaz. Bir ders, gerçek bir çocukla gerçek bir seansta olan şeyi göremez, sesini duyamaz, seansın kaydını izleyemez. Uzman izindeki her teknik dersi, o tekniği süpervizyon altında denemenin ön hazırlığıdır.

Akademi ebeveyni kendi çocuğunun terapisti yapmaz. Filial terapi gibi yaklaşımlarda ebeveynin çocukla seans yürüttüğü doğrudur, ama ebeveyn bu seansları ancak bir terapist ona becerileri öğrettikten sonra ve her hafta kayıtlarını onunla birlikte gözden geçirerek yürütür (M31). Ebeveyn izi bu gözetimin yerine geçmez.

Akademi acil durumlarda yardım edemez. Bir çocuğun kendine zarar verme tehlikesi, istismar şüphesi ya da ağır bir kriz varsa ders okumak değil, beklemeden ilgili acil yardım ve çocuk koruma birimlerine başvurmak gerekir. Bu tür derslerin hepsinde ayrıca bir güvenlik notu bulunur.

Bir oyun terapisti nasıl yetişir

Ülkeden ülkeye ayrıntılar değişse de, alanın eğitim kurumlarının ortak bir anlayışı var. Oyun terapisti önce çocukla çalışmaya yetkili bir meslekte, psikoloji, psikolojik danışmanlık, sosyal hizmet ya da benzeri bir alanda, temel eğitim alır. Bunun üstüne oyun terapisine özgü kuram ve teknik dersleri gelir. Ardından denetimli uygulama, yani süpervizör gözetiminde gerçek vakalarla belirli bir süre çalışma ve düzenli süpervizyon gelir. Uluslararası meslek dernekleri, kayıtlı oyun terapisti sayılmak için bu üç unsuru farklı ayrıntılarla isterler.

Kimin hangi unvanla çocukla terapi yapabileceği, her ülkede temel mesleğin yasal çerçevesine ve kurumların uygulamasına bağlıdır; Türkiye'de çalışacak bir okur kendi durumu için güncel mevzuatı ve temel mesleğinin kuruluşlarını ayrıca sormalıdır. Bir ilanın «oyun terapisti» unvanını vaat etmesi, o unvanın bir yasal karşılığı olduğunu göstermez. Meslek yolu ayrıca ve ayrıntısıyla M70'te ele alınacak.

Kısa programın karşısında sorulacak sorular

Kısa eğitim programlarının hepsi kötü değil. Bir ebeveyn için iki günlük bir oyun atölyesi, bir öğretmen için sınıfta oyun üzerine bir seminer değerli olabilir. Sorun, programın vaat ettiği şey ile verebileceği şey arasındaki açıklıktır. Gizem'in karşısına çıkan ilan bir atölye değil, bir unvan vaat ediyordu.

Böyle bir programın karşısında dört soru sormak yararlı. Program kimlere açık, yani belirli bir temel meslek şartı var mı? Programın sonunda gerçek bir çocukla süpervizyon altında çalışma var mı, varsa kaç vaka ve kimin gözetiminde? Eğitmenler kim, hangi meslekten, hangi kuramsal yaklaşımla çalışıyorlar ve kendileri süpervizyon veriyorlar mı? Program bitince ne vaat ediyor: bilgi mi, yoksa bir unvan mı?

Usta katmanı

Okumak beceri kazandırır mı

Buraya kadar söylenenler alanın uzlaşısı. Ama bir soru daha var: okuyarak, bir atölyeye katılarak ya da çevrimiçi bir eğitimle bir terapist ne kadar beceri kazanır? Bu soru oyun terapisinden çok daha geniş bir alanda, kanıta dayalı tedavilerin terapistlere nasıl öğretileceği üzerine yapılan araştırmalarda incelendi.

Bu iki bulgu bu akademinin sınırını dışarıdan doğruluyor. Akademi bir el kitabından daha zengin olabilir; örnekler, kanıt kartları ve alıştırmalar içerir. Ama süpervizyonun yerini tutmaz ve tek başına bir terapistin odadaki davranışını değiştirmesi beklenmez. Bu sınırı bilmek akademiyi değersiz kılmaz; onu doğru yere koyar: denetimli eğitimin önüne bir zemin, yanına bir başvuru kaynağı.

Ebeveyn için ince çizgi

Ebeveyn izinde bir çizgi daha var. Ebeveynin çocuğuyla oynaması, onu dinlemesi, duygusunu adlandırması bir terapi değil, iyi bir ilişkidir. Ama ebeveyn çocuğunun oyununu «tedavi etmeye» başladığında, örneğin her oyunda gizli bir anlam aradığında ya da oyunu çocuğun bir sorununu çözmenin aracına dönüştürdüğünde, ilişki değişir. Çocuk bunu hisseder ve oyun oyun olmaktan çıkabilir.

Kanıtın sınırı

Terapist eğitimi üzerine bulguların büyük kısmı oyun terapisinden değil, bilişsel-davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlardan ve yetişkin danışanlarla çalışan uygulayıcılardan geliyor. Oyun terapisinde hangi eğitim biçiminin, ne kadar süpervizyonla, hangi beceriyi kazandırdığı ayrıca ve sistemli biçimde sınanmış değil. Eğitim çalışmalarının çoğu beceriyi rol oyunlarıyla ya da terapistin kendi bildirimiyle ölçüyor; terapistin eğitiminin çocuğun iyileşmesini ne kadar değiştirdiği çok daha az biliniyor. Ne kadar süpervizyonun yeterli olduğu da açık bir soru: meslek derneklerinin istediği saatler uzlaşıya dayanıyor, bir eşik değerini gösteren araştırmaya değil. Bu akademinin kendisinin, okurun bilgisini ya da becerisini ne kadar değiştirdiği de sınanmadı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bilgi, beceri ve yetki üç ayrı şeydir. Bilgi bir şeyin ne olduğunu ve neden öyle olduğunu bilmektir; beceri o bilgiyi gerçek zamanda, bir çocukla gözlenebilir bir davranışa dönüştürmektir; yetki ise o beceriyi bir başkasının çocuğuyla profesyonel bir ilişkide kullanma hakkıdır.

Bu akademi sağlam bir bilgi verir: bir dil, kanıtı tartma yeteneği, ebeveyn ve öğretmen için bir eşlik çerçevesi ve uzman adayı için bir harita. Tanı koymayı öğretmez, oyun terapisi uygulama yetkisi vermez, süpervizyonun yerini tutmaz, ebeveyni çocuğunun terapisti yapmaz ve acil durumlarda yardımın yerine geçmez.

Terapist eğitimi üzerine araştırmalar okumanın, kendi kendine eğitimin ve tek bir atölyenin beceriyi tutarlı biçimde değiştirmediğini, süpervizyonlu ve çok bileşenli eğitimin daha tutarlı sonuç verdiğini gösteriyor. Kısa bir programın karşısında sorulacak asıl soru, arkasında denetimli uygulama ve süpervizyon olup olmadığıdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki kanıt kartı iki farklı etiket taşıdı: biri uygulayıcıların ortak görüşünü, öteki araştırma bulgusunu aktarıyordu. Sıradaki ders bu kanıt etiketlerinin tamamını tanıtıyor ve en sık karışan ayrımı açıyor: «çocuklar buna bayılıyor» gözlemi ile «bu yöntem işe yarıyor» iddiasının neden aynı etiketi alamayacağını.