Seviye tespiti

Açılış sahnesi

Derya otuz yaşında, bir semt müzik okulunda gitar öğretmeni. Okula yeni bir öğrenci geliyor: on iki yaşında Emre. Annesi kayıt sırasında "Üç yıldır gitar çalıyor" diyor.

Derya ilk derste Emre'nin seviyesini hemen görmek istiyor. Masaya, üç yıllık bir öğrencinin okuyabileceğini düşündüğü bir etüdün notasını koyuyor ve "Hadi bunu çal da nerede olduğuna bakalım" diyor. Emre notaya bakıyor, gitarı kucağına alıyor, ama tek bir nota çalmıyor. Yüzü kızarıyor, gözleri yere iniyor. Derya birkaç kolay nota gösteriyor; Emre onları da tereddütle, tek tek arıyor. Derya, Emre'nin aslında sıfırdan başlaması gerektiğine karar veriyor ve ilk haftalarda ona gitarın tellerini ve ilk notaları öğretmeye başlıyor.

Üç hafta sonra Emre derslerde sıkılıyor, ödevlerini yapmıyor. Bir gün ders başlamadan Derya koridordan geçerken Emre'nin bekleme odasında, arkadaşının telefonundan dinlediği bir şarkıyı kulaktan, akorlarıyla ve ritmiyle eksiksiz çaldığını duyuyor.

Derya bunu okulun koordinatörü Nermin Hanım'a anlatıyor. Nermin Hanım uzun yıllar piyano öğretmenliği yapmış ve okulda yeni öğretmenlere eşlik ediyor.

"Sen bir kapıdan baktın ve evin tamamını gördüğünü sandın," diyor. "Emre'nin evinde nota odası küçük, ama kulak odası, akor odası, ritim odası kocaman. Seviye tek bir sayı değil, bir kat planı. Üstelik ilk gün çocuğu bir sınavın önüne oturttun; sınavda insan evinin kapısını bile açmaz."

Bu derste ne olacak

Önceki derste Selim, Aslı Hanım için öğrenme hedefleri yazmayı öğrenmişti ve bir hedefin büyüklüğünün öğrencinin nerede durduğuna bağlı olduğunu fark etmişti. Bu ders o sorunun içine giriyor: öğrencinin nerede durduğunu nasıl öğreniriz?

Önce seviye tespitinin ne işe yaradığını ve seviyenin neden tek bir sayı olmadığını konuşacağız. Ardından bir ilk dersi bir tespite dönüştürmenin yollarını göreceğiz: öğrenciyle konuşmak, onun seçtiği bir şeyle başlamak, kolaydan zora doğru kısa görevler vermek ve bütün bunları sınav hissi yaratmadan yapmak. Sonra çalgı tekniği, nota okuma, kulak, ritim ve çalışma alışkanlığı gibi farklı alanlarda neye bakılacağını ele alacağız. Ders, tespiti bir profil olarak kaydetmekle, profilden ilk hedeflere geçmekle ve tespitin neden ilk dersle bitmediğiyle kapanıyor.

Sıfır noktası

Seviye tespiti, bir öğrencinin bir öğrenme sürecinin başında neyi bildiğini, neyi yapabildiğini ve nasıl öğrendiğini anlamaya yönelik gözlemler bütünü. Amacı öğrenciyi sınıflandırmak ya da bir not vermek değil; başlangıç çizgisini çekmek ve ilk hedefleri o çizgiye göre boyutlandırmak.

Müzikte seviye çok boyutlu. Bir öğrenci çalgısında teknik olarak ilerlemiş ama nota okumada geride olabiliyor; bir başkası notayı çok iyi okuyup kulaktan bir ezgiyi bulmakta zorlanabiliyor. Bu yüzden "başlangıç", "orta", "ileri" gibi tek bir etiket, çoğu zaman öğrenciyi doğru anlatmıyor. Emre, nota okumada başlangıç düzeyindeydi; ama kulak, akor ve ritim bakımından üç yılın birikimini taşıyordu.

Seviye tespiti, öğrencinin en iyi hâlini görebildiği ölçüde doğru. Kaygılı bir öğrenci, bildiğinin çok altında bir performans gösterebiliyor. Bu yüzden tespitin nasıl yapıldığı, ne gösterdiği kadar önemli. Emre'nin ilk dersteki donup kalması, onun ne bildiğini değil, o anki durumun ona ne hissettirdiğini gösteriyordu.

Yeni bir ortamda, ilk kez karşılaştığın birinin önünde bir şey yapman istendiğinde, gerçek becerinin ne kadarını gösterebildin? Ortam değişseydi ne değişirdi?

Mekanizma

Tespitin amacı: hedefin büyüklüğünü bulmak

Selim'in hikâyesinden biliyoruz: fazla kolay hedef sıkar, fazla zor hedef yıldırır. Bu büyüklüğü belirleyen şey, öğrencinin şu anki durumu. Öğrencinin tek başına yapabildiği ile henüz yapamadığı arasında, yardımla ya da biraz çabayla yapabileceği bir bölge var; iyi bir hedef bu bölgeye düşüyor. Seviye tespitinin işi, bu bölgenin nerede başladığını bulmak.

Emre için bu bölge, alana göre farklı yerlerdeydi. Nota okumada, ilk notalar ve basit ritimler bu bölgedeydi. Akor ve ritimde ise bu bölge çok daha yukarıdaydı: belki daha karmaşık akor geçişleri, farklı ritim kalıpları ya da kulaktan çıkardığı şarkıları notaya bağlamak. Derya'nın ona tellerin adlarını öğretmesi, bu alanların hepsinde Emre'yi bölgenin altına, zaten bildiği yere geri götürüyordu.

Bu yüzden tespit, her alan için ayrı bir başlangıç noktası arıyor. Tek bir başlangıç noktası seçmek, öğrenciyi bazı alanlarda sıkıntıya, bazılarında zorlanmaya itiyor.

Konuşarak başlamak

Bir seviye tespiti çoğu zaman bir çalgıyla değil, bir konuşmayla başlıyor. Öğrenciye ne zamandır çaldığı, nasıl öğrendiği, ne dinlemeyi sevdiği, hangi parçaları çalabildiği ve ne yapmak istediği soruluyor. Bu sorular hem bilgi veriyor hem de öğrencinin kendini rahat hissetmesini sağlıyor.

Başkalarından gelen bilgi bir başlangıç, ama bir yorum gerektiriyor. Emre'nin annesinin "üç yıldır çalıyor" demesi doğruydu; ama bu üç yılın nasıl geçtiğini söylemiyordu. Emre bu üç yılda hiç ders almamış, internetteki videolardan ve arkadaşlarından öğrenmişti. Bu bilgi, Emre'nin nota okumasının neden geride, kulağının ve akor bilgisinin neden ileride olduğunu hemen açıklıyordu. Derya bu soruyu sorsaydı, ilk dersin akışı bambaşka olacaktı.

Konuşma, öğrencinin amacını da ortaya çıkarıyor. Emre'nin amacı arkadaşlarıyla bir grup kurmaktı; nota okumak onun için bir hedef değil, bir araçtı. Bu bilgi, ilk hedeflerin nasıl çerçeveleneceğini de belirliyordu.

Yetişkin öğrencilerle konuşma bazen başka bir şeyi de ortaya çıkarıyor: geçmişteki olumsuz bir deneyim, bir kaygı ya da bir beklenti. Bir yetişkinin "çocukken öğretmenim bana yeteneksiz demişti" cümlesi, tespitin nasıl yapılacağını değiştirebiliyor.

Öğrencinin seçtiği bir şeyle başlamak

Konuşmanın ardından öğrenciden, kendi seçtiği ve rahatça çalabildiği bir şeyi çalması isteniyor. Bu, tespitin en güvenli başlangıcı: öğrenci kendini bildiği bir zeminde gösteriyor, öğretmen de onun en iyi hâlini görüyor. "Bana sevdiğin bir şeyi çalar mısın?" sorusu, "Bunu çal da bakalım" cümlesinden çok farklı bir ortam yaratıyor.

Bu ilk çalışta öğretmen birçok şey gözlemleyebiliyor: duruş, çalgının tutuluşu, sağ ve sol elin hareketleri, ritim duygusu, ses kalitesi, öğrencinin hata yaptığında ne yaptığı. Emre'ye bu soru sorulsaydı, bekleme odasında çaldığı şarkıyı çalacak ve Derya onun akor geçişlerini, ritmini ve kulağını ilk dakikalarda görecekti.

Öğrenci "hiçbir şey çalamam" diyorsa ya da gerçekten sıfırdan başlıyorsa, bu adım küçük bir denemeye dönüşüyor: bir sesi taklit etmek, bir ritmi el çırparak tekrarlamak, sevdiği bir şarkıyı mırıldanmak. Bunlar da tespitin bir parçası; öğrencinin kulağı ve ritim duygusu hakkında bilgi veriyor.

Kolaydan zora: kısa görevler merdiveni

İlk çalıştan sonra tespit, kısa görevlerle sürüyor. Bu görevler kolaydan zora doğru sıralanıyor ve her biri belirli bir alana bakıyor. Öğrenci bir görevi rahatça yaptığında bir sonrakine geçiliyor; zorlandığında orada duruluyor. Zorlanmanın başladığı basamak, o alanda hedef bölgesinin başladığı yere işaret ediyor.

Bu sıranın yönü önemli. Derya, Emre'yi zor bir etütle karşılamış, sonra aşağı inmeye çalışmıştı. Zordan aşağı inmek, öğrenciyi ilk anda bir başarısızlıkla karşılaştırıyor ve bu başarısızlık sonraki görevleri de gölgeliyor. Kolaydan yukarı çıkmak ise öğrenciye önce birkaç küçük başarı yaşatıyor ve zorlanmaya geldiğinde bile ortamı güvenli tutuyor.

Görevler kısa tutuluyor. Bir nota okuma görevi, birkaç ölçülük basit bir ezgi olabiliyor; bir kulak görevi, öğretmenin çaldığı kısa bir ezgiyi tekrarlamak; bir ritim görevi, öğretmenin el çırptığı bir kalıbı tekrarlamak. Her görev bir iki dakika sürüyor ve öğrenci zorlanmaya başladığında görev nazikçe bırakılıyor.

Sınav hissini azaltmak

Bir seviye tespiti, öğrenciye bir sınav gibi gelmemeli. Bunun için dil, ortam ve öğretmenin tavrı birlikte çalışıyor. "Seni test edeceğim" yerine "Birlikte bakalım, neler yapabiliyorsun, nelerle ilgileniyorsun" demek; öğrencinin karşısında oturup not almak yerine onunla birlikte çalmak, ona eşlik etmek; zorlandığında "bu henüz çalışmadığımız bir şey" diyerek görevi hafifçe bırakmak, ortamı değiştiriyor.

Not almak gerekiyorsa, bu bir kayıt defterine değil, kısa gözlemlere dönüşüyor ve öğrencinin önünde hata sayısı değil, dikkat çeken şeyler yazılıyor. Bazı öğretmenler not almayı dersin sonuna bırakıyor ya da öğrencinin izniyle kısa bir kayıt alıp tespiti sonra dinleyerek yapıyor.

Çocuklarla seviye tespiti çoğu zaman bir oyuna dönüşebiliyor: bir ritmi yankı gibi tekrarlamak, öğretmenin çaldığı sesin tizini ya da pesini göstermek, bir şarkıyı birlikte çalmak. Yetişkinlerle ise tespitin amacını açıkça söylemek kaygıyı azaltıyor: "Bu bir sınav değil; sana uygun bir başlangıç noktası bulmak istiyorum."

Neye bakılacak: alanlar

Müzik öğreniminde seviye tespiti birkaç alana bakıyor. Çalgı tekniği alanında duruş, çalgının tutuluşu, ellerin koordinasyonu ve ses kalitesi gözlemleniyor. Okuma alanında öğrencinin notayı, ritim işaretlerini ya da başka yazım sistemlerini, örneğin akor sembollerini ya da tabı, ne ölçüde okuyabildiğine bakılıyor. Kulak alanında bir sesi ya da kısa bir ezgiyi tekrarlayabilme, iki sesi karşılaştırabilme, bir şarkıyı kulaktan bulabilme deneniyor.

Ritim alanında düzenli bir vuruşu tutabilme, basit kalıpları tekrarlayabilme ve bir metronom ya da eşlikle birlikte çalabilme gözlemleniyor. Repertuvar alanında öğrencinin hangi parçaları çalabildiği ve hangi müziklerle tanışık olduğu öğreniliyor. Son olarak çalışma alışkanlığı alanında öğrencinin ne sıklıkla ve nasıl çalıştığı, kendi başına bir şeyi nasıl öğrendiği soruluyor.

Bütün alanlara her öğrencide aynı ağırlıkla bakmak gerekmiyor. Bir öğrencinin amacı ve geçmişi, hangi alanların daha ayrıntılı inceleneceğini belirliyor. Emre için okuma ve kulak alanları belirleyiciydi; çünkü aralarındaki büyük fark, onun bütün profilini açıklıyordu.

Profil çıkarmak

Tespitin sonunda öğretmen, öğrencinin her alandaki durumunu kısa bir profil olarak kaydediyor. Bu profil bir not ya da bir sınıf değil; her alan için birkaç cümlelik bir tarif: öğrenci bu alanda neyi rahatça yapabiliyor, nerede zorlanmaya başlıyor, neye ilgi duyuyor? Bazı öğretmenler bunu basit bir çizelgeyle, bazıları kısa notlarla yapıyor.

Emre'nin profili, tespit doğru yapıldığında, şöyle bir tablo çizecekti: çalgı tekniğinde temel akorları ve birkaç akor geçişini rahatça çalıyor, sol el parmak düzeni bazı yerlerde gergin; okumada nota adlarını biliyor ama ritimle birlikte okumakta zorlanıyor; kulakta bir şarkıyı kulaktan bulabiliyor ve akorlarını çıkarabiliyor; ritimde düzenli bir vuruşla ve çeşitli kalıplarla çalabiliyor; repertuvarda arkadaşlarıyla dinlediği popüler şarkılardan oluşan geniş bir liste; çalışma alışkanlığında kendi başına videolardan öğreniyor, düzenli ama yapılandırılmamış.

Bu tür profil, bir öğrencinin güçlü yanlarını ve boşluklarını aynı anda gösteriyor. Profilde güçlü yanların yazılması, ilk hedeflerin bu güçlü yanlar üzerine kurulmasına da imkân veriyor.

Profilden ilk hedeflere

Profil çıkarıldıktan sonra ilk hedefler, her alanın hedef bölgesine yerleştiriliyor. Güçlü bir alan, zayıf bir alanı çalışmak için bir köprü olabiliyor. Emre'nin kulağı ve akor bilgisi güçlüydü; Nermin Hanım'ın önerisiyle Derya, Emre'nin kulaktan çıkardığı şarkıların ezgilerini birlikte notaya geçirmeyi bir hedef olarak koydu. Emre artık nota okumayı, zaten bildiği ve sevdiği müziğin içinden öğreniyordu.

Bu yaklaşım, öğrencinin amacıyla da bağ kuruyor. Emre'nin bir grup kurma isteği, akor sembolleriyle yazılmış bir şarkı sayfasını okuyabilmeyi ve grup arkadaşlarıyla bir ezgiyi paylaşabilmeyi gerektiriyordu. Okuma hedefleri bu amaca bağlandığında Emre için anlamlı hâle geldi.

İlk hedefler her zaman bir deneme. Tespit ne kadar dikkatli yapılırsa yapılsın, bazı hedefler çok kolay ya da çok zor çıkabiliyor. İlk birkaç ders, hedeflerin büyüklüğünü ayarlamak için de bir fırsat.

Tespit ilk dersle bitmez

Seviye tespiti bir kez yapılıp kapanan bir iş değil. Öğrenci öğrendikçe profil değişiyor; her yeni beceri, hedef bölgesini biraz daha yukarı taşıyor. Bu yüzden deneyimli eğitmenler her dersin başında küçük bir tespit yapıyor: bir önceki dersin hedefine ulaşıldı mı, ödev nasıl gitti, öğrenci bugün nasıl hissediyor?

Ayrıca belirli aralıklarla, örneğin birkaç ayda bir, daha kapsamlı bir gözden geçirme yapılabiliyor. Bu gözden geçirmede ilk profil yeniden açılıyor ve öğrencinin her alanda nereye geldiği karşılaştırılıyor. Bu karşılaştırma hem öğretmene hem öğrenciye ilerlemeyi gösteriyor.

Tespitin sınırlarını bilmek de önemli. Bir öğrencide öğrenmeyi belirgin biçimde zorlaştıran bir durum fark edildiğinde, örneğin işitmeyle, dikkatle ya da okumayla ilgili sürekli bir güçlük, müzik öğretmeninin işi bir tanı koymak değil. Bu durumda öğretmen gözlemini aileyle ya da öğrenciyle paylaşıyor ve gerekirse bir uzmana başvurulmasını öneriyor; kendi derslerini de bu bilgiye göre uyarlıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Deneyimli eğitmenler seviye tespitini çoğu zaman öğrencinin fark etmeyeceği biçimde yapıyor. İlk ders, öğrenciye bir sınav değil, keyifli bir tanışma gibi geliyor; ama öğretmen o saat boyunca her alana küçük bir pencere açmış oluyor. Bu ustalık, görevleri doğal bir akışın içine yerleştirmekten geliyor: bir şarkıyı birlikte çalarken ritmi gözlemlemek, öğrencinin sevdiği bir parçanın ezgisini birlikte söylerken kulağına bakmak, bir akor sayfasına göz atarken okumasını görmek.

Bir başka incelik, öğrencinin hata yaptığında ne yaptığını gözlemlemek. Bazı öğrenciler bir hatadan sonra durup baştan başlıyor, bazıları devam ediyor, bazıları da hiç çalmamayı seçiyor. Bu davranış, öğrencinin çalışma alışkanlığı ve kaygı düzeyi hakkında çok şey söylüyor ve ilk hedeflerin ne kadar büyük tutulacağını etkiliyor.

Usta eğitmenler, öğrencinin kendi değerlendirmesini de tespitin bir parçası yapıyor. "Kendini en güçlü hissettiğin şey ne? En çok neyi geliştirmek istiyorsun?" soruları, öğrencinin kendine dair algısını ortaya çıkarıyor. Bu algı bazen öğretmenin gözlemiyle örtüşüyor, bazen ayrılıyor; ayrıldığı yerler, ileride konuşulması gereken konuları gösteriyor.

Son bir incelik de tespitte önyargıya dikkat etmek. Bir öğrencinin yaşı, nasıl öğrendiği ya da hangi müziği dinlediği, öğretmende bir beklenti yaratabiliyor. Kulaktan öğrenmiş bir gencin "disiplinsiz", notayla öğrenmiş bir öğrencinin "ileri" olduğunu varsaymak, profili baştan çarpıtıyor. Deneyimli eğitmenler bu beklentileri bir kenara bırakıp her alanı ayrı ayrı gözlemliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: "Seviyeyi anlamanın en hızlı yolu zor bir parçayı önüne koymaktır." Zor bir görevle başlamak öğrenciyi ilk anda başarısızlıkla karşılaştırıyor ve kaygı, bildiklerini göstermesini de engelliyor. Tespit, öğrencinin seçtiği bir şeyle ve kolaydan zora doğru ilerlemeli.

Yaygın yanlış: "Bir öğrencinin seviyesi tek bir etiketle anlatılır." Müzikte seviye çok boyutlu; teknik, okuma, kulak, ritim ve repertuvar farklı düzeylerde olabiliyor. Her alan için ayrı bir başlangıç noktası bulmak gerekiyor.

Yaygın yanlış: "Nota okuyamayan öğrenci başlangıç düzeyindedir." Nota okuma, müzikal becerinin yalnızca bir alanı. Kulaktan öğrenmiş bir öğrenci, okumada başlangıçta olsa da kulak, akor ve ritim bakımından ileride olabiliyor.

Yaygın yanlış: "Seviye tespiti ilk derste yapılır ve biter." Öğrenci öğrendikçe profil değişiyor. Her dersin başında küçük bir tespit ve belirli aralıklarla kapsamlı bir gözden geçirme, hedeflerin büyüklüğünü güncel tutuyor.

Yaygın yanlış: "Öğrencide bir güçlük fark edersem nedenini ben belirlemeliyim." Müzik öğretmeninin işi bir tanı koymak değil. Sürekli bir güçlük fark edildiğinde gözlem aileyle ya da öğrenciyle paylaşılıyor ve gerekirse bir uzmana başvurulması öneriliyor.

Uygulama

Bu uygulama için yeni bir öğrenciyle yapacağın bir ilk dersi ya da bir arkadaşınla yapacağın bir deneme tespitini planla.

Konuşma soruları. İlk dersin başında soracağın beş altı soruyu yaz: ne zamandır ve nasıl öğrendiği, neyi dinlemeyi sevdiği, neler çalabildiği, ne yapmak istediği, daha önce bir öğretmenle nasıl bir deneyimi olduğu. Başkalarından gelen bilgiyi, örneğin bir ebeveynin söylediğini, öğrencinin kendi anlatımıyla karşılaştırmayı unutma.

Güvenli başlangıç. Öğrenciden kendi seçtiği bir şeyi çalmasını isteyeceğin cümleyi yaz. Bu ilk çalışta gözlemleyeceğin şeylerin kısa bir listesini hazırla: duruş, tutuş, ellerin koordinasyonu, ritim, ses kalitesi ve hata yaptığında ne yaptığı. Öğrenci bir şey çalamıyorsa, onun yerine yapacağın küçük bir denemeyi de planla.

Görev merdiveni. Teknik, okuma, kulak ve ritim alanlarının her biri için kolaydan zora doğru üç dört kısa görev hazırla. Her görev bir iki dakika sürsün. Öğrenci zorlandığında görevi bırakmak için kullanacağın yumuşak bir cümle de yaz.

Ortam. Tespiti nasıl tanıtacağını düşün: bir çocuk için oyun gibi bir dil, bir yetişkin için amacın açık bir anlatımı. Not almayı nasıl yapacağına karar ver: kısa gözlemlerle, dersin sonunda ya da öğrencinin izniyle bir kayıtla.

Profil. Tespitten sonra her alan için iki üç cümlelik bir profil yaz: rahatça yapılan, zorlanılan ve ilgi duyulan. Güçlü yanları da açıkça yaz. Profilin bir etiket değil, bir tarif olduğundan emin ol.

İlk hedefler. Profile bakarak her alan için hedef bölgesine düşen birer hedef yaz. En az bir hedefte, güçlü bir alanı zayıf bir alanı çalışmak için köprü olarak kullan. Bu hedeflerin öğrencinin amacıyla nasıl bağlandığını bir cümleyle not et ve birkaç ders sonra profili yeniden açmak için defterine bir hatırlatma koy.

Kilit özet

Seviye tespiti, öğrencinin bir sürecin başında neyi bildiğini, neyi yapabildiğini ve nasıl öğrendiğini anlamaya yönelik gözlemler; amacı bir not vermek değil, ilk hedeflerin büyüklüğünü ve başlangıç noktasını bulmak.

Müzikte seviye çok boyutlu: çalgı tekniği, okuma, kulak, ritim, repertuvar ve çalışma alışkanlığı farklı düzeylerde olabiliyor; her alan için ayrı bir başlangıç noktası aranıyor.

Tespit bir konuşmayla başlıyor; başkalarından gelen bilgi öğrencinin kendi anlatımıyla yorumlanıyor ve öğrencinin amacı öğreniliyor.

Öğrencinin kendi seçtiği bir şeyle başlamak onun en iyi hâlini gösteriyor; ardından kolaydan zora doğru kısa görevler veriliyor ve zorlanmanın başladığı yer, hedef bölgesinin başlangıcını işaret ediyor.

Dil, ortam ve öğretmenin tavrı tespitin bir sınav gibi hissedilmesini önlüyor; kaygılı bir öğrenci bildiğinin altında görünebiliyor.

Tespitin sonucu güçlü yanları da içeren bir profil; ilk hedefler her alanın hedef bölgesine yerleştiriliyor ve güçlü alanlar zayıf alanlara köprü oluyor.

Tespit her dersin başında küçük gözlemlerle ve belirli aralıklarla kapsamlı bir gözden geçirmeyle sürüyor; öğretmen tanı koymuyor, gerektiğinde gözlemini paylaşıp bir uzmana yönlendiriyor.

Sonraki derse köprü

Derya artık Emre'nin profilini biliyor ve onun kulaktan çıkardığı şarkılarla nota okumaya başladılar. Emre derslere yeniden istekle geliyor; Derya bu isteğin nereden geldiğini ve nasıl korunacağını merak ediyor.

Bir öğrencinin müzik çalışma isteği neye dayanıyor ve bir eğitmen bu isteği dışarıdan ödüllerle mi, yoksa öğrencinin kendi amaçlarıyla mı besler?

Ve haftalar ya da aylar sonra isteği azalan bir öğrenciyle, onu yargılamadan nasıl yeniden bir bağ kurulur?