Öğe dizilişi ve cümle türü karma soruları

Kanca

Sınav kâğıdında bir cümle ve altında beş seçenek: "Geçen hafta komşumuz bahçesinde çocuklara taze elma dağıttı." Seçenekler öğe adlarından oluşan zincirler: "Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – nesne – yüklem" ve dört benzeri. Zincirler birbirinden tek bir halkayla ayrılıyor: birinde bir öğe eksik, birinde iki öğe yer değiştirmiş, birinde nesne yerine özne yazılmış.

Bu soruyu çözmek için yeni bir bilgi gerekmez; 1.9.1 ve 1.9.2'de her öğeyi bulmayı öğrendik. Gereken, o bilgiyi bir zincir hâlinde, hiçbir halkayı atlamadan ve öbekleri bölmeden kurmaktır. Aynı titizlik, birden çok cümle türü ölçütünü aynı anda soran sorularda da gerekir. Bu Ustalık dersi iki soru tipini tek bir çalışma düzenine bağlıyor.

Büyük resim

Öğe dizilişi soruları bir cümlenin öğelerini soldan sağa sırasıyla adlandırmayı ister. Karma cümle türü soruları ise bir cümleyi 1.9.3'teki dört ölçütün ikisine ya da üçüne aynı anda sokar: "Hangisi hem isim cümlesi hem devrik cümledir?", "Hangisi olumsuz bir bağımlı sıralı cümledir?"

İki tipin ortak tuzağı acele etmektir. Aday öğe zincirini kurarken bir dolaylı tümleci atlar ya da bir öbeği ikiye böler; karma soruda ise ölçütlerden birini doğru uygular, öbürünü unutur. Çözüm, her iki tipte de işi sabit adımlara bölmek ve en hızlı adımı en başa koymaktır.

Kavram çekirdeği

Öğe zinciri kurma

Öğe dizilişi sorusunda zinciri şu sırayla kur. Önce yüklemi bul ve zincirin sonuna yaz; cümle devrikse yerine. Sonra özneyi bul: yüklemi sıfat-fiile çevirip "kim, ne?" diye sor. Ardından cümlenin başından başlayarak kalan parçaları sırayla al ve her birine yükleme sorulan soruyla ad ver. Seslenme, ünlem ve cümleleri bağlayan bağlaç gibi cümle dışı unsurları zincire katma; 1.9.2'de gördüğümüz gibi bunlar öğe değildir.

Kancadaki cümlede yüklem "dağıttı", özne "komşumuz" (dağıtan kim?). Baştan alınca: "geçen hafta" (ne zaman?) zarf tümleci, "komşumuz" özne, "bahçesinde" (nerede?) dolaylı tümleç, "çocuklara" (kime?) dolaylı tümleç, "taze elma" (ne?) belirtisiz nesne, "dağıttı" yüklem. Zincir: zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – nesne – yüklem.

Hızlı eleme

Zinciri tam kurmadan önce seçenekleri iki halkayla eleyebilirsin: ilk öğe ve öğe sayısı. Cümlenin ilk parçasının ne olduğunu bul ve ilk halkası farklı olan seçenekleri ele. Sonra cümledeki öğe sayısını say ve halka sayısı tutmayan seçenekleri ele. Çoğu soruda bu iki adım, beş seçeneği iki ya da üçe indirir. Kalan seçenekleri halka halka karşılaştırmak, tam zinciri baştan kurmaktan daha hızlıdır.

Öğe sayısını sayarken öbeklere dikkat et. "Taze elma" iki sözcüktür ama tek öğedir. "Geçen hafta" da öyle. Öbeği bölen aday, öğe sayısını fazla bulur ve doğru seçeneği eler.

Vurgu ve diziliş

Türkçede cümlenin vurgusu, yüklemden hemen önceki öğenin üzerindedir. Aynı öğeler yer değiştirdiğinde vurgu da yer değiştirir. "Kitabı dün aldım" cümlesinde vurgu "dün" üzerindedir: ne zaman aldığın önemlidir. "Dün kitabı aldım" cümlesinde ise vurgu "kitabı" üzerindedir: ne aldığın önemlidir. Devrik cümlede yüklem sonda olmadığı için bu kural geçerliliğini yitirir.

Vurgu soruları, öğe dizilişinin bir uzantısıdır: önce yüklemi bul, sonra hemen önündeki öğeyi adlandır. "Hangisinde vurgu öznededir?" sorusunda aranan, özneyi yüklemin hemen önünde taşıyan cümledir: "Kitabı dün ben aldım."

Karma cümle türü soruları

Bir soru iki ya da üç ölçütü birden istiyorsa ölçütleri hızlarına göre sırala. En hızlısı öğe dizilişidir: yüklem sonda mı? Bir bakışta görülür. İkincisi yüklemin türüdür: çekimli fiil mi, ek fiilli isim mi? Üçüncüsü anlamdır: olumlu mu, olumsuz mu, ama biçim ile anlam ayrışabilir. En yavaşı yapıdır: kaç yargı var, yan cümle var mı, ortak öğe var mı?

Bu sıra bir eleme sırasıdır. "Hangisi hem devrik hem isim cümlesidir?" sorusunda önce yüklemi sonda olan seçenekleri ele; geriye kalanlarda yüklemin türüne bak. İki adımda cevaba ulaşırsın ve yapı ölçütüne hiç girmen gerekmez. Yavaş ölçütle başlayan aday ise her seçenekte uzun bir çözümleme yapar ve süre kaybeder.

Bir örnek

Soru: "Geçen hafta komşumuz bahçesinde çocuklara taze elma dağıttı." cümlesinin öğe dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. İlk öğe zarf tümleci, öğe sayısı altı; her halka cümleyle örtüşür.

B) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. İlk halka hatalıdır: cümle "geçen hafta" ile, bir zarf tümleciyle başlar. Hızlı elemenin ilk adımında düşer.

C) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. Halka sayısı beştir, cümlede altı öğe vardır; iki dolaylı tümleçten biri atlanmıştır.

D) Zarf tümleci – özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. "Bahçesinde" bulunma eki taşır ve yer bildirir; zarf tümleci değil dolaylı tümleçtir.

E) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – özne – yüklem. "Taze elma" yalın hâldedir ve "ne?" sorusuna cevap verir, ama "dağıtan ne?" sorusunun cevabı değildir; özne değil belirtisiz nesnedir.

Aranan seçenek A. B ilk halkada, C halka sayısında elenir; D ve E ise 1.9.2'nin iki temel ayrımını sınar: hâl ekli öğenin yer mi zaman mı bildirdiği ve yalın öğenin özne mi nesne mi olduğu.

Görsel harita

Çözüm sırası

1. Soru kökünü oku: zincir mi, vurgu mu, karma tür mü isteniyor?
2. Zincir isteniyorsa yüklemi ve özneyi bul, ilk öğe ve öğe sayısıyla ele.
3. Vurgu isteniyorsa yüklemin hemen önündeki öğeyi adlandır.
4. Karma tür isteniyorsa hızlı ölçütle ele, yavaş ölçüte en son geç.
5. Kalan seçenekleri halka halka karşılaştır.

Sınav gözüyle

Öğe dizilişi sorularının çeldiricileri üç kalıpta toplanır: bir öğeyi atlamak, iki öğenin yerini değiştirmek ve bir öğeye yanlış ad vermek. İlk iki kalıp hızlı elemeyle düşer. Üçüncüsü ise 1.9.1 ve 1.9.2'deki ayrımları sınar: belirtisiz nesne mi özne mi, hâl ekli öğe dolaylı tümleç mi zarf tümleci mi, eksiz yön sözcüğü hangi öğe? Seçeneklerden ikisi bu noktalardan birinde ayrışıyorsa, o noktaya ait sınamayı yeniden yap.

Karma sorularda ise en sık hata, "hem ... hem" kalıbında yalnız ilk ölçüte bakmaktır. Aday "devrik" sözcüğünü görür, devrik cümleyi bulur ve ikinci ölçütü sınamadan işaretler. Seçeneklerde genellikle iki devrik cümle bulunur; yalnız biri ikinci ölçütü de karşılar.

Hafıza kancaları

• "Önce yüklem, sonra özne, sonra baştan sıra" — zincir böyle kurulur.
• "İlk halka ve halka sayısı" — iki adımda hızlı eleme.
• "Öbek tek halkadır" — taze elma, geçen hafta.
• "Vurgu yüklemin hemen önünde" — kitabı dün aldım.
• "Hızlı ölçütle ele, yavaşla bitir" — diziliş, yüklem, anlam, yapı.

Mini test

1. (kolay) "Kardeşim akşamları bahçede kitap okur." cümlesinin öğe dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – nesne – yüklem B) Özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem C) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – özne – yüklem D) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem E) Özne – zarf tümleci – nesne – dolaylı tümleç – yüklem

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi hem devrik hem fiil cümlesidir?

A) Gitti sonunda yaz. B) Güzeldi o günler. C) Yaz sonunda gitti. D) O günler güzeldi. E) Yaz geçti.

3. (orta) "Ahmet, yarın sabah bize uğra." cümlesinin öğe dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zarf tümleci – dolaylı tümleç – yüklem B) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – yüklem C) Özne – zarf tümleci – nesne – yüklem D) Zarf tümleci – nesne – yüklem E) Özne – dolaylı tümleç – yüklem

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde vurgu zarf tümlecindedir?

A) Kitabı dün aldım. B) Dün kitabı aldım. C) Dün kitabı ben aldım. D) Ben dün kitabı aldım. E) Dün ben kitabı aldım.

5. (sınav) Aşağıdakilerden hangisi hem olumsuz hem bağımlı sıralı bir cümledir?

A) Eve gelmedi, telefonu açmadı. B) Hava kararmadı, sokaklar boşalmadı. C) Eve geldi, telefonu açtı. D) Eve gelmedi ama aradı. E) Gelmezse ararım.

Cevaplar

1. A — "Kardeşim" özne, "akşamları" zaman bildiren zarf tümleci, "bahçede" dolaylı tümleç, "kitap" belirtisiz nesne, "okur" yüklemdir.
2. A — Yüklem başta ve çekimli bir fiildir; B devrik ama isim cümlesi, C ve E kurallı fiil cümlesi, D kurallı isim cümlesidir.
3. A — "Ahmet" seslenmedir ve zincire girmez; özne gizlidir. "Yarın sabah" zarf tümleci, "bize" dolaylı tümleçtir.
4. A — Yüklemden hemen önce "dün" vardır ve zaman bildiren zarf tümlecidir; B, D ve E'de vurgu nesnede, C'de öznededir.
5. A — İki yargı da olumsuzdur ve özneyi paylaşır; B bağımsız, C olumlu, D bağlı, E şartlı birleşik cümledir.

Özet kartı

• Öğe zinciri: önce yüklem, sonra özne, sonra baştan sırayla kalan öğeler.
• Hızlı eleme: ilk öğe ve öğe sayısı; öbekler tek öğe sayılır.
• Cümle dışı unsurlar zincire girmez; seslenmeli cümlede özne çoğu zaman gizlidir.
• Çeldiriciler üç kalıpta: öğe atlamak, yer değiştirmek, yanlış ad vermek.
• Vurgu yüklemin hemen önündeki öğededir; devrik cümlede bu kural işlemez.
• Karma sorularda ölçütleri hızına göre uygula: diziliş, yüklem, anlam, yapı.
• "Hem ... hem" sorusunda her ölçütü ayrı ayrı sına; ilk ölçütte durma.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste öğelerin yerini değiştirdiğimizde cümlenin vurgusunun da değiştiğini gördük. Sözcüklerin yeri bundan daha fazlasını da değiştirebilir: "Kırmızı çocuğun kalemi" ile "Çocuğun kırmızı kalemi" öbeklerinde aynı sözcükler var, ama ilkinde kırmızı olan çocuktur. Ders 1.10.1, "Anlamsal bozukluklar: gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası, sıralama", dil bilgisi bakımından kurallı olduğu hâlde anlamı aksayan cümleleri ve bu aksaklığın dört kaynağını ele alıyor.