“Hangi cümlede anlatım bozukluğu yoktur?”

Kanca

Bu soru tipinde beş cümle okursun ve dördü kusurludur. Doğru cevap, kusur bulamadığın cümledir. Kulağa kolay gelir, ama tuzak tam burada: kusur bulamamak iki ayrı nedenden olabilir. Ya cümle gerçekten kusursuzdur, ya da sen kusuru göremedin.

Adayların çoğu bu soruda "en doğal görünen" cümleyi işaretler. Oysa bozuk cümlelerin çoğu konuşma dilinde her gün kurduğumuz, kulağa doğal gelen cümlelerdir: "Ona güveniyor ve seviyor", "Ben ve eşim katılacaklar". Tersine, kusursuz cümle bazen devrik ya da uzun olduğu için tuhaf görünür. Bu Ustalık dersi sezgiyi bir kenara bırakıp her cümleyi aynı sınamalardan geçirmeyi ve her elenen seçeneğin kusurunu adıyla söylemeyi öğretiyor.

Büyük resim

1.10.1 ve 1.10.2'de sekiz bozukluk türü ve her birinin sınaması öğrenildi: gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası, sıralama; öğe eksikliği, ek yanlışlığı ve özne-yüklem uyumsuzluğu, çatı uyumsuzluğu, tamlama bozukluğu. Bu soru tipi hepsini aynı anda kullanır: dört cümlenin her birine farklı bir bozukluk yerleştirilir ve bir cümle temiz bırakılır.

Çözümün özü bir eleme düzenidir. Aranan cümleyi doğrudan bulmaya çalışmak yerine, dört bozuk cümlenin her birinin kusurunu adlandırarak ele. Dördü elenince geriye kalan cevaptır. Bir cümlenin kusurunu adlandıramıyorsan onu eleme; üzerinde dur, çünkü ya aranan cümle odur ya da henüz uygulamadığın bir sınama vardır.

Kavram çekirdeği

Tarama sırası: hızlıdan yavaşa

Sekiz sınamanın hepsini her cümleye sırayla uygulamak uzun sürer. Daha verimli yol, sınamaları hızlıdan yavaşa sıralamak ve her cümleyi bu sırayla taramaktır.

İlk tarama yapısaldır, çünkü yapısal bozukluklar görünür işaretler bırakır. Cümlede "ve" ya da virgülle bağlanmış iki yüklem var mı? Varsa ortak öğeyi her yüklemle ayrı ayrı oku; öğe eksikliği ve çatı uyumsuzluğu burada yakalanır. İki tamlanan bir tamlayanı paylaşıyor mu? Varsa ikisinin de iyelik ekini aldığını kontrol et. Özne birden çok kişiden mi oluşuyor? Öyleyse yüklemin kişi ekine bak. Belgisiz ya da sayı sıfatından sonra çokluk eki var mı?

İkinci tarama anlamsaldır ve biraz daha dikkat ister. Aynı anlam iki kez geçiyor mu ("yaklaşık ... kadar", "geri iade")? Bir sözcük olumlu ya da olumsuz çağrışımıyla bağlama uymuyor mu ("kazanma tehlikesi")? İki bilgi çelişiyor ya da neden-sonuç ters mi? Bir niteleyici yanlış sözcüğü mü niteliyor?

Elemeyi adıyla yap

Bir seçeneği elerken kusurunu tek bir adla söyle: "nesne eksik", "çatı uyumsuz", "gereksiz sözcük". Adını koyamadığın bir kusur, büyük olasılıkla bir sezgidir ve sezgi bu soru tipinde yanıltır. Adlandırma alışkanlığı iki işe yarar: yanlış seçeneği gerçekten elediğinden emin olursun ve geriye kalan seçeneğe güvenle yönelirsin.

Kusuru adlandırırken bir düzeltme önermek de iyi bir denetimdir. "Komşumuza yardım ediyor ve çok seviyor" cümlesini "onu çok seviyor" diye düzeltebiliyorsan kusur gerçektir. Düzeltme öneremiyorsan, belki de kusur yoktur.

Yanlış alarmlar

Bazı cümleler bozuk görünür ama değildir. Sınav bu cümleleri aranan seçenek olarak kullanmayı sever. Devrik cümleler bozuk değildir: "Geldi sonunda beklenen haber" kurallıdır, yalnız öğeleri yer değiştirmiştir. Eksiltili cümleler de bozukluk sayılmaz; yüklemin bilerek söylenmediği üç noktalı cümleler bir anlatım tercihidir.

Ortak öğenin doğru kullanıldığı cümleler de yanlış alarm verir: "Kitabı aldı ve okudu" cümlesinde "kitabı" iki yükleme de uyar, ortada eksik yoktur. "Babasına saygı duyar ve her sözünü dinler" cümlesinde "her sözünü" iyelik ekiyle babasına bağlanır; ikinci yüklemin nesnesi ayrıca söylenmiştir. Uzun ve çok öğeli cümleler de sırf uzun oldukları için bozuk değildir; yalnız sınamalardan geçemezlerse bozuktur.

Bir örnek

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Toplantıya yaklaşık yirmi kadar kişi katıldı. İkinci taramada yakalanır: "yaklaşık" ile "kadar" aynı belirsizliği bildirir. Kusur: gereksiz sözcük.

B) Müdür yeni planı açıkladı ve herkes tarafından desteklendi. İlk tarama: iki yüklem var. "Müdür açıkladı" etkendir; "desteklendi" edilgendir ve sözde öznesi "plan" olmalıdır, ama cümle müdürü ortak özne gibi gösterir. Kusur: çatı uyumsuzluğu. Düzeltme: "Müdürün açıkladığı yeni plan herkes tarafından desteklendi."

C) Kardeşim ve ben hafta sonu sinemaya gideceğiz. İlk tarama: özne birden çok kişidir ve birinci kişiyi içerir; yüklem birinci çoğul kişi eki almıştır. İkinci taramada da bir kusur çıkmaz. Kusur adlandırılamıyor.

D) Bu habere çok sevindi ve hemen paylaştı. İlk tarama: iki yüklem var. "Habere sevindi" doğrudur, ama "habere paylaştı" olmaz; paylaşmak belirtili nesne ister. Kusur: nesne eksikliği. Düzeltme: "onu hemen paylaştı."

E) Okulun kütüphane ve laboratuvarları yenilendi. İlk tarama: iki tamlanan bir tamlayanı paylaşıyor. "Okulun laboratuvarları" doğrudur, "okulun kütüphane" eksiktir. Kusur: tamlama bozukluğu. Düzeltme: "kütüphanesi ve laboratuvarları."

Aranan seçenek C. Dört seçenek adlandırılmış bir kusurla elendi: gereksiz sözcük, çatı uyumsuzluğu, nesne eksikliği, tamlama bozukluğu. C seçeneği ise iki taramadan da temiz çıktı ve özne-yüklem uyumu özellikle sınandı.

Görsel harita

Çözüm sırası

1. Her seçeneği önce yapısal, sonra anlamsal taramadan geçir.
2. Kusur bulduğun seçeneği kusurunun adıyla ele ve bir düzeltme öner.
3. Devrik, eksiltili ya da uzun olduğu için şüphelendiğin cümleyi yalnız bu nedenle eleme.
4. Adlandırılamayan kusuru eleme; o seçeneği bir kez daha sına.
5. Dört seçenek elenince kalanı işaretle.

Sınav gözüyle

Bu soru tipinin en tehlikeli çeldiricisi, en doğal görünen bozuk cümledir. "Ben ve arkadaşlarım yarın gelecekler" gibi bir cümle konuşmada sık duyulduğu için kulağa doğru gelir; aday onu aranan seçenek sanabilir. Kulağa değil sınamaya güvenmek bu tuzağı kapatır.

İkinci tehlike, sınamaları yalnız ilk dört seçeneğe uygulayıp beşinciye "geriye kalan" diye bakmaktır. Sınav bazen doğru cevabı A ya da B'ye, en sondaki seçeneğe ise ince bir bozukluk koyar. Beş seçeneğin hepsi aynı taramadan geçmelidir.

Hafıza kancaları

• "Bozuğu adıyla ele" — adlandıramadığın kusur bir sezgidir.
• "Önce yapı, sonra anlam" — yapısal işaretler daha hızlı görünür.
• "Devrik bozuk değildir" — geldi sonunda beklenen haber.
• "Düzeltebiliyorsan kusur gerçektir" — onu çok seviyor.
• "Beş seçenek, aynı tarama" — sona kalanı da sına.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Bütün misafirler zamanında geldi. B) Birkaç kişiler erken ayrıldı. C) Sergiye yaklaşık yüz kadar eser katıldı. D) Komşumuza yardım ediyor ve çok seviyor. E) Proje sunuldu ve hemen onayladılar.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Takım küme düşme tehlikesinden kurtuldu ama şampiyon olma tehlikesi de vardı. B) Sen ve ben bu işi birlikte başaracağız. C) Ben ve annem yarın köye gidecekler. D) Müzenin salon ve bahçeleri bu hafta kapalı. E) Maalesef ne yazık ki tatile gidemedik.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Geldi sonunda beklenen haber. B) Kırmızı kızın eteği yırtıldı. C) Mektubu okudu ve çok duygulandı. D) Yağmur yağmadığı için yollar göle döndü. E) Bu soruna gereken önlemi vermediler.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Toplantıya katılan herkes söz aldı. B) Her katılımcılar birer form doldurdu. C) Kentin park ve meydanları temizlendi. D) Kısaca özetlemek gerekirse sonuç olumlu. E) Rapor hazırlandı ve yönetime sundular.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

A) Babasına çok saygı duyar ve her sözünü dinler. B) Arkadaşlarını özlüyor ve sık sık mektup yazıyor. C) Sorunların asıl nedeni bütçe yetersizliğinden kaynaklanıyor. D) Ben ve ekip arkadaşlarım projeyi zamanında bitirdiler. E) Ödülü kazanma tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Cevaplar

1. A — B'de "birkaç" sonrası gereksiz çokluk eki, C'de gereksiz sözcük, D'de nesne eksikliği, E'de çatı uyumsuzluğu vardır.
2. B — "Sen ve ben" birinci çoğul kişi eder ve yüklem uyumludur; A'da "tehlike" yanlış anlamda, C'de özne-yüklem uyumsuzluğu, D'de tamlama bozukluğu, E'de gereksiz sözcük vardır.
3. A — Cümle devriktir ama bozuk değildir; B'de sıralama, C'de dolaylı tümleç eksikliği ("ondan"), D'de mantık hatası, E'de yanlış anlamda sözcük vardır.
4. A — B'de "her" sonrası gereksiz çokluk eki, C'de tamlama bozukluğu, D'de gereksiz sözcük, E'de çatı uyumsuzluğu vardır.
5. A — "Babasına" saygı duymaya uyar, "her sözünü" ikinci yüklemin nesnesidir ve iyelik ekiyle babasına bağlanır. B'de dolaylı tümleç eksikliği ("onlara"), C'de gereksiz sözcük ("nedeni" ile "kaynaklanıyor"), D'de özne-yüklem uyumsuzluğu, E'de yanlış anlam vardır.

Özet kartı

• Bu soru tipinde dört bozuk cümle elenir, kusursuz olan kalır.
• Her seçenek önce yapısal (iki yüklem, iki tamlanan, kişi uyumu, ekler), sonra anlamsal (gereksiz, yanlış anlam, mantık, sıralama) taramadan geçer.
• Her elenen seçeneğin kusuru adıyla söylenir ve bir düzeltme önerilir.
• Devrik ve eksiltili cümleler bozuk değildir; uzunluk bozukluk ölçütü değildir.
• Ortak öğe her yükleme uyuyorsa ortak kullanım kusur değildir.
• En doğal görünen cümle kusurlu olabilir; kulağa değil sınamaya güven.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu dersin yöntemi bir eleme yöntemiydi: dört seçeneği, her birinin kusurunu adlandırarak düşürdük ve geriye kalana ulaştık. Sözel mantık sorularında da cevaba benzer bir yoldan gidilir, ama elenen seçenekler değil olasılıklardır: beş kişi, beş renk, birkaç ipucu ve her ipucu bazı eşleşmeleri imkânsız kılar. Ders 1.11.1, "Sözel mantığa giriş: bilgiyi tabloya dökmek", ipuçlarını bir tabloya yerleştirmeyi ve olasılıkları adım adım daraltmayı öğretiyor.