İki iz, tek temel

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir ilkokulun rehberlik servisi, perşembe öğleden sonrası. Kapının önündeki iki sandalyede iki kişi bekliyor. Birinde Zeynep Hanım oturuyor, otuzlarının sonunda, kucağında kızının okul çantası. Beş yaşındaki kızı Defne iki aydır her akşam aynı oyunu oynuyor: oyuncak bebeği bir kutuya koyuyor, kapağı kapatıyor, «kimse bulamaz» diyor ve kutuyu yatağın altına itiyor. Zeynep Hanım bunun bir şey anlatıp anlatmadığını öğrenmek istiyor.

Öteki sandalyede Burak oturuyor, yirmilerinin ortasında, psikolojik danışmanlık bölümünü bitirmiş, okulda stajyer. Elinde bir defter var; oyun terapisi üzerine okuduğu bir kitaptan notlar almış ve rehber öğretmenden bir oyun odasının nasıl kurulduğunu göstermesini isteyecek.

İkisi de aynı kapıyı çalacak, ikisi de «oyun» kelimesini kullanacak, ama aynı şeyi sormuyorlar. Zeynep Hanım kızının oyununa nasıl eşlik edeceğini ve ne zaman endişelenmesi gerektiğini soruyor. Burak bir gün kendi odasında, bir yabancının çocuğuyla oynarken ne yapacağını öğrenmek istiyor. Bu ikisi bu dersin kurgusal kişileri ve akademinin iki okurunu temsil ediyorlar.

Bu derste ne olacak

Bu akademi beş yüzü aşkın dersle oyun terapisini temelden ileri seviyeye kadar anlatıyor. Ama okurların hepsi aynı yere gitmiyor. Bu ders akademinin haritasını çiziyor: herkesin birlikte okuduğu bir ortak temel, onun üstünde iki ayrı iz.

Önce iki izin neden ayrıldığını ve neden aynı temelden çıktığını konuşacağız. Sonra ebeveyn ve öğretmen izinin neyi hedeflediğini, uzman izinin neyi hedeflediğini ve ikisinin nerede kesiştiğini göreceğiz. En sonda kendi rolüne göre nereden başlayacağını ve hangi bölümlerin sana göre olduğunu belirlemen için bir yol önereceğiz. Sıradaki ders (M01-D02) bu haritanın sınırını çizecek: akademinin verebileceği bilgi ile veremeyeceği yetki arasındaki çizgiyi.

Sıfır noktası

Oyun terapisi denince çoğu insanın aklına renkli oyuncaklarla dolu bir oda ve orada çocukla oynayan bir yetişkin gelir. Bu görüntü yanlış değil, ama eksik. O odada olan şeyi anlamak için önce kelimeleri ayırmak gerekiyor.

Mekanizma

Neden iki iz

Bir çocuğun hayatında oyunla ilgili kararları veren yetişkinlerin çoğu terapist değildir. Çocuğun hangi oyuncakla oynayacağına, oyuna ne kadar zaman ayrılacağına, saldırgan bir oyunun durdurulup durdurulmayacağına anne, baba, büyükanne, bakıcı ve öğretmen karar verir. Bir terapist ise, çocuk terapiye geldiyse, haftada belki bir saat çocukla birliktedir. Bu iki rolün sorumlulukları farklıdır ve aynı ders ikisine birden yetmez.

Bu üç örnek akademinin iki izini besleyen iki farklı soruyu gösteriyor. Hakan Bey ile Sevda Öğretmen ebeveyn ve öğretmen izinin okurları. Elif uzman izinin okuru. Üçünün de ortak temele ihtiyacı var: oyunun ne olduğunu, çocuğun oyunla nasıl büyüdüğünü ve oyun terapisinin ne iddia ettiğini bilmeden ne eşlik edilebilir ne terapi yapılabilir.

Ortak temel: herkes buradan başlar

Akademinin Bölüm I'i, ilk seksen ders, ortak temeldir. Burada oyunun ne olduğu (M02), bebeklikten ergenliğe nasıl değiştiği (M03), çocuk gelişiminin oyun çalışanını ilgilendiren yönleri (M05), duygu ve bağlanmanın oyunda nasıl göründüğü (M06), oyun terapisinin tarihi (M08) ve kanıtının ne söylediği (M10) anlatılır.

Bu bölümün iki okura birden yazılması bir kolaylık değil, bir ilke. Ebeveynin bilmesi gereken gelişim bilgisi ile terapistin bilmesi gereken gelişim bilgisi aynıdır; değişen, o bilgiyle ne yapıldığıdır. Bir ebeveyn dört yaşındaki çocuğunun hayali bir arkadaşla konuşmasının yaşına uygun olduğunu bildiğinde endişesi azalır (M03-D06). Bir terapist aynı bilgiyle, değerlendirme sırasında gelişimsel olarak beklenen ile dikkat gerektiren arasındaki farkı görür.

Ebeveyn ve öğretmen izi: eşlik etmek

Bölüm II, altmış dört ders, ebeveyn ve öğretmen izidir. Bu iz bir şeyi açıkça yapmaz: ebeveyne terapi tekniği öğretmez, ebeveyni çocuğunun terapisti yapmaz. Bunun yerine çocukla oynamanın temel ilkelerini (M11), haftalık özel oyun zamanını (M12), oyunla duygu dilini (M13), taşınma, yeni kardeş ya da kayıp gibi zor anlarda oyunun yerini (M14), sınır koymayı (M15) ve okulda oyunu (M16) anlatır.

Bu izin her dersi aynı soruyla biter: bu konuda evdeki eşlik ne zaman yetmez ve bir uzmana başvurmak gerekir? Bu soru bir dipnot değil, izin taşıyıcı sorusu. Ebeveynin oyunu iyi bilmesi, çocuğun ne zaman başka bir desteğe ihtiyaç duyduğunu daha erken görmesini sağlar (M17).

Uzman izi: mesleki çalışma

Bölüm III'ten Bölüm VIII'e kadar, üç yüz seksen üç ders, uzman izidir. Bu iz psikolog, psikolojik danışman, çocuk gelişimci, sosyal hizmet uzmanı ve bu alanlarda eğitim alanlar için yazıldı. Oyun odasının nasıl kurulduğu (M19), temel becerilerin ne olduğu (M21), sınır koymanın terapide nasıl işlediği (M22), değerlendirme ve vaka kavramsallaştırma (M23, M24), büyük ekoller (Bölüm IV ve V), teknikler (Bölüm VI), klinik alanlar (Bölüm VII), süpervizyon ve vaka atölyesi (Bölüm VIII) burada.

Uzman izi bilgiyi en ayrıntılı biçimde verir, ama bir sertifika ya da unvan vaat etmez. Oyun terapisi yapabilmek için bir meslekte temel eğitimin, denetimli uygulamanın ve süpervizyonun gerektiği, alanın eğitim kurumlarının ortak görüşüdür. Akademi o yolun bilgi kısmını taşır, yolun kendisini değil.

İki izin kesiştiği yer

İki iz bazı noktalarda birbirine değiyor. Filial terapi ve onun on oturumluk biçimi (M31) bunun en açık örneği: burada uzman ebeveyni eğitir ve ebeveyn çocukla oynar. Ebeveyn–çocuk etkileşim terapisi (M32) de benzer biçimde ebeveynin becerisine dayanır. Bu yaklaşımlar ebeveyn izinin konusu değil, çünkü bir uzmanın eğitimi ve gözetimi altında yürür; ama ebeveyn izinde öğrenilen dil, bu yaklaşımlara giren ebeveynin işini kolaylaştırır.

Usta katmanı

İki izi ayırmanın bir bedeli var. Ayırınca okur kendini bir kutuya koyabilir: «ben ebeveynim, uzman kısmı beni ilgilendirmez» ya da «ben uzmanım, ebeveyn kısmı basit». İki tutum da bir şey kaçırır.

Ebeveyn uzman izinden bazı dersleri okuyabilir ve okumalı: oyun terapisinin değişik ekollerinin ne yaptığını bilmek (Bölüm IV ve V), çocuğu terapiye götürdüğünde neyle karşılaşacağını anlamasını sağlar. Ama bu okuma ebeveyni çocuğunun oyununu yorumlayan biri yapmamalı. Bir oyun temasının ne anlama geldiğini bilmek ile kendi çocuğunun oyununa o temayı yüklemek ayrı şeyler; uzman izindeki sembol ve tema dersleri (M25) bu tehlikeyi ayrıca konuşur.

Uzman izinde ise bir başka tuzak var: bilgiyi beceri sanmak. Bir ekolün ilkelerini okumak, o ekolde çalışabilmek anlamına gelmez. Çocuk-merkezli oyun terapisinin temel becerileri (M21) birkaç sayfada anlatılabilir, ama odada kendiliğinden ve doğru zamanda kullanılması video kaydı, geri bildirim ve süpervizyon ister.

Bir de çeşitlilik meselesi var. İki izin örnekleri, oyun terapisi araştırmalarının çoğunun yapıldığı ortamdan, yani orta sınıf, kentli, tek dilli, tipik gelişen çocuklardan gelmemeli. Bu akademide her derste farklı aile biçimleri, farklı diller, yoksulluk, engellilik ve nöroçeşitlilik yer alacak. Bu bir süs değil: aynı yaklaşım farklı bir çocukta farklı çalışır ve bunu bilmeden ne eşlik edilebilir ne terapi yapılabilir (M01-D05).

Kanıtın sınırı

Bu ders bir harita çiziyor ve haritanın kendisi bir araştırma bulgusu değil; akademinin iki izli yapısı bir tasarım kararıdır. Bu kararı destekleyen kanıt dolaylıdır: ebeveynin katıldığı oyun müdahalelerinin daha büyük etki gösterdiğine dair bulgular, ebeveynin çocuğun hayatındaki ağırlığını gösterir. Ama bu bulgular eğitim alıp gözetim altında seans yapan ebeveynlerden gelir; bir çevrimiçi akademinin ebeveyn izini okumanın aynı etkiyi yaratacağı bilinmiyor ve sınanmadı. Meta-analizlerdeki çalışmaların büyük kısmı tek bir ülkede, belirli yaş aralığında ve çoğunlukla dışa yönelim sorunlarında yapıldı; farklı kültürlere, yaşlara ve sorunlara genellenmesi tartışmalı. Bu sınırlar M10'da ayrıca ele alınacak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akademi iki okura yazıldı: çocuğun oyununa eşlik etmek isteyen ebeveyn ve öğretmen ile oyun terapisini meslek olarak öğrenmek isteyen uzman adayı. İkisi de Bölüm I'deki ortak temelden başlar, çünkü oyunu ve çocuğun gelişimini bilmeden ne eşlik edilebilir ne terapi yapılabilir.

Ebeveyn ve öğretmen izi terapi tekniği öğretmez; çocukla oynamanın, zor anlarda oyunun ve sınırların bilgisini verir ve her derste evdeki eşliğin nerede yetmediğini söyler. Uzman izi mesleki çalışmanın bilgisini en ayrıntılı biçimde verir, ama bilgi beceri değildir ve beceri denetimli uygulamayla kazanılır.

İki iz filial terapi gibi ebeveyni merkeze alan yaklaşımlarda kesişir. Ebeveyn uzman izinden okuyabilir ama okuduğunu kendi çocuğuna yorum olarak uygulamamalı; uzman adayı da ebeveyn izini okumalı, çünkü çocuğun hayatının çoğu terapi odasının dışında geçer.

Sonraki derse köprü

Bu ders akademinin haritasını çizdi; sıradaki ders o haritanın kenarını çiziyor. «Bu akademi ne verir, ne vermez» sorusu, oyun hakkında bilgi edinmek ile oyun terapisi yapma yetkisi arasındaki farkı açacak ve denetimli eğitim ile süpervizyon gerektiren işlerin neden bir akademide öğrenilemeyeceğini gösterecek. Zeynep Hanım'ın ve Burak'ın sorularının nerede durması gerektiğini orada göreceğiz.