Sıfatlar ve sıfat tamlamaları

Kanca

Bir apartman girişinde iki not asılı. Birinde "Eski kapıyı kilitlemeyin" yazıyor, öbüründe "Yaşlılara asansörde öncelik verin". İki notta da aynı türden bir sözcük var gibi görünür: "eski" ile "yaşlı", ikisi de bir niteliği anlatır. Oysa yalnız biri bu cümlede sıfattır.

"Eski" bir ismin, "kapı"nın önünde durup onu niteler. "Yaşlılara" ise önünde ya da arkasında nitelediği bir isim olmadan tek başına durur, çokluk ve yönelme eki almıştır; artık bir insan topluluğunun adıdır. Sözcüğün sıfat olup olmadığına, sözlükteki kimliği değil cümledeki işi karar verir.

Büyük resim

1.8.1'de isimleri ve iki ismin eklerle kurduğu tamlamaları gördük. Sıfat, isimle birlikte çalışan ikinci sözcük türüdür: ismin önüne gelir ve onu ya niteler ya da belirtir. Niteleyen sıfat ismin nasıl olduğunu söyler, belirten sıfat ise hangisi, kaç tane ya da hangi ölçüde olduğunu.

Sıfat ile isim birlikte bir sıfat tamlaması kurar. Bu tamlamanın isim tamlamasından ayrıldığı nokta eklerdir: sıfat tamlamasında ne sıfat ne de isim, tamlamayı kurmak için bir ek alır. "Eski kapı" öbeğinde iki sözcüğü bağlayan ilgi ya da iyelik eki yoktur; bağ, yalnız sıralamadan doğar.

Kavram çekirdeği

Niteleme sıfatları

İsmin rengini, biçimini, durumunu, özelliğini bildiren sıfatlar niteleme sıfatıdır. İsme "nasıl?" sorusu sorulduğunda cevap olarak gelirler: eski kapı, kırmızı elbise, çalışkan öğrenci, uzun yol, ılık su. Niteleme sıfatları türemiş de olabilir: "tuzlu çorba", "evsiz kedi", "okunaklı yazı".

Niteleme sıfatlarının derecesi de değişebilir. Pekiştirme, sıfatın ilk hecesine dayanarak anlamı güçlendirir: masmavi, bembeyaz, kapkara, yemyeşil. Küçültme ekleri ise niteliği azaltır ya da sevimlilik katar: mavimsi, ekşimsi, ufacık. "En güzel", "daha uzun" öbeklerindeki "en" ve "daha" sıfat değildir; sıfatın derecesini belirleyen zarflardır ve 1.8.4'te zarflarla birlikte ele alınır.

Belirtme sıfatları

İsmi bir nitelikle değil, bir yer, sayı, belirsizlik ya da soru yoluyla gösteren sıfatlar belirtme sıfatıdır. Dört grupta toplanırlar.

İşaret sıfatları ismi parmakla gösterir gibi belirtir: bu kitap, şu ağaç, o adam, öteki yol. Sayı sıfatları ismin sayısını ya da sırasını bildirir ve kendi içinde dörde ayrılır: asıl sayı (üç kitap), sıra sayı (üçüncü kat), üleştirme sayı (üçer elma), kesir sayı (yarım ekmek, dörtte bir pasta).

Belgisiz sıfatlar ismi kesin bir sayı ya da kimlik vermeden belirtir: bazı insanlar, birkaç gün, her sabah, hiçbir yer, birçok kitap. Soru sıfatları ismi soru yoluyla belirtir: hangi otobüs, kaç bilet, ne biçim bir iş, nasıl bir ev.

"Bir" sözcüğünün iki kimliği

"Bir", sınavın en sevdiği belirtme sıfatıdır, çünkü hem sayı hem belgisiz sıfat olabilir. "Bir ekmek değil, iki ekmek aldım" cümlesinde "bir" sayı bildirir ve "iki" ile karşıtlık kurar; asıl sayı sıfatıdır. "Bir gün mutlaka görüşürüz" cümlesinde ise "bir" sayıyı değil belirsizliği anlatır; hangi gün olduğu bilinmez; konuşan günleri saymıyor, yalnız belli olmayan bir zamandan söz ediyor. Bu "bir" belgisiz sıfattır.

Ayırmanın yolu, cümlede bir sayı vurgusu arayıp aramamaktır. "Bir" başka bir sayıyla karşıtlık kuruyorsa ya da "tam bir tane, yalnız bir" anlamı taşıyorsa sayı sıfatıdır: "Bir ekmek değil, iki ekmek", "Bir kalem yeter". Böyle bir vurgu yoksa ve "bir" yerine "belli olmayan bir, herhangi bir" diyebiliyorsan belgisiz sıfattır: "Bir adam kapıyı çaldı", "Bir sabah yola çıktık". "Güzel bir akşamdı" cümlesinde de durum böyledir: niteleme sıfatından sonra gelen "bir" sayı bildirmez, belgisizdir.

Sıfat tamlaması ve ek almama

Sıfat ile nitelediği ya da belirttiği isim bir sıfat tamlaması kurar. Sıfat önde, isim arkadadır ve iki sözcük de tamlamayı kurmak için ek almaz: eski kapı, üç kitap, bu ev. İsim çokluk ya da hâl eki alsa da sıfat değişmez: "eski kapıları", "üç kitaptan". Sıfatın isme uyup ek alması gerekmez; "eskiler kapılar" denmez.

Bir tamlamada birden çok sıfat bulunabilir: "bu iki eski kapı". Burada sıfatlar sırayla dizilir ve hepsi aynı ismi belirtir ya da niteler. Belirtme sıfatları çoğunlukla niteleme sıfatlarından önce gelir.

"Eski kapı" ile "demir kapı"

1.8.1'de "demir kapı" öbeğini isim tamlamaları arasında takısız tür olarak görmüş, adlandırmasının tartışmalı olduğunu not etmiştik. Bu öbeği "eski kapı"dan ayıran şey, ilk sözcüğün kendisidir. "Eski" bir niteliktir; tek başına bir varlığı adlandırmaz. "Demir" ise bir maddenin adıdır; kendi başına bir isimdir ve "Demir pahalandı" cümlesinde özne olabilir.

Bu yüzden "demir kapı" öbeğinde ilk sözcük sıfat yerinde durur ama kökenden bir isimdir. Kimi gramerler bu yapıyı sıfat tamlaması sayar, kimileri takısız isim tamlaması. Soru bu ayrımı sorduğunda ilk sözcüğe "-den yapılmış" eklemeyi dene: "demirden yapılmış kapı" diye açılabiliyorsa ilk sözcük bir malzeme ismidir; "eskiden yapılmış kapı" anlamsız kaldığı için "eski" gerçek bir niteleme sıfatıdır.

Adlaşmış sıfat

Sıfat, nitelediği isim söylenmediğinde onun yerini alabilir: "Yaşlılara yer verin", "Gençler sahaya çıktı", "Zenginler de ağlar". Bu cümlelerde "yaşlı", "genç", "zengin" bir ismi nitelemiyor, doğrudan bir insan topluluğunu adlandırıyor. Sıfat bu durumda adlaşmıştır ve cümlede isim olarak görev yapar.

Adlaşmayı tanımanın en kısa yolu eke bakmaktır. Sıfat tamlamasında sıfat ek almaz; "yaşlılara" gibi çokluk ve hâl eki almış bir sözcük, yanında nitelediği bir isim de yoksa, artık sıfat değil isimdir.

Görsel harita

Bir sözcüğün sıfat olup olmadığını sınama sırası

1. Sözcüğün hemen arkasında nitelediği ya da belirttiği bir isim var mı?
2. Sözcük ek almış mı? Almışsa ve yanında isim yoksa adlaşmıştır.
3. İsme "nasıl?" diye soruluyorsa niteleme, "hangi, kaç, kaçıncı, kaçar" diye soruluyorsa belirtme sıfatıdır.
4. "Bir" sözcüğünde sayı vurgusu ara; yoksa belgisizdir.
5. İlk sözcük bir madde adıysa "-den yapılmış" denemesiyle niteleme sıfatından ayır.

Sınav gözüyle

Bu konudaki soruların büyük bölümü tek bir soruya dayanır: sözcüğün arkasında bir isim var mı? "Bu kitabı okudun mu?" cümlesinde "bu" bir ismi gösterir ve işaret sıfatıdır. "Bunu okudun mu?" cümlesinde ise "bu" ismin kendisinin yerini tutmuş ve ek almıştır; artık sıfat değil, bir sonraki dersin konusu olan zamirdir.

Aynı sınama soru ve belgisiz sözcüklerinde de işler. "Hangi otobüs?" öbeğinde "hangi" bir sıfattır; "Hangisine bineceğiz?" cümlesinde ise ismin yerine geçmiştir. "Bazı insanlar" öbeğinde "bazı" belgisiz sıfat, "Bazıları gelmedi" cümlesinde ise belgisiz zamirdir. Seçeneklerde sıfatla aynı biçimdeki bir zamiri bulmak, çoğu soruyu tek başına çözer.

Hafıza kancaları

• "Arkasında isim yoksa sıfat yok" — bu kitap sıfat, bu güzel zamir.
• "Nasıl? diye sorulursa niteleme" — eski, kırmızı, çalışkan.
• "Sıfat ek almaz" — yaşlılara, gençler adlaşmıştır.
• "Sayı vurgusu yoksa belgisiz" — bir ekmek değil iki: sayı; bir gün: belgisiz.
• "Demirden yapılır, eskiden yapılmaz" — madde ismi ile niteleme sıfatı.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sıfat tamlamalarının hangisinde niteleme sıfatı kullanılmıştır?

A) bu ev B) üç kalem C) yeşil çanta D) birkaç gün E) hangi yol

2. (kolay) Aşağıdaki öbeklerin hangisinde sıra sayı sıfatı vardır?

A) üçer elma B) üçüncü kat C) üç gün D) yarım ekmek E) birkaç kişi

3. (orta) "Bir" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayı sıfatı olarak kullanılmıştır?

A) Bir gün mutlaka görüşürüz. B) Güzel bir akşamdı. C) Bir ekmek değil, iki ekmek aldım. D) Bir adam kapıyı çaldı. E) Bir zamanlar burada bir köy vardı.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük sıfat değildir?

A) "Bu" kitabı okudun mu? B) "Hangi" otobüse bineceğiz? C) "Yaşlılar" parkta oturuyordu. D) "Birkaç" gün izin aldı. E) "Kırmızı" kalemi uzat.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtme sıfatı kullanılmamıştır?

A) Her sabah yürüyüş yapar. B) Kaç bilet aldınız? C) Şu çocuğu tanıyor musun? D) Yorgun yolcular otobüsten indi. E) İkişer kalem dağıttı.

Cevaplar

1. C — "Yeşil" çantanın nasıl olduğunu bildirir; öbürleri işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatıdır.
2. B — "Üçüncü" sırayı bildirir; A üleştirme, C asıl sayı, D kesir sayı, E belgisiz sıfattır.
3. C — "Bir" burada "iki" ile karşıtlık kurar ve sayıyı bildirir; öbürlerinde sayı vurgusu yoktur, "bir" belirsizlik anlatır.
4. C — "Yaşlılar" çokluk eki almış ve nitelediği bir isim olmadan tek başına durmaktadır; adlaşmış bir sıfattır, cümlede isimdir.
5. D — "Yorgun" bir niteleme sıfatıdır; A belgisiz, B soru, C işaret, E üleştirme sayı sıfatı içerir.

Özet kartı

• Sıfat ismin önüne gelip onu niteler ya da belirtir; ismi olmayan sıfat sıfat değildir.
• Niteleme sıfatı "nasıl?" sorusunun cevabıdır; derecesi pekiştirme ve küçültmeyle değişir.
• Belirtme sıfatları: işaret, sayı (asıl, sıra, üleştirme, kesir), belgisiz, soru.
• "Bir" ya sayı ya belgisiz sıfattır; sayı karşıtlığı ya da "tam bir tane" vurgusu varsa sayıdır.
• Sıfat tamlamasında ek yoktur; sıfat, isim çekim eki alsa da değişmez.
• "Demir kapı" öbeğinde ilk sözcük bir madde ismidir; "-den yapılmış" denemesi onu niteleme sıfatından ayırır.
• Ek almış ve nitelediği isim olmadan duran sıfat adlaşmıştır: yaşlılara, gençler.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu dersin her sınamasında bir sözcüğün arkasında isim olup olmadığına baktık ve isim bulamadığımızda sözcüğü sıfat saymaktan vazgeçtik. "Bunu okudun mu?" cümlesindeki "bu", "Bazıları gelmedi" cümlesindeki "bazıları" böyle sözcüklerdi. Ders 1.8.3, "Zamirler", ismin yerini tutan bu sözcükleri türlerine ayırıyor ve sıfatla aynı biçimde görünen bir sözcüğün hangi durumda zamir sayıldığını adım adım gösteriyor.