Muhasebenin markası

Açılış sahnesi

Pazartesi sabahı, sabunhanenin arka odası. Batuhan telefonu hoparlöre almış, karşısında Nergisli'nin dosyasını yıllardır tutan muhasebeci var. Masada geçen yılın tabloları açık: kasa, alacaklar, kalıplar, kazan, raflardaki stok. Batuhan satırları parmağıyla izleyip soruyor: «Tescil belgemiz nerede? Çiçek çizimi için tasarımcıya ödediğimiz para nerede? Pazar yerindeki reklamlar?»

Muhasebecinin cevabı kısa: «Hepsini ödendikleri yıl gider yazdık. Tablolarda bir marka satırı yok.»

Batuhan bunun bir eksik olduğunu düşünüyor ve bir öneriyle geliyor: geçen yıl rakip bir sabunhane kapanırken adını bir kozmetik şirketine satmış, satış bedeli sektörde konuşulmuştu. «Bizim ad da en az o kadar eder. Tabloya o rakamı koyamaz mıyız?» Muhasebeci önce kâğıt hışırtısıyla bir dosya arıyor, sonra aynı türden iki ad için iki ayrı kural olduğunu anlatmaya başlıyor: biri satın alınan ad için, öteki şirketin kendi emeğiyle büyüttüğü ad için.

Bu derste ne olacak

Önceki ders markayı hukukun gözüyle okudu: bir işaret, bir mal listesi, bir süre. Bu ders aynı markayı muhasebenin gözüyle okuyor. Önce Türkiye Muhasebe Standartları'nın maddi olmayan duran varlıklar standardının (TMS 38) bir varlığı hangi koşulla tablolara aldığını göreceğiz. Sonra aynı standardın satın alınan marka ile şirket içinde yaratılan marka arasında neden keskin bir ayrım yaptığını okuyacağız. Ardından bu ayrımın bir şirket el değiştirdiğinde nasıl tersine döndüğünü göreceğiz. Son olarak Batuhan'ın önerisine döneceğiz.

Kanıt ne diyor

Muhasebe bir şeyi tablolara almadan önce iki soru sorar: işletmeye gelecekte ekonomik yarar sağlaması muhtemel mi, ve maliyeti güvenilir biçimde ölçülebiliyor mu? TMS 38'in 21. paragrafı bu iki koşulu birlikte arar. Koşulların biri eksikse kalem, ne kadar değerli görünürse görünsün, varlık olarak yazılmaz.

Bu paragrafın kaygısı ölçümdür, markanın önemi değil. Bir sabunhanenin adını büyüten şey tarifin kendisi, kâğıdın dokusu, satıcının pazar yerindeki cevapları, yıllar içinde verilen sözlerin tutulmasıdır. Bu emeğin hangi kısmının adı büyüttüğünü, hangi kısmının yalnız o yılın satışını yaptığını ayırmanın güvenilir bir yolu yok. Standart bu yüzden harcamayı yapıldığı yılın gideri sayar.

Satın alınan markada ise ölçüm sorunu bir fiyatla çözülür.

İki kart birlikte okunduğunda tuhaf ama tutarlı bir sonuç çıkar. Aynı ad, aynı gün iki ayrı tabloda iki ayrı biçimde durabilir: satıcının tablosunda hiç yokken alıcının tablosunda büyük bir satır olarak.

Sahada

Tablodaki boşluk

Satın alınca ne değişir

Tabloya girdikten sonra

Satın alınan marka tabloya girince iş bitmez. Standart, her maddi olmayan duran varlık için yararlı ömrün sınırlı mı sınırsız mı olduğunu değerlendirmeyi ister (paragraf 88). Sınırlıysa varlık ömrü boyunca itfa edilir, yani maliyeti yıllara dağıtılır. Sınırsızsa itfa edilmez, ama her yıl ve değer kaybına dair bir belirti olduğunda değer düşüklüğü testinden geçer (paragraf 107 ve 108).

Gri alan

Bu konuda iki yer tartışmalıdır. İlki satın almalardaki dağıtımdır: ödenen bedelin ne kadarının markaya, ne kadarının müşteri ilişkilerine ya da şerefiyeye ayrılacağı bir değerleme yöntemine ve onun varsayımlarına bağlıdır; aynı satın alma için iki değerlemeci farklı tutarlara varabilir. İkincisi sınırsız ömür yargısıdır: standart «belirsiz»in «sonsuz» olmadığını hatırlatır ve bu yargının her dönem yeniden gözden geçirilmesini ister (paragraf 91 ve 109). Bir markanın öngörülebilir bir sonu olup olmadığı, yönetimin tahminidir. Kendi şirketinde bir satın alma, bir birleşme, bir değer düşüklüğü testi ya da markayı içeren bir finansman konuşması gündeme geldiğinde muhasebecine ve bağımsız denetçine danış; markanın ne kadar ettiğini tahmin eden yöntemleri ise Marka Değerlemesi ve Finans Akademisi (MB12) ayrıntısıyla işler. Bu ders bir muhasebe ya da değerleme görüşü değildir.

Senin markanda

Kendi markanı kuruyorsan, tablolarında bir marka satırı aramayı bırak ve harcamalarını başka bir gözle tut: hangi harcamanın adı büyütmek için, hangisinin o haftanın satışı için yapıldığını kendi kayıtlarında ayır. Bu ayrım tabloya girmez, ama bir gün adını satmak, lisansa vermek ya da bir ortağa açıklamak istediğinde elindeki tek düzenli kanıt olur. Şirketin marka ekibindeysen, finans ekibine iki soru sor: şirketin tablolarında satın alınmış bir marka var mı, varsa sınırlı mı sınırsız mı ömürlü sayılıyor ve son değer düşüklüğü testi neyi varsaydı? Bir yeniden markalama ya da bir markanın rafından çekilmesi gündeme geldiğinde, bu kararın tablolarda bir zarara dönüşüp dönüşmeyeceğini finansla önceden konuş. Mesleğe giriyorsan, bir müşterinin «markamız şu kadar eder» cümlesini duyduğunda o rakamın kaynağını sor: bir satın alma fiyatı mı, bir değerleme raporu mu, bir liste mi, yoksa bir dilek mi? Cevap, işin ilk sunumunda hangi sayıyı kullanabileceğini belirler.

Kendin dene

Aklında kalsın

Muhasebe markayı ancak ölçebildiği zaman tablolarına alır. Şirketin kendi emeğiyle büyüttüğü marka varlık sayılmaz, çünkü onu büyüten harcamalar işin geneline yapılan harcamalardan ayrılamaz; bu harcamalar yapıldıkları yılın gideri olur. Satın alınan marka ise maliyetiyle, bir şirket satın alındığında da gerçeğe uygun değeriyle tablolara girer; satıcının tablolarında hiç görünmemiş olsa bile. Tabloya giren marka ya ömrü boyunca itfa edilir ya da her yıl değer düşüklüğü testinden geçer. Tabloda olmamak değersiz olmak değildir; yalnız henüz ölçülmemiş olmaktır.

Sonraki derse köprü

Batuhan telefonu kapattığında elinde bir cevap ve yeni bir soru var: tablolar adın değerini saymıyorsa, o değer nerede duruyor? Muhasebecinin son cümlesi bir ipucu veriyor: «Bir alıcı o adı neden pahalıya alır, ona bak.» M01-D03 cevabı müşterinin zihninde arıyor: aynı raf, aynı indirim, aynı fiyat karşısında müşteri bildiği bir markaya, bilmediği bir markaya verdiğinden farklı bir tepki veriyor mu, ve bu farkı ne doğuruyor?

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

TMS 38'e göre şirketin kendi içinde yarattığı bir marka neden maddi olmayan duran varlık olarak tablolara alınmaz?

• A) Markalar tescil edilmeden hiçbir tabloya giremediği için.
• B) Markayı büyüten harcamalar işin bütün olarak geliştirilmesine ilişkin maliyetlerden ayırt edilemediği için.
• C) Markanın ekonomik yarar sağlaması hiçbir zaman beklenmediği için.
• D) Vergi mevzuatı marka harcamalarının gider yazılmasını yasakladığı için.

Cevap: B. Altmış dördüncü paragraf gerekçeyi ölçüm sorunu olarak verir: bu harcamalar işin geneline ilişkin harcamalardan ayrılamaz. Standart markanın yarar sağlamadığını söylemez.

Soru 2 · Senaryo

Bir gıda şirketi, tablolarında hiç marka satırı olmayan bölgesel bir üreticiyi bütünüyle satın alıyor. Satın almanın ardından alıcının tablolarında ne olması beklenir?

• A) Üreticinin markası, satıcının tablolarında olmadığı için alıcının tablolarına da giremez.
• B) Marka yalnız tescil belgesinin üzerindeki harç tutarıyla tablolara alınır.
• C) Marka, devralınan önceden muhasebeleştirmemiş olsa bile şerefiyeden ayrı olarak gerçeğe uygun değeriyle tablolara alınır.
• D) Ödenen bedelin tamamı şerefiye olarak yazılır, marka ayrıca gösterilmez.

Cevap: C. TMS 38'in 33 ve 34. paragrafları ile TFRS 3'ün 13. paragrafı bunu açıkça söyler; tutarı bir değerleme çalışması belirler.

Soru 3 · Tuzak

Bir mobilya zinciri yıllık kampanya harcamasının markayı uzun yıllar besleyeceğini düşünüyor. Hangisi doğrudur?

• A) Reklam ve promosyon harcamaları TMS 38'e göre gerçekleştikleri anda gider olarak yazılır.
• B) Kampanya beş yıldan uzun etki ediyorsa varlık olarak yazılmalıdır.
• C) Kampanya harcaması markanın tescil maliyetine eklenir.
• D) Reklam harcaması ancak şirket halka açıksa gider yazılır.

Cevap: A. Altmış dokuzuncu paragraf reklam ve promosyon harcamalarını gerçekleştikleri anda gider olarak yazılan kalemler arasında sayar. Etkinin süresi bu kuralı değiştirmez.

Soru 4 · Uygulama

Bir içecek şirketi yıllar önce satın aldığı bir markayı sınırsız ömürlü saymış ve itfa etmemiş. Satışlar sert biçimde düştüğünde ne olur?

• A) Sınırsız ömürlü markanın değeri hiçbir koşulda düşürülemez.
• B) Marka hemen tablolardan silinir.
• C) Satışların düşmesi muhasebeyi ilgilendirmez, yalnız pazarlamayı ilgilendirir.
• D) Marka değer düşüklüğü testinden geçer; geri kazanılabilir tutar defter değerinin altındaysa fark zarar olarak yazılır.

Cevap: D. Sınırsız ömürlü varlık itfa edilmez ama her yıl ve değer kaybına dair bir belirti olduğunda test edilir (paragraf 107 ve 108). Sınırsız ömür, değerin hiç düşmeyeceği anlamına gelmez.