İki nokta, üç nokta, soru ve ünlem

Kanca

Bir arkadaşına bir öneride bulunuyorsun ve tek sözcüklük bir cevap geliyor: "Peki". Bu cevabın ne demek olduğu, ardından gelen işarete bağlıdır. Noktayla biterse kabul edilmiştir. Soru işaretiyle biterse arkadaşın açıklama bekliyordur. Ünlemle biterse sabrı tükenmiştir. Üç noktayla biterse söyleyemediği bir şey vardır.

Aynı sözcük, dört işaret, dört ayrı ton. Konuşmada bu tonu sesimizle veririz; yazıda ise tek araç, cümlenin sonundaki işarettir. Bu ders, sözün tonunu ve yönünü taşıyan dört işareti ele alıyor.

Büyük resim

Önceki derste nokta, virgül ve noktalı virgülü gördük; üçü de bir duraklamanın uzunluğunu gösteriyordu. Bu dersin işaretleri ise duraklamadan çok bir yön ya da ton bildirir.

İki nokta ileriyi gösterir: "Şimdi bir açıklama ya da bir örnek geliyor" der. Üç nokta bir eksikliği gösterir: söz yarıda kalmış, bir şey atlanmış ya da sıralama sürüp gidiyordur. Soru işareti bir cevap bekler, ünlem işareti ise bir duyguyu, bir seslenmeyi ya da bir uyarıyı taşır.

Soru ve ünlem işaretlerinin bir de ikinci, daha sessiz görevi vardır. Ayraç içine alındıklarında bir cümleyi bitirmezler; bir sözcüğe yorum eklerler. Ayraç içindeki soru işareti şüpheyi, ayraç içindeki ünlem ise alayı gösterir. Sınav bu ikinci görevi ayrıca sever.

Kavram çekirdeği

İki nokta

İki nokta, kendisinden sonra örnek verilecek ya da açıklama yapılacak bir cümlenin sonuna konur. Yazım Kılavuzunun örneği bir sıralamadır: "Millî Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edib Adıvar…" Gündelik bir örnek de aynı mantığı taşır: "Çantama şunları koydum: kalem, defter, silgi".

İki nokta karşılıklı konuşmaların yazımında da kullanılır; konuşanın adından sonra konur ve sözün ona ait olduğunu gösterir. Ünite 1.2'de gördüğümüz kural burada da geçerlidir: iki noktadan sonra gelen söz bir cümle ise büyük, bir sıralama ya da açıklama öbeği ise küçük harfle başlar.

Üç nokta

Üç nokta bir eksikliğin işaretidir ve dört durumda kullanılır. Tamamlanmamış, yarıda bırakılmış cümlelerin sonuna konur: "Sana söyleyecektim ama…" Söylenmesi uygun görülmeyen kaba sözlerin yerine konur. Bir alıntıda atlanan bölümü gösterir. Son olarak bir sıralamanın sürüp gideceğini anlatır; Yazım Kılavuzunun iki nokta örneğindeki "Halide Edib Adıvar…" bitişi tam olarak budur.

Üç nokta bazen bir bekleyişi, sözün havada asılı kaldığını da gösterir: "Sana uğurlar olsun… Ayrılıyor yolumuz!" Bir ayrıntı da sınavda karşına çıkabilir: soru ya da ünlem işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta yeterlidir, çünkü işaretin kendi noktası üçüncüyü tamamlar.

Soru işareti

Soru işareti, soru bildiren cümlelerin sonuna konur. Soru, soru ekiyle ("Kitabı okudun mu?") ya da bir soru sözcüğüyle ("Ne zaman geleceksin?") kurulabilir.

Soru işaretinin konmadığı bir durum vardır: "mi" eki "-ınca" anlamıyla, yani bir zaman bildiren zarf gibi kullanılmışsa cümle soru değildir: "Eve geldi mi hemen uyur". Aynı mantık, içinde soru sözcüğü bulunan ama soru sormayan cümleler için de geçerlidir: "Ne zaman geleceğini sordu" cümlesi bir soruyu aktarır, kendisi soru değildir ve noktayla biter.

Ayraç içindeki soru işareti ise bir bilginin kesin olmadığını, şüpheyle karşılandığını gösterir. Yazım Kılavuzunun örneği: "Yunus Emre (1240?-1320)". Burada doğum yılının kesin bilinmediği anlatılır; soru işareti bir soru sormaz.

Ünlem işareti

Ünlem işareti sevinç, kıvanç, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur: "Ne güzel bir gün!" Seslenme ve uyarı sözlerinden sonra da kullanılır: "Hey!", "Dikkat!"

Ayraç içindeki ünlem ise bir sözü alaylı ya da ters anlamda kullandığımızı gösterir. Yazım Kılavuzunun örneği: "Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor". Burada yazan, adamın akıllı olduğuna inanmadığını ayraç içindeki ünlemle anlatır. Ayraç içindeki soru işareti ile ünlem işareti biçimce benzer, görevce ayrıdır: biri şüpheyi, öbürü alayı taşır.

Görsel harita

Bir cümlenin sonundaki işareti seçme yolu:

1. Cümle bir cevap mı bekliyor? Soru işareti.
2. Soru sözcüğü var ama cümle bir soruyu yalnız aktarıyor mu? Nokta.
3. Bir duygu, seslenme ya da uyarı mı taşıyor? Ünlem.
4. Söz yarıda mı kalmış ya da sıralama sürüyor mu? Üç nokta.
5. Ardından bir örnek ya da açıklama mı geliyor? İki nokta.

Sınav gözüyle

Bu dersin işaretleri sınavda en çok iki biçimde sorulur. Birincisinde numaralı yerlere hangi işaretin geleceği istenir; burada cümlenin tonunu doğru okumak yeterlidir. İkincisinde bir işaretin hangi görevle kullanıldığı sorulur ve seçenekler ayraç içindeki "?" ile "!" arasındaki farkı sınar.

En sık kurulan tuzak "-ınca" anlamlı "mi"dir. "Yağmur dindi mi yola çıkarız" cümlesi soru ekiyle kurulmuş gibi görünür ve aday sonuna soru işareti koymak ister. Oysa cümle bir soru sormaz, "yağmur dinince" demektir. Cümleyi "-ınca" ile yeniden söyleyebiliyorsan soru işaretine gerek yoktur.

Hafıza kancaları

• "İki nokta ileri bakar" — ardından örnek ya da açıklama gelir.
• "Üç nokta eksik bir şey söyler" — yarım söz, kaba söz, atlanan bölüm, süren sıralama.
• "Mi -ınca ise soru yok" — geldi mi uyur = gelince uyur.
• "Ayraçta soru şüphe, ayraçta ünlem alay" — (1240?) ile akıllı (!).
• "Peki. Peki? Peki! Peki…" — dört işaret, dört ton.

Mini test

1. (kolay) "Çantama şunları koydum ( ) kalem, defter, silgi." cümlesinde ayraçla gösterilen yere hangi işaret gelmelidir?

A) Virgül B) Noktalı virgül C) İki nokta D) Üç nokta E) Ünlem

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti yanlış kullanılmıştır?

A) Ne zaman geleceksin? B) Eve geldi mi hemen uyur? C) Kitabı okudun mu? D) Yarın gelir misin? E) Kim aradı?

3. (orta) "Sana söyleyecektim ama…" cümlesinde üç nokta hangi görevle kullanılmıştır?

A) Sözün yarıda bırakıldığını göstermek B) Alay anlamı katmak C) Bilginin kesin olmadığını göstermek D) Bir açıklamayı haber vermek E) Seslenmeyi belirtmek

4. (orta) "Yunus Emre (1240?-1320)" yazımında soru işareti hangi görevle kullanılmıştır?

A) Bilginin kesin olmadığını göstermek B) Alay etmek C) Soru sormak D) Şaşkınlık bildirmek E) Sözün yarıda kaldığını göstermek

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraç içindeki işaret alay anlamı katmıştır?

A) Çok çalışkan (!) öğrencimiz bugün de ödevini unutmuş. B) Şair 1240 (?) yılında doğmuş. C) Eser 1890 (?) yılında yayımlanmış. D) Toplantıya üç kişi (Ali, Ayşe, Can) katıldı. E) Bu konu (bkz. ikinci bölüm) ayrıntılı işlendi.

Cevaplar

1. C — Ardından bir sıralama geldiği için cümle iki noktayla biter.
2. B — "Mi" burada "-ınca" anlamındadır; cümle soru değildir ve noktayla biter.
3. A — Üç nokta, söylenmeye başlanıp tamamlanmayan sözü gösterir.
4. A — Ayraç içindeki soru işareti doğum yılının kesin bilinmediğini anlatır.
5. A — "Çalışkan" sözü ters anlamda kullanılmıştır ve ayraç içindeki ünlem bunu gösterir.

Özet kartı

• İki nokta: örnek ve açıklama öncesi; konuşma metinlerinde konuşanın adından sonra.
• İki noktadan sonra cümle gelirse büyük, öbek gelirse küçük harf.
• Üç nokta: yarım söz, kaba sözün yeri, alıntıda atlanan bölüm, sürüp giden sıralama.
• Soru ve ünlemden sonra üç nokta yerine iki nokta yeterlidir.
• Soru işareti: soru eki ya da soru sözcüğüyle kurulan soru cümleleri; "-ınca" anlamlı "mi"den ve soruyu yalnız aktaran cümleden sonra konmaz.
• Ünlem: duygu, seslenme, uyarı.
• Ayraç içinde soru işareti şüpheyi, ünlem alayı gösterir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste ayraç içine alınan soru ve ünlem işaretlerinin bir sözcüğe yorum kattığını gördük. Ayracın kendisinin de görevleri vardır, alıntılanan sözü çevreleyen tırnak işaretinin de. Ders 1.3.3, "Tırnak, kesme, kısa çizgi, ayraç ve diğerleri", bu işaretleri ve ünitenin geri kalan noktalama araçlarını açıyor.