Kutsal sözü bağlamından koparmak

Açılış sahnesi

Aslı İzmir'de küçük bir yoga stüdyosu işletiyor. Her dersin başında ve sonunda grupla birlikte üç kez uzun bir hece söylüyorlar; Aslı bunu ilk öğretmeninden öyle öğrenmiş. Duvarda büyük harflerle aynı hecenin yazısı asılı, bir de müzik çalarda bir Sanskrit ilahisi dönüyor.

Bir salı dersinden sonra bir öğrencisi, Zeynep, yanına geliyor. Nazikçe, ama kararlı bir sesle konuşuyor: «Aslı Hanım, ben derslere çok seviyorum ama o heceyi söyleyemiyorum. Bir başka dinin kutsal hecesi olduğunu okudum. Söylediğimde kendimi kendi dinime karşı bir şey yapıyor gibi hissediyorum. Sessiz kalmam sorun olur mu?»

Aynı hafta stüdyoya İngiltere'den ziyarete gelen bir başka öğrenci, Hint kökenli bir aileden, ders sonunda duvardaki yazıya bakıyor ve gülümsüyor; ama bir şey söylemek ister gibi. Aslı soruyor. Kadın biraz çekinerek anlatıyor: kendi ailesinde bu hecenin bir dua sırasında, belirli bir saygıyla söylendiğini, onu bir egzersiz başlangıcı gibi duymanın kendisine tuhaf geldiğini söylüyor. «Kötü bir şey değil,» diyor, «sadece tuhaf.»

Aslı o akşam stüdyoda yalnız oturuyor ve duvara bakıyor. Bu heceyi yıllardır söylüyor. Onun için bir başlangıç, bir sakinleşme işareti. Ama şimdi iki kişi, iki farklı yerden, aynı heceye takılmış: biri onu söyleyemeyecek kadar kutsal buluyor, öbürü onu yeterince kutsal tutulmamış buluyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste mantra, tekrar duası ve ilahiyi ayırdık ve bir telefon uygulamasının Hint kökenli kutsal bir heceyi stres azaltma aracı diye pazarladığını, ama bunu söylemediğini gördük. Bu ders o sorunu ele alıyor. Çatıdaki S9-M07 dersi kültürel sorumluluğu soy bağı, kutsal sembollerin dekor olarak kullanılmaması ve yaşayan topluluklardan öğrenme üzerinden genel olarak kurmuştu. Burada o çerçeveyi tek bir nesneye, tekrarlanan kutsal söze uyguluyoruz. Önce kutsal sözün bağlamından koparılmasının neden iki yönlü bir sorun olduğunu göreceğiz: geleneğin kendisi için ve uygulayan kişi için. Sonra bir geleneğin kendi kutsal adının kullanımını nasıl düzenlediğine dair bir birincil metne bakacağız. Ardından bir meditasyon sözünün manevi anlamının uygulamanın sonuçlarını etkileyip etkilemediğini sınayan bir deneye geçeceğiz. Son olarak saygılı kullanım için ölçütler önereceğiz. Ders, kendi tekrar uygulamanızı bu ölçütlerle gözden geçirdiğiniz bir alıştırmayla bitiyor.

Sıfır noktası

Bir ailenin yemek tarifini düşünün. Bir anneanne bir tatlıyı bayramlarda yapar; tarif kuşaktan kuşağa aktarılmış, bir hikâyesi, bir zamanı, bir anlamı var. Bir gün bir restoran bu tatlıyı menüsüne koyar, adını değiştirir, «ruhu dinlendiren tatlı» diye pazarlar ve kimseye nereden geldiğini söylemez.

Restoranın tatlısı belki lezzetli. Belki birçok insanı mutlu ediyor. Ama aileden biri menüyü gördüğünde iki şey hissedebilir: bir yanda bir gurur, öbür yanda bir kayıp. Tarif dünyaya yayılmış, ama hikâyesi kaybolmuş; bayramın, anneannenin, kuşakların yerine bir «ruh dinlendirme» vaadi gelmiş.

Kutsal bir söz bir tatlı tarifinden çok daha ağır bir şey taşır; ama sorun benzer. Bir söz bir gelenekten çıkıp bir stüdyoya, bir uygulamaya, bir kursa girdiğinde, sesi gelir, ama hikâyesi, anlamı, kuralları ve kime ait olduğu çoğu zaman kapıda kalır.

Mekanizma

İki yönlü sorun

Aslı'nın iki öğrencisi, aynı sorunun iki ayrı yüzünü gösteriyor.

Birinci yüz, gelenek için. Hint kökenli öğrencinin «tuhaf» dediği şey bu. Kendi ailesinde belirli bir saygıyla, belirli bir bağlamda söylenen bir hece, bir stüdyoda bir egzersiz işaretine dönüşmüş. Bu dönüşüm kötü niyetli değil; ama sözün taşıdığı anlam ve saygı bu yolculukta incelmiş. Bir söz bir geleneğe aittir ve o geleneğin içinden bakan biri için bu inceltme bir kayıp gibi duyulabilir.

İkinci yüz, uygulayan için. Zeynep'in itirazı bu. Zeynep heceyi bir dikkat aracı olarak değil, bir başka dinin kutsal sözü olarak duyuyor; onu söylemek, kendi inancıyla bir çatışma yaratıyor. Bu, sözü bağlamından koparmaya çalışmanın bir sınırını gösteriyor: söz, kullanan kişi ona yalnız bir ses olarak baksa bile, başkaları için anlamını taşımaya devam eder. Bir sözün kutsallığı, onu söyleyenin niyetiyle silinmez.

Bu iki yüz bazen birbirine zıt görünür. Biri «bu söz yeterince kutsal tutulmuyor», öbürü «bu söz benim için fazla kutsal» diyor. Ama ikisi aynı noktada buluşuyor: söz bir anlam taşıyor ve o anlam görmezden gelinemiyor.

Bir geleneğin kendi kuralı

Kutsal sözlerin kullanımı çoğu zaman o geleneğin kendi kurallarına bağlıdır. Bu kuralların ne kadar eski ve ne kadar merkezî olabileceğini, birçok kişinin tanıdığı bir metin gösteriyor.

Yahudi ve Hristiyan kutsal metinlerinin ortak bir ayeti; onu kendi teolojik zemininde okuyoruz ve bu akademinin işi bu ayetin yorumunu yapmak değil. Ayetin farklı Yahudi ve Hristiyan yorumları var ve bu yorumlar bu dersin konusu değil.

Ama ayetin bu derse söylediği şey açık: bazı geleneklerde kutsal bir adın nasıl, ne zaman ve hangi niyetle anılacağı, o geleneğin en temel buyrukları arasında. Bir kutsal adı rastgele, bir egzersizin parçası olarak, anlamını bilmeden kullanmak, bu tür geleneklerin içinden bakan biri için önemsiz bir mesele değil.

Bu örneği seçmemizin bir nedeni var: kutsal sözle ilgili kuralların yalnız «uzak» ya da «egzotik» geleneklerde olmadığını göstermek. Zeynep'in kendi geleneği de, Aslı'nın stüdyosundaki hecenin geleneği de, ayetin geleneği de kutsal sözlere kendi kurallarıyla yaklaşıyor. Bu kuralların içeriği farklı; ama kutsal sözün sıradan bir ses olmadığı fikri ortak.

Akademinin önceki dersinde Yoga Sūtraları'nın kutsal hecenin tekrarını anlam üzerine düşünmeyle ve bir adanmışlıkla birlikte tarif ettiğini görmüştük (MD05-M01-D02). Aslı'nın stüdyosundaki hece de, bu klasik tarifte, bir adanmışlığın sözü. Stüdyoda ise bu adanmışlık sessizce düşmüş.

Anlam sonucu değiştirir mi?

Önceki derslerde bağlamından arındırılmış bir sözcük tekrarının dikkat üzerindeki etkisine bakmıştık. Ama bir sözün manevi anlamının, uygulamanın kendisine bir şey katıp katmadığını sınayan bir deney var.

Tek bir küçük çalışma, iki haftalık bir müdahale ve laboratuvar ölçümleri; C düzeyinde. Örneklem büyüklüğü ve katılımcıların hangi sözcükleri kullandığı özette yer almıyor; bu yüzden burada aktaramıyoruz. Katılımcıların inanç düzeylerinin sonucu nasıl etkilediği de özetten anlaşılmıyor.

Yine de tartışmamız için değerli. Aynı süre, aynı tekrar biçimi; fark sözün anlamında. Manevi anlam taşıyan bir sözle yapılan meditasyon, bu çalışmada, seküler bir sözle yapılan meditasyondan farklı sonuçlarla ilişkiliydi. Berkovich-Ohana deneyinin bilerek dışarıda bıraktığı şeyin, anlamın, sonuçta pay sahibi olabileceğine işaret ediyor.

Bu bulgunun kutsal sözü bağlamından koparmak tartışmasına iki yönlü bir katkısı var. Bir yandan: kutsal bir sözü taşıdığı manevi anlamdan soyup bir stres aracına çevirmek, belki de o sözü güçlü kılan bir şeyi de geride bırakmak. Öbür yandan: bir sözün manevi gücü, onu söyleyen kişinin o anlamla bir ilişkisi olduğunda ortaya çıkıyor olabilir. Zeynep için anlamlı ve güçlü olabilecek söz, kendi geleneğinin bir sözü; Aslı'nın stüdyosundaki hece değil.

Saygılı kullanım için ölçütler

Bu akademinin önerdiği ölçütler şunlar. Bunlar bir yasak listesi değil; bir tekrar uygulamasını öğretirken ya da kullanırken sorulacak sorular.

Kaynağını söylemek. Sözün hangi gelenekten geldiğini, size kimin aracılığıyla ulaştığını açıkça söylemek. Çatıdaki S9-M07 dersinin soy bağı kavramı burada uygulanıyor: «Bu hece Hindu geleneklerinde kutsal sayılıyor; bana şu öğretmen aracılığıyla geldi.»

Anlamını bilmek. Sözün ne anlama geldiğini, geleneğin içinde neyi ifade ettiğini öğrenmek ve isteyenlere söylemek. Patañjali'nin tarifinde yinelemenin yanında anlamın derinlemesine düşünülmesi de vardı; anlamı bilinmeyen bir söz, o tarifin yarısıdır.

Geleneğin kurallarını öğrenmek. Bazı geleneklerde belirli sözler bir öğretmen tarafından verilir, belirli bir bağlamda söylenir ya da yalnız geleneğin içindekilere açıktır. Bir sözü kullanmadan önce onun geleneğinde açık mı, kısıtlı mı olduğunu araştırmak. Emin olunamıyorsa o geleneğin içinden birine sormak.

Seçenek sunmak. Bir grupta kutsal bir söz kullanılıyorsa, onu söylemek istemeyenlerin susabileceğini, çağrışımsız bir kelimeye ya da kendi inançlarının bir sözüne geçebileceğini açıkça söylemek. Zeynep'in sorusunun cevabı bu: sessiz kalmak ya da kendi sözünü kullanmak tamamen geçerli.

Dekor ve ticari vaat yapmamak. Kutsal bir sözü bir ürünün, bir reklamın, bir duvar süsünün, bir «stres azaltma» vaadinin parçası yapmamak. Çatıdaki S9-M07 dersinin kutsal sembolleri dekor olarak kullanmama ilkesi sözler için de geçerli.

Dinlemek. O geleneğin içinden biri bir rahatsızlık dile getirdiğinde, savunmaya geçmek yerine dinlemek. Hint kökenli öğrencinin «tuhaf» sözcüğü bir suçlama değil, bir bilgi.

Kendi geleneğin de bir seçenek

Bu ölçütler bir sonuca götürüyor: tekrar uygulaması için bir başka geleneğin kutsal sözünü kullanmak zorunlu değil. Önceki derslerde gördüğümüz gibi dikkat katmanı nötr bir sözcükle de çalışır. Anlam ve manevi derinlik isteyen biri için ise, kendi geleneğinin bir sözü çoğu zaman daha uygun bir seçenek: anlamını bilir, geleneğinin kurallarını tanır ve onunla bir ilişkisi vardır.

Bu, bir başka geleneğin sözünü hiç kullanmamak anlamına gelmiyor. Bir geleneğe gerçekten ilgi duyan, onu öğrenen, onun içinden bir öğretmenle çalışan biri o geleneğin sözlerini o geleneğin kurallarıyla kullanabilir. Sorun sözün kullanılması değil, bağlamından koparılarak kullanılması.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Kutsal bir sözün bağlamından koparılması bir yasak değil bir sorumluluk meselesi olarak ele alındığında daha verimli bir tartışma açılıyor. «Kullanmalı mı, kullanmamalı mı» sorusu ikili ve çoğu zaman suçlayıcı; «nasıl kullanılmalı» sorusu ise ölçütlere, seçeneklere ve dinlemeye yer açıyor.

Wachholtz ve Pargament'ın bulgusu, bu tartışmaya bir ironi katıyor. Kutsal sözü bağlamından koparmanın gerekçesi çoğu zaman onu «herkes için erişilebilir» kılmak. Ama bu bulgu, bir sözün gücünün bir kısmının tam da o bağlamdan, o anlamdan geldiğini düşündürüyor. Bağlamından koparılmış bir kutsal söz, ne geleneğin kutsal sözü ne de nötr bir sözcük olarak tam işlev görebilir: geleneğin içindekiler için anlamı incelmiş, dışındakiler için de bir anlamı yok.

İki yönlü sorunun bir başka katmanı, güç ve görünürlük. Bir geleneğin sözü küresel bir pazarda bir ürüne dönüştüğünde, o geleneğin kendi toplulukları çoğu zaman bu dönüşüm üzerinde söz sahibi olmuyor. Hint kökenli öğrencinin çekingenliği, «kötü bir şey değil» diye başlayan cümlesi, bu güç dengesizliğinin bir izi olabilir.

Çıkış 20:7 örneği, kutsal sözlere dair kuralların her yerde olduğunu hatırlatıyor. Türkiye'de birçok kişi kendi geleneğinde kutsal adlara gösterilen özene aşinadır; bir başka geleneğin kutsal sözüne de aynı özeni göstermek, bu aşinalığın doğal bir uzantısı.

Son olarak, bu ölçütler bir uygulayıcıyı geleneklerden uzaklaştırmak için değil, onlara daha dürüst bir yerden yaklaşmak için. Bir geleneğe ilgi duyan biri onun sözlerini öğrenebilir, kullanabilir, onlarla derin bir ilişki kurabilir; ama bunu o geleneğin bir misafiri olarak, onun kurallarını sorarak ve onun topluluğunu dinleyerek yapar.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Rehberli uygulama

Önce bir sorgulama, ardından kısa bir oturuş; toplamı yirmi dakikaya yakın.

İlk on dakika gözden geçirme. Şu an kullandığınız ya da kullanmayı düşündüğünüz bir tekrar sözünü düşünün; bir kayıttan, bir dersten, bir uygulamadan, kendi geleneğinizden. Bir kâğıda altı soruyu yanıtlayın. Kaynağı: bu söz hangi gelenekten geliyor ve size kimin aracılığıyla ulaştı? Anlamı: ne anlama geliyor, geleneğinin içinde neyi ifade ediyor? Kuralları: o gelenekte bu söz herkese açık mı, belirli bir bağlam ya da öğretmen mi gerektiriyor? Seçenek: bu sözü bir grupta kullanıyorsanız, söylemek istemeyenlere seçenek sunuyor musunuz? Ticari vaat: bu söz bir ürünün, bir reklamın, bir dekorun parçası mı? Dinleme: o geleneğin içinden biri bu kullanımı görse ne derdi?

Bilmediğiniz yanıtları «bilmiyorum» diye yazın. Birkaç «bilmiyorum» varsa, bu bir araştırma listesi.

Ardından beş dakikalık bir uygulamaya geçin. Gözden geçirmenin sonucuna göre bir söz seçin: kaynağını ve anlamını bildiğiniz bir söz, inancınızdan bir ifade ya da yansız bir kelime. Seçtiğiniz sözü yavaşça, içinizden tekrarlayın. Söylerken bir an durup kendinize sorun: bu söz şu an dikkatimi mi taşıyor, yoksa bir bağı mı?

Kapanış beş dakikasında listenin altına şunu yazın: bu gözden geçirmeden sonra sözünüzü değiştirmeye, sözünüz hakkında bir şey öğrenmeye ya da bir grupta onu farklı biçimde kullanmaya karar verdiniz mi?

Neler olabilir?

Kullandığınız sözün kaynağını ya da anlamını bilmediğinizi fark etmiş olabilirsiniz. Bu çok yaygın; birçok kişi bir sözü bir kayıttan ya da bir dersten öğrenir ve kökenine hiç bakmaz.

Gözden geçirme bir suçluluk ya da utanç uyandırmış olabilir; yıllardır kullandığınız bir sözü bağlamından koparmış olduğunuzu düşünebilirsiniz. Bu ders bir suçlama değil; amaç geriye dönük yargılamak değil, bundan sonrasını daha bilinçli yapmak.

Bir başka geleneğin sözünü kullanmanın sizin için önemli olduğunu, ondan vazgeçmek istemediğinizi fark etmiş olabilirsiniz. Bu da geçerli; ölçütler bir sözü bırakmayı değil, onu nasıl kullanacağınızı soruyor.

Kendi geleneğinizin bir sözünü tekrar için kullanmayı hiç düşünmediğinizi fark etmiş olabilirsiniz. Bu, bir sonraki derslerde denenebilecek bir seçenek.

İçinizde dinî bir huzursuzluk kıpırdamış olabilir. Aşağıdaki ölçüte bakın.

Durdurma ölçütü

Kutsal bir sözü düşünmek ya da söylemek sizde yoğun bir dinî kaygı, bir suçluluk, bir günah korkusu ya da durduramadığınız bir kuşku döngüsü uyandırırsa sözü orada kesin; gözlerinizi açıp odanın ışığına, ayak tabanlarınıza bakın; MD01-M01-D02'deki toparlanma adımları burada da işe yarar.

Bir başka geleneğin sözünü söylemek sizin için kendi inancınızla bir çatışma yaratıyorsa söylemeyin; susmak, kendi inancınızdan bir söze ya da yansız bir kelimeye geçmek her zaman meşru. Dinî konularda süren bir kaygı ya da vesvese yaşıyorsanız, bunu inancınızdan saygı duyduğunuz bir din adamına ve gerekirse bir psikoloğa açın.

Bir grup ortamında kutsal bir söz söylemeye zorlandığınızı hissediyorsanız, bunu yürütücüye söyleyin ya da o grubu bırakın; hiçbir tekrar uygulaması bir kişiyi inancına aykırı bir söz söylemeye zorlamamalı.

Kendin dene

Kilit özet

Kutsal bir sözü bağlamından koparmak iki yönlü bir sorundur: gelenek için sözün anlamı ve saygısı incelir, uygulayan için söz başkalarına ait bir kutsallığı taşımaya devam eder.

Çıkış 20:7 gibi metinler, kutsal adların ve sözlerin kullanımına dair kuralların birçok geleneğin en temel buyrukları arasında olduğunu gösterir; bu kurallar yalnız uzak geleneklere özgü değildir.

Wachholtz ve Pargament'ın küçük çalışmasında manevi bir meditasyon, seküler meditasyona ve gevşemeye göre kaygıda daha büyük azalma ve daha uzun ağrı toleransıyla ilişkiliydi; anlam, tekrarın sonucunda rol oynayabilir.

Saygılı kullanım için ölçütler: kaynağı söylemek, anlamı bilmek, geleneğin kurallarını öğrenmek, seçenek sunmak, dekor ve ticari vaat yapmamak ve o geleneğin içinden gelen sesleri dinlemek.

Tekrar uygulaması için bir başka geleneğin kutsal sözü zorunlu değildir; çağrışımsız bir kelime ya da kişinin kendi inancından bir ifade her zaman kullanılabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir tekrar sözü seçmenin nötr bir sözcükle, kendi geleneğinizden bir sözle ya da kaynağını ve anlamını bildiğiniz bir sözle yapılabileceğini gördük. Akademinin ilk dersinde nötr bir sözcükle nefes karşısında kısa bir karşılaştırma yapmıştık; ama tekrarı henüz kendi başına, adım adım bir oturuş olarak kurmadık.

MD05-M01-D04 bunu yapıyor: kendi seçtiğiniz nötr bir sözcükle sesli başlayıp sessize geçen kısa bir tekrar oturumu ve dikkat dağıldığında söze dönmenin uygulaması.