Puan türleri (P3, P93, P94) ve puanın nasıl hesaplandığı

Kanca

İki aday sınavdan çıkıyor. Birincisi Genel Yetenek'te 40 doğru, Genel Kültür'de 35 doğru yaptığını hesaplıyor. İkincisi de tam olarak aynı doğru sayılarını buluyor. Sonuçlar açıklandığında puanları farklı çıkıyor. Hata mı var?

Hata yok. İkisinin yanlış sayısı farklıydı, üstelik puan, salondaki diğer herkesin ne yaptığına da bağlı. Bir sorunun puanın içindeki değeri, o soruyu kaç kişinin çözdüğünden bağımsız değildir.

Büyük resim

KPSS sonuç belgesinde tek bir sayıya bakıp "puanım bu" deriz. O sayının arkasında ise üç aşamalı bir hesap vardır. Önce her testte doğru ve yanlışlardan bir ham puan çıkar. Sonra bu ham puan, o testi alan bütün adayların dağılımına göre standart bir puana çevrilir. En sonda testlerin standart puanları belli ağırlıklarla toplanır ve bir KPSS puanına dönüştürülür.

Bu hesabın bir adı da vardır: puan türü. Lisans düzeyinde Genel Yetenek ve Genel Kültür'den üretilen ve kadroların çoğunda istenen puan türü KPSS P3'tür. Önlisans düzeyinde aynı iş P93, ortaöğretim düzeyinde P94 puan türüyle görülür. Tercih kılavuzundaki her kadronun yanında hangi puan türüyle başvurulabileceği yazar.

Bu mekanizmayı anlamak neden önemli? Çünkü çalışma ve sınav stratejinin iki temel kararı buradan çıkar: bir soruyu boş bırakmak mı, cevaplamak mı; ve zayıf olduğun bir dersi nereye kadar yükseltmen gerektiği.

Kavram çekirdeği

Aşama 1: Ham puan

Her test için ham puan, doğru cevap sayısından yanlış cevap sayısının dörtte birinin çıkarılmasıyla bulunur. Sınav dilinde buna "net" denir ve kural kısaca "dört yanlış bir doğruyu götürür" diye söylenir. Boş bırakılan soru ne ekler ne de götürür.

Kanca'daki birinci aday Genel Yetenek'te 40 doğrunun yanında 8 yanlış yaptıysa neti 40 eksi 2, yani 38'dir. İkinci aday aynı testte 40 doğru ve 20 yanlış yaptıysa neti 40 eksi 5, yani 35'tir. Doğru sayıları aynı, netleri üç puan farklı.

Buradan çıkan ilk sonuç: tamamen rastgele işaretlenen beş seçenekli sorularda beklenen kazanç sıfıra yakındır. Beş soruyu rastgele işaretleyen biri ortalama bir doğru, dört yanlış bulur; bir doğrunun kazancını dört yanlışın cezası siler. Seçenekleri eleyebildiğin bir soruda ise hesap senin lehine döner. Bu stratejiyi sınav stratejisi modülünde ayrıntılı işleyeceğiz.

Aşama 2: Standart puan

Ham puan tek başına adaylar arasında adil bir karşılaştırma sağlamaz, çünkü testler aynı zorlukta değildir. Bu yüzden her testin ham puanı, o testi alan adayların ortalamasına ve puanların ne kadar yayıldığına göre standart puana çevrilir. ÖSYM'nin kılavuzlarında bu dönüşüm, ortalaması 50 ve standart sapması 10 olan bir ölçeğe göre yapılır.

Standart sapma, puanların ortalama etrafında ne kadar yayıldığını gösteren ölçüdür. Kabaca şöyle düşün: bir testte herkes birbirine yakın puan aldıysa yayılım küçüktür ve ortalamanın üzerine çıkan her net seni çok sayıda adayın önüne geçirir. Herkesin puanı çok dağınıksa aynı net daha az kişiyi geride bırakır.

Varsayımsal bir örnek düşünelim. Bir testte adayların ortalama neti 30, standart sapması 10 olsun. Bu testte 40 net yapan aday ortalamanın bir standart sapma üstündedir; standart puanı 60 olur. Başka bir testte ortalama 20, standart sapma 5 olsun. Orada 30 net yapan aday ortalamanın iki standart sapma üstündedir ve standart puanı 70 olur. Daha az net, daha yüksek standart puan getirmiştir; çünkü o testte ortalamanın üstüne çıkmak daha zordu.

Aşama 3: Ağırlıklı toplam ve KPSS puanı

Testlerin standart puanları, puan türüne göre belirlenen ağırlıklarla çarpılıp toplanır. P3, P93 ve P94 puan türlerinin üçünde de hem Genel Yetenek hem Genel Kültür hesaba girer; her birinin ağırlığı ilgili dönemin kılavuzunda yazar. Ağırlıklı toplam, son adımda yine bir dağılıma göre KPSS puanına dönüştürülür. KPSS kılavuzlarında bu son ölçeğin ortalaması 70, standart sapması 10 olarak tanımlanır.

Bu son adımın pratik anlamı şudur: KPSS puanı yüz üzerinden bir başarı yüzdesi değildir. 70 civarı, o sınava girenlerin ortasını gösterir. Ortalamanın üstüne çıkan her standart sapma, dağılımda seni çok daha kalabalık bir grubun önüne taşır.

Puan türü ve kadro

Her kadro belli bir puan türünü ister ve yerleştirme o puan türündeki sıraya göre yapılır. Lisans mezunu bir aday tercih kılavuzunda P3 isteyen kadrolara, önlisans mezunu P93, ortaöğretim mezunu P94 isteyen kadrolara bakar. Lisans düzeyindeki başka testlerden (alan bilgisi, Eğitim Bilimleri) üretilen puan türleri de vardır; onlar bu çalışmanın kapsamı dışındadır.

Sonuçların hangi süre geçerli olduğu da kılavuzda yazar. Genel kural olarak KPSS puanları sınav sonuçlarının açıklanmasından itibaren iki yıl kullanılır; bu süre içindeki tercih dönemlerinde aynı puanla başvurulabilir.

Görsel harita

Puanın yolculuğu:

1. Doğru, yanlış ve boş sayıları (her test ayrı)
2. Ham puan (net): doğru eksi yanlışın dörtte biri
3. Standart puan: testteki ortalamaya ve yayılıma göre, ortalama 50 ve standart sapma 10 ölçeğinde
4. Ağırlıklı toplam: puan türünün GY ve GK ağırlıklarıyla
5. KPSS puanı: ortalama 70 ve standart sapma 10 ölçeğinde

Sınav gözüyle

Puan hesabı sınavda soru olarak çıkmaz, ama sınav sırasında verdiğin her kararın arkasında durur. Bir soruyu işaretleyip işaretlememe kararı ham puan kuralından, zayıf dersine ne kadar zaman ayıracağın ise standart puan mantığından gelir.

Standart puanın öğrettiği şey şu: herkesin zorlandığı bir testte ortalamanın biraz üstüne çıkmak, herkesin rahat ettiği bir testte birkaç net fazla yapmaktan daha değerli olabilir. Bu yüzden "benim güçlü dersim zaten iyi, onu biraz daha parlatayım" yaklaşımı her zaman en verimli yol değildir. Adayların çoğunun zorlandığı derste kazanılan netler seni daha çok kişinin önüne geçirir.

Hafıza kancaları

• "Dört düşer, biri gider" — dört yanlış bir doğruyu götürür; boş sıfırdır.
• "50'de test, 70'te sınav" — testlerin standart puanı 50 merkezli, KPSS puanı 70 merkezli.
• "3, 93, 94" — Lisans P3, Önlisans P93, Ortaöğretim P94; okul kademesi düştükçe numara büyür.
• "Kalabalığın zorlandığı yerde net pahalıdır" — yayılımı küçük testte her net daha çok kişiyi geçer.

Mini test

1. (kolay) Bir aday bir testte 30 doğru, 12 yanlış yapmıştır. Neti kaçtır?

A) 18 B) 24 C) 27 D) 28 E) 30

2. (kolay) Önlisans düzeyindeki GY-GK puan türü hangisidir?

A) P3 B) P10 C) P93 D) P94 E) P121

3. (orta) Standart puana dönüştürmenin amacı nedir?

A) Boş soruları cezalandırmak B) Testler arasındaki zorluk farkını hesaba katıp adayları adil biçimde karşılaştırmak C) Yalnız Genel Kültür testini ağırlıklandırmak D) Puanı yüz üzerinden yüzdeye çevirmek E) Yanlış cevap cezasını kaldırmak

4. (orta) KPSS puanı 70 olan bir aday için hangisi söylenebilir?

A) Soruların yüzde yetmişini doğru yapmıştır. B) Sınava girenlerin ortalaması civarındadır. C) Hiç yanlış yapmamıştır. D) Barajın altında kalmıştır. E) Kesin olarak yerleşir.

5. (sınav) Varsayımsal bir sınavda A testinde ortalama 30, standart sapma 10; B testinde ortalama 20, standart sapma 5'tir. Bir aday A'da 40, B'de 30 net yapmıştır. Hangisi doğrudur?

A) A testindeki standart puanı daha yüksektir. B) B testindeki standart puanı daha yüksektir. C) İki testteki standart puanı eşittir. D) Standart puan net sayısından bağımsızdır. E) B testindeki neti daha düşük olduğu için standart puanı da daha düşüktür.

Cevaplar

1. C — 12 yanlışın dörtte biri 3'tür; 30 eksi 3, 27 net eder.
2. C — Önlisans düzeyinde GY-GK puan türü P93'tür.
3. B — Standart puan, testlerin farklı zorluğunu ve puanların yayılımını hesaba katar.
4. B — KPSS puanı ortalaması 70 olan bir ölçektedir; 70 ortalama civarını gösterir.
5. B — A'da bir standart sapma üstü (60), B'de iki standart sapma üstü (70); daha az net daha yüksek standart puan getirmiştir.

Özet kartı

• Net = doğru − yanlış ÷ 4; boş soru puanı etkilemez.
• Her testin neti, o testteki ortalama ve yayılıma göre standart puana çevrilir (ortalama 50, standart sapma 10).
• Standart puanlar puan türünün ağırlıklarıyla toplanır, KPSS puanına dönüştürülür (ortalama 70, standart sapma 10).
• GY-GK puan türleri: Lisans P3, Önlisans P93, Ortaöğretim P94.
• Her kadro belli bir puan türünü ister; yerleştirme o puan türündeki sıraya göre yapılır.
• KPSS puanı bir başarı yüzdesi değil, dağılımdaki yerdir.
• Adayların zorlandığı testte kazanılan net, standart puanda daha değerlidir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Puanın, testlerin standart puanlarından ağırlıklı bir toplamla doğduğunu gördük. Peki bu testlerin içinde hangi dersten kaç soru var ve 130 dakika bu sorulara nasıl yayılıyor? Ders 0.1.4, "120 soru, 130 dakika: sınavın anatomisi ve ders ağırlıkları", oturumu ders ders açıyor.