Düşünceyi geliştirme yolları: tanım, örnek, tanık, karşılaştırma, sayısal veri

Kanca

Birini bir fikre ikna etmeye çalıştığını düşün: "Sabah kahvaltısı önemlidir." Karşındaki omuz silker. Sonra şunları eklersin: kahvaltının ne olduğunu, bir tanıdığının kahvaltıya başladıktan sonra öğleden önce yorulmadığını, bir beslenme uzmanının bu konuda ne dediğini, kahvaltı yapanla yapmayanın günü nasıl geçirdiğini, bir ankette kaç kişinin sabahları aç çıktığını.

Her ekleme fikri başka bir yoldan güçlendirir. Yazarlar da aynı araçları kullanır. KPSS'de bu araçlara "düşünceyi geliştirme yolları" denir ve bir paragrafta hangisinin kullanıldığını ya da kullanılmadığını bulmak sık sorulan bir soru tipidir.

Büyük resim

Ders 1.6.8 dört anlatım biçimini ayırdı: öyküleme, betimleme, açıklama, tartışma. Anlatım biçimi metnin genel kipidir: olay mı, resim mi, bilgi mi, görüş mü. Düşünceyi geliştirme yolları ise daha küçük ölçekli araçlardır: yazar, özellikle açıklama ya da tartışma yaparken düşüncesini bu araçlarla açar, destekler ve inandırıcı kılar.

İkisi farklı düzeylerde çalışır. Bir tartışma paragrafında yazar karşı görüşe itiraz ederken bir örnek verebilir, bir uzmanın sözünü aktarabilir, bir sayıya başvurabilir. Paragrafın anlatım biçimi tartışmadır; kullandığı geliştirme yolları ise örnekleme, tanık gösterme ve sayısal veridir.

Bu derste altı temel yolu tanıyoruz: tanımlama, örnekleme, tanık gösterme, karşılaştırma, benzetme ve sayısal verilerden yararlanma. Her biri için ayırt edici işareti ve en sık karıştırıldığı yolu gösteriyoruz. Dersteki örnek cümleler ve içlerindeki sayılar kurgusaldır; yalnız yolları göstermek için yazılmıştır.

Kavram çekirdeği

Tanımlama

Tanımlama, bir kavramın ne olduğunu söylemektir. Tanım cümlesi "X nedir?" sorusuna cevap verir ve genellikle bildirme ekiyle kurulur: "Kent bahçesi, bir mahallenin sakinlerinin ortak olarak işlediği küçük bir tarım alanıdır." Böyle bir cümle, kavramı bilmeyen birine onun ne olduğunu tek başına anlatabilmelidir.

Tanımlamayı yargı bildiren her cümleden ayırmak gerekir. "Kent bahçeleri çok yararlıdır" cümlesi "-dır" ekini taşısa da bir tanım değildir, çünkü kent bahçesinin ne olduğunu söylemez; onun hakkında bir değerlendirme yapar. Tanım, kavramın özünü ve sınırlarını çizer.

Örnekleme

Örnekleme, genel bir düşünceyi somut bir durumla göstermektir. "Örneğin", "mesela", "söz gelimi" gibi sözcükler örneklemenin açık işaretleridir, ama örnek bu sözcükler olmadan da verilebilir. "Pek çok atasözü doğa gözlemine dayanır. 'Damlaya damlaya göl olur' sözü, küçük birikimlerin zamanla büyüdüğünü sudan yola çıkarak anlatır." İkinci cümle, "örneğin" demeden birincinin örneğidir.

Tanık gösterme

Tanık gösterme, düşünceyi desteklemek için başka birinin sözüne ya da görüşüne başvurmaktır. Genellikle konunun uzmanı ya da tanınmış biri tanık olarak anılır ve sözü doğrudan ya da dolaylı aktarılır: "Bir çocuk doktoru, düzenli uykunun çocukların dikkatini doğrudan etkilediğini söylüyor." Burada söz yazarın değil, tanığın ağzından gelir.

Tanık göstermenin ayırt edici özelliği, düşüncenin yazarın dışındaki bir kaynağa dayandırılmasıdır. Yazarın kendi deneyimini anlatması tanık gösterme değildir, çünkü dışarıdan bir tanık yoktur.

Karşılaştırma

Karşılaştırma, iki ya da daha fazla şeyi benzer ve farklı yönleriyle ele almaktır. "Daha", "en", "-den farklı olarak", "buna karşın", "oysa" gibi ifadeler karşılaştırmanın işaretleridir: "Kâğıt kitap, ekran kadar göz yormaz; buna karşın ekran, bir kitaplığı cebe sığdırır." Karşılaştırmada iki öğe eşit düzeyde ele alınır ve aralarındaki fark ya da benzerlik bir bilgi olarak ortaya konur.

Benzetme

Benzetme, bir şeyi bir yönden daha güçlü ya da daha tanıdık başka bir şeye benzetmektir. "Gibi", "sanki", "kadar" gibi sözcüklerle kurulur: "Sabah trafiği, taşmak üzere olan bir nehir gibi kentin damarlarını doldurur." Benzetilen şeyin özelliği böylece gözde canlanır.

Benzetme ile karşılaştırma sık karıştırılır. Karşılaştırmada iki öğe gerçekten kıyaslanır ve bir bilgi üretilir. Benzetmede ise amaç kıyaslamak değil, bir özelliği daha canlı ve akılda kalıcı biçimde göstermektir. Trafik ile nehir arasında bir bilgi karşılaştırması yapılmaz; trafiğin yoğunluğu bir imgeyle anlatılır. Söz sanatları konusunda benzetmeyi ayrıca ele alacağız.

Sayısal verilerden yararlanma

Sayısal veri, düşünceyi rakamlar, oranlar ve istatistiklerle desteklemektir: "Bir ilçe belediyesinin yaptığı ankete katılanların üçte ikisi, mahallelerinde yeşil alanın yetersiz olduğunu belirtti." Sayısal veri düşünceye nesnel bir dayanak kazandırır. Okur yalnız yazara güvenmek zorunda kalmaz; sayıya da bakabilir.

Paragrafta her rakam sayısal veri değildir. "İki kardeş", "üç gün sonra" gibi sayılar bir olayın ayrıntısıdır; düşünceyi kanıtlamak için kullanılmıyorsa sayısal veri sayılmaz. Belirleyici olan, sayının bir yargıyı desteklemek amacıyla verilmesidir.

Görsel harita

Kancadaki kahvaltı konuşması bu altı yoldan beşine başvurdu. Hangi eklemenin hangi yola karşılık geldiği şöyle:

1. Kahvaltının ne olduğu → tanımlama.
2. Tanıdığın yaşadığı değişim → örnekleme.
3. Beslenme uzmanının sözü → tanık gösterme.
4. Kahvaltı yapanla yapmayanın günü → karşılaştırma.
5. Ankette sabah aç çıkanların sayısı → sayısal veri.

Sınav gözüyle

Düşünceyi geliştirme yolları soruları genellikle olumsuz kökle gelir: "Bu parçada düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?" Paragrafta üç dört yol birden kullanılır ve eksik olan aranır. Olumlu kök de görülür: "Bu parçada hangisinden yararlanılmıştır?" Her iki kökte de iş, seçenekleri paragrafla tek tek eşleştirmektir.

Çözüm, yardımcı düşünce sorularındaki eşleştirmeyle aynıdır: seçenekteki yolun paragrafta somut bir karşılığı var mı? Paragrafta bir rakam görüp sayısal veriyi işaretlemek, "gibi" sözcüğünü görüp benzetmeyi işaretlemek hızlı ama güvenilmez bir yoldur. "Gibi" bazen yalnız bir örnek sıralamasını başlatır: "elma, armut gibi meyveler" ifadesinde benzetme yoktur.

Hafıza kancaları

• "Ne, gibi, kim, hangisi, kaç" — tanım (ne?), örnek (mesela?), tanık (kim dedi?), karşılaştırma (hangisi daha?), sayısal veri (kaç?).
• "Benzetme resim yapar, karşılaştırma tartar" — biri imge, öbürü kıyas.
• "Tanık dışarıdandır" — yazarın kendi deneyimi tanık gösterme değildir.
• "Her sayı veri değildir" — sayı bir yargıyı destekliyorsa sayısal veridir.

Mini test

1. (kolay) "Fotosentez, bitkilerin ışık enerjisini kullanarak besin ürettiği süreçtir." Bu cümlede hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?

A) Tanımlama B) Tanık gösterme C) Benzetme D) Sayısal veri E) Karşılaştırma

2. (kolay) Düşünceyi bir uzmanın ya da tanınmış birinin sözüne dayandırmaya ne ad verilir?

A) Örnekleme B) Tanık gösterme C) Tanımlama D) Benzetme E) Betimleme

3. (orta) "Yaşlı çınar, mahallenin üzerinde kanatlarını açmış bir kuş gibi duruyordu." Bu cümlede hangisinden yararlanılmıştır?

A) Karşılaştırma B) Sayısal veri C) Benzetme D) Tanımlama E) Tanık gösterme

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerden hangisi tanımlama değildir?

A) Ada, dört yanı suyla çevrili kara parçasıdır. B) Sözlük, bir dilin sözcüklerini anlamlarıyla birlikte veren kitaptır. C) Kütüphaneler kentlerin en değerli mekânlarıdır. D) Yarımada, üç yanı suyla çevrili kara parçasıdır. E) Takvim, zamanı gün, ay ve yıl olarak bölen sistemdir.

5. (sınav) "Toplu taşıma, kentlerde trafiği azaltmanın en etkili yollarından biridir. Özel araçla yolculuk eden biri, yolu tek başına kaplarken bir otobüs aynı yolda elli kişiyi taşıyabilir. Bir kent planlamacısı da yolların genişletilmesinin trafiği yalnız bir süre erteleyebileceğini söylüyor." Bu parçada düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?

A) Karşılaştırma B) Tanık gösterme C) Sayısal veri D) Tanımlama E) Hiçbiri; hepsi kullanılmıştır

Cevaplar

1. A — Fotosentezin ne olduğu söylenmiştir; bu bir tanımdır.
2. B — Tanık gösterme, düşünceyi başkasının sözüne dayandırır.
3. C — Çınar, "gibi" ile kanatlarını açmış bir kuşa benzetilmiştir.
4. C — Bu cümle kütüphanelerin ne olduğunu değil, onlar hakkındaki bir değerlendirmeyi bildirir.
5. D — Özel araç ile otobüs karşılaştırılmış, planlamacının sözüne başvurulmuş, "elli kişi" ile sayıya dayanılmıştır; bir kavramın ne olduğu söylenmemiştir.

Özet kartı

• Düşünceyi geliştirme yolları, anlatım biçiminden daha küçük ölçekli araçlardır.
• Tanımlama: kavramın ne olduğunu söyler; değerlendirme cümlesi tanım değildir.
• Örnekleme: genel düşünceyi somut bir durumla gösterir; "örneğin" olmadan da olabilir.
• Tanık gösterme: başkasının sözüne dayanır; yazarın kendi deneyimi değildir.
• Karşılaştırma iki şeyi tartar; benzetme bir özelliği imgeyle gösterir.
• Sayısal veri: rakamla bir yargıyı destekler; olaydaki sıradan sayılar veri değildir.
• Olumsuz kökte her yolu paragrafta tek tek ara.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Yazarın düşüncesini hangi araçlarla desteklediğini gördük. Bir paragrafı okurken sorulabilecek bir soru daha kalıyor: bu metni kim anlatıyor ve anlattığına karşı nasıl bir tavır takınıyor? Ders 1.6.10, "Anlatıcı, yazarın tutumu ve üslup özellikleri", anlatıcının konumunu, yazarın eleştirel, övgülü ya da nesnel tutumunu ve bir metnin üslubunu belirleyen özellikleri ele alıyor.