Basit, türemiş ve birleşik sözcükler

Kanca

Üç sözcüğü yan yana koy: "evlerimizde", "evli" ve "Karadeniz". İlki dört heceli ve dört parçalı; ikincisi iki heceli, iki parçalı; üçüncüsü iki ayrı sözcükten oluşuyor. Hangisi yapı bakımından en karmaşık?

Uzunluğa bakan biri "evlerimizde" der. Oysa yapı bakımından en sade olan odur: kökü "ev", üstüne gelen eklerin hiçbiri yeni bir sözcük kurmamış. "Evli" ise kısa ama yeni bir sözcüktür, "Karadeniz" de iki sözcüğün kaynaşmasıyla doğmuş bir adtır. Bu ders, sözcükleri uzunluklarına göre değil, nasıl kurulduklarına göre sınıflandırmayı öğretiyor.

Büyük resim

Ünitenin üç dersinde sözcüğün parçalarını tanıdık: kök, yapım ekleri ve çekim ekleri. Şimdi sıra, bu üç parçanın bir sözcükte nasıl bir arada durduğuna bakıp her sözcüğe yapısına göre bir ad vermekte.

Ölçüt, sözcüğün nasıl kurulduğudur. Bir sözcük yalnız bir kökten oluşuyor ve yeni bir sözcük kuran hiçbir ek almamışsa basittir. Köküne en az bir yapım eki gelmiş ve böylece yeni bir sözcük olmuşsa türemiştir. İki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşılamasıyla oluşmuşsa birleşiktir.

Bu sınıflandırmanın anahtarı, çekim eklerinin yapıyı değiştirmemesidir. "Ev" basittir; "evler", "evimiz", "evlerimizde" de basittir, çünkü bu eklerin hiçbiri yeni bir sözcük kurmaz. Yapıyı değiştiren tek şey yapım ekleri ve sözcüklerin birleşmesidir.

Kavram çekirdeği

Basit sözcükler

Basit sözcük, yapım eki almamış sözcüktür. Kök tek başına kullanılabilir ya da yalnız çekim ekleriyle çekimlenebilir: ev, kalem, masa, göz, gel-; evler, kalemim, masada, gözlerinden, geldim.

Basit sözcüğü tanımanın yolu, çekim eklerini sözcükten ayırdıktan sonra elinde yalnız kökün kalıp kalmadığına bakmaktır. "Kitaplarımdan" sözcüğünde "-lar", "-ım" ve "-dan" çekim ekleridir; çıkarıldıklarında geriye yalnız "kitap" kalır. Bu sözcük, ne kadar uzun görünürse görünsün, yapı bakımından basittir.

Türemiş sözcükler

Türemiş sözcük, bir köke en az bir yapım eki getirilerek kurulmuş sözcüktür. Örnekler: gözlük, evli, sevgi, yazıcı, başla-, gözlükçü. 1.7.2'de gördüğümüz dört yöndeki yapım eklerinin hepsi türemiş sözcük kurar: isimden isim (evli), isimden fiil (sula-), fiilden isim (sevgi), fiilden fiil (yazdır-).

Türemiş bir sözcük çekim eki aldığında da türemiş kalır. "Gözlük" türemiştir; "gözlükler", "gözlüğüm", "gözlükçülerden" de türemiştir. Belirleyici olan, sözcükte en az bir yapım ekinin bulunmasıdır; çekim eklerinin sayısı sonucu değiştirmez. Bir ekin yapım eki olup olmadığından kuşkuya düştüğünde önceki dersteki sözlük denemesine dön: ek çıkarıldığında geriye anlamlı bir kök kalıyor ve ekli biçim sözlükte ayrı bir madde açıyorsa sözcük türemiştir.

Birleşik sözcükler

Birleşik sözcük, iki ya da daha fazla sözcüğün bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamasıyla oluşur. Örnekler: Karadeniz, hanımeli, kahvaltı, bilgisayar, açıkgöz, kuşburnu. Bu sözcüklerin her biri, kendisini oluşturan sözcüklerden ayrı bir anlam taşır: "hanımeli" bir bitkidir, bir hanımın eli değil.

Birleşik sözcükler her zaman bitişik yazılmaz. Bir isimle "etmek, olmak, kılmak" gibi yardımcı fiillerin kurduğu birleşik fiiller, ses olayı yoksa ayrı yazılır: yardım etmek, hasta olmak, kabul etmek. Bunlar yazımda iki sözcük gibi görünse de yapı bakımından tek bir birleşik sözcüktür. 1.2.3'te bunların yazım kuralını görmüştük; burada aynı yapılara sözcüğün kuruluşu açısından bakıyoruz.

Aynı derste gördüğümüz tasvir fiilleri de birleşik fiildir: okuyabilmek, yapıvermek, bakakalmak. Bu yapılarda iki fiil kaynaşarak tek bir eylem bildirir ve bitişik yazılır. Birleşik bir sözcüğün içinde türemiş bir parça da bulunabilir: "bilgisayar" sözcüğü türemiş "bilgi" ile "sayar" sözcüklerinden kurulur. Yine de sözcüğün tamamı birleşiktir, çünkü belirleyici olan iki sözcüğün yeni bir kavram için kaynaşmasıdır.

Birleşik mi, söz öbeği mi?

Her iki sözcüklük öbek birleşik sözcük değildir. "Büyük ev", "kırmızı kalem", "çay bardağı" gibi öbeklerde her sözcük kendi anlamını korur ve öbek yeni bir kavram adlandırmaz; bunlar birer tamlamadır. Birleşik sözcük ise sözlükte kendi başına bir madde olacak kadar kaynaşmış bir birimdir.

Ayırmanın yolu, öbeğin anlamının parçalarının toplamından farklı olup olmadığına bakmaktır. "Çay bardağı" çay içilen bir bardaktır; anlam parçalardan doğar. "Hanımeli" ise ne bir hanıma ne de bir ele ait bir şeydir; anlam parçaların toplamını aşar. 1.4.1'deki anlam kayması kavramı burada da işe yarar: kayma varsa birleşik sözcük, yoksa söz öbeği vardır.

Sınıflandırma sırası

Bir sözcüğün yapısını belirlerken önce birleşik olup olmadığına bakılır, çünkü bu en kolay görülen durumdur: sözcükte iki ayrı sözcük var mı ve yeni bir kavram mı adlandırıyor? Birleşik değilse sözcük çekim eklerinden arındırılır. Geriye yalnız kök kalıyorsa basit, kökle birlikte en az bir yapım eki kalıyorsa türemiştir.

Görsel harita

Bir sözcüğün yapısını belirleme sırası:

1. Sözcükte iki ayrı sözcük birleşip yeni bir kavram adlandırıyor mu? Birleşik.
2. Değilse çekim eklerini çıkar.
3. Geriye yalnız kök kaldıysa basit.
4. Kökle birlikte en az bir yapım eki kaldıysa türemiş.
5. Uzunluğa bakma; çekim eki yapıyı değiştirmez.

Sınav gözüyle

Bu konunun en yaygın yanılgısı, uzun sözcüğü türemiş, kısa sözcüğü basit sanmaktır. Soru yazarı bu yanılgıdan bilerek yararlanır: seçeneklere çok sayıda çekim eki almış uzun bir basit sözcük ("evlerimizden") ile kısa bir türemiş sözcük ("evli") yerleştirir. Çekim eklerini ayırmadan karar veren aday ikisinde de yanılır.

İkinci sık tuzak, ayrı yazılan birleşik sözcüklerdir. "Yardım etmek" iki sözcük gibi yazılır ve aday onu bir söz öbeği sanabilir; oysa yapı bakımından birleşik bir fiildir. Tersine, "çay bardağı" gibi bir tamlama bitişik yazılmadığı gibi birleşik de değildir. Burada yazıma değil, öbeğin yeni bir kavram adlandırıp adlandırmadığına bakmak gerekir.

Hafıza kancaları

• "Uzunluk yapı değildir" — evlerimizden basit, evli türemiş.
• "Çekim eki yapıyı değiştirmez" — ev de evler de basit.
• "Bir yapım eki türetmeye yeter" — gözlük, sevgi, başla-.
• "Yeni kavram doğduysa birleşik" — hanımeli, Karadeniz, kahvaltı.
• "Ayrı yazılan da birleşik olabilir" — yardım etmek, hasta olmak.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?

A) evlerimizde B) gözlük C) sevgi D) hanımeli E) başla-

2. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşiktir?

A) Karadeniz B) evli C) bilgi D) kitaplar E) gözlükçü

3. (orta) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından türemiştir?

A) kitaplarımdan B) masada C) yazıcı D) bilgisayar E) evler

4. (orta) Aşağıdakilerden hangisi ayrı yazıldığı hâlde yapı bakımından birleşik bir sözcüktür?

A) yardım etmek B) büyük ev C) çay bardağı D) kırmızı kalem E) yeni kitap

5. (sınav) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) gözlükçü B) sevgi C) yazıcı D) masalar E) evli

Cevaplar

1. A — Çekim ekleri çıkarılınca geriye yalnız "ev" kökü kalır; öbürlerinde yapım eki ya da birleşme vardır.
2. A — "Kara" ve "deniz" birleşip bir denizin özel adını kurmuştur.
3. C — "Yaz-" köküne fiilden isim yapım eki "-ıcı" gelmiştir; A, B ve E basit, D birleşiktir.
4. A — İsim ile yardımcı fiilin kurduğu birleşik fiildir; öbürleri anlamı parçalarından doğan söz öbekleridir.
5. D — "Masalar" yalnız çekim eki almış basit bir sözcüktür; öbürleri yapım ekiyle türemiştir.

Özet kartı

• Basit sözcük yapım eki almamıştır; yalnız çekim ekleri alabilir: ev, evlerimizde.
• Türemiş sözcük en az bir yapım eki almıştır: evli, gözlük, sevgi, gözlükçülerden.
• Birleşik sözcük iki ya da daha fazla sözcüğün yeni bir kavram için kaynaşmasıdır: Karadeniz, hanımeli, yardım etmek.
• Çekim ekleri yapıyı değiştirmez; uzunluk yapı ölçütü değildir.
• Birleşik sözcükler bitişik ya da ayrı yazılabilir; yapı yazımdan bağımsızdır.
• Söz öbeği ile birleşik sözcük: anlam parçaların toplamını aşıyorsa birleşik.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste sözcükleri üç yapı grubuna ayırdık ve uzunluğun yanıltıcı olduğunu gördük. Ünitenin son dersi bu ayrımı sınavın en sevdiği biçimde çalıştırıyor: beş sözcükten dördü aynı yapıda, biri farklı. Ders 1.7.5, "Ustalık: yapı bakımından farklı olanı bulma", kök, yapım eki ve çekim eki bilgisini tek bir hızlı çözümleme yönteminde birleştiriyor.