Lisans, Önlisans, Ortaöğretim: farklar ve ortak kapsam

Kanca

Üç kardeş düşün: biri liseyi bitirmiş, biri iki yıllık bir meslek yüksekokulunu, biri dört yıllık bir fakülteyi. Üçü de kamuda çalışmak istiyor ve üçü de aynı yıl KPSS'ye hazırlanmaya karar veriyor. Mutfak masasına aynı Türkçe kitabını, aynı tarih notlarını açıyorlar.

Yanlış mı yapıyorlar? Aynı kitaptan çalışmak onları aynı sınava mı hazırlar, yoksa her biri başka bir yarışa mı giriyor? Cevap ikisinin arasında bir yerde ve o yeri doğru görmek, aylarca sürecek bir çalışmanın yönünü belirliyor.

Büyük resim

KPSS tek bir sınavın adı gibi görünür; oysa ortaöğretim, önlisans ve lisans için ayrı ayrı düzenlenir. Adayın hangi düzeyde yarışacağını bitirdiği okul belirler. Lise ve dengi okul mezunu Ortaöğretim, iki yıllık programı bitiren Önlisans, dört yıllık bir lisans programını bitiren Lisans düzeyindedir.

Üç düzeyin ortak zemini Genel Yetenek ve Genel Kültür testleridir. Genel Yetenek Türkçe ve matematikten, Genel Kültür tarih, coğrafya, vatandaşlık ve güncel bilgilerden oluşur. Konu başlıkları üç düzeyde büyük ölçüde aynıdır: paragrafta ana düşünce de, Kurtuluş Savaşı'nın cepheleri de, Türkiye'nin iklim tipleri de üçünün sorularında karşına çıkabilir.

Fark başka yerlerde başlar. Soruların zorluğu değişir, yarıştığın insanların profili değişir, sınavın açtığı kadrolar değişir. Lisans düzeyindeki adaylar için ayrıca alan testleri de vardır. Üç kardeşin mutfak masası bu yüzden yanlış değil ama eksik: ortak kitap doğru bir başlangıç, bitiş çizgisi ise her birinde başka bir yerde.

Kavram çekirdeği

Düzeyi ne belirler

Sınav düzeyi adayın öğrenim durumuna bağlıdır ve her dönemin başvuru kılavuzunda yazar. Kural genel olarak şöyle işler: aday mezun olduğu öğrenim düzeyinin sınavına girer, o sınavdan aldığı puanla da o düzeydeki kadroları tercih eder. Hangi öğrenim durumunun hangi sınava girmeye ve hangi kadroyu tercih etmeye izin verdiği ayrıntıları kılavuzun öğrenim şartları bölümünde düzenlenir. Bu şartlar dönemden döneme değişebildiği için başvurmadan önce her seferinde güncel kılavuzdan kontrol edilir.

Ortak kapsam: GY ve GK

Genel Yetenek testi iki dersten oluşur. Türkçe; ses ve yazım bilgisinden sözcük ve cümlede anlama, paragrafa, dil bilgisine ve sözel mantığa uzanır. Matematik; temel sayılardan problemlere, sayısal mantığa ve geometriye kadar gider.

Genel Kültür testi dört dersi kapsar. Tarih İslamiyet öncesi Türk tarihinden Atatürk ilke ve inkılaplarına, oradan çağdaş Türk ve dünya tarihine uzanır. Coğrafya büyük ölçüde Türkiye coğrafyasıdır. Vatandaşlık temel hukuk kavramlarını, anayasayı ve devlet teşkilatını, güncel bilgiler ise uluslararası kuruluşlardan kültür mirasına ve yakın gündeme kadar olan konuları içerir.

Bu altı ders, önündeki bütün çalışmanın iskeletidir. Üç düzeyin adayı da aynı iskelet üzerinde çalışır.

Fark 1: Soru zorluğu

Konu başlıkları büyük ölçüde örtüşse de soruların derinliği aynı değildir. Lisans düzeyinde paragraflar genellikle daha uzun ve soyut, matematik problemleri daha çok adımlı, tarih soruları daha çok bilgiyi birbirine bağlayan türden olur. Ortaöğretim ve önlisans sorularında aynı konu çoğu zaman daha doğrudan bir biçimde sorulur.

Bu genel bir eğilimdir, bir kural değildir. Her düzeyde kolay soru da, ayırt edici zor soru da bulunur. Pratik sonucu şudur: lisans adayı "konuyu bilmek" ile yetinemez, bilgiyi birkaç adımda kullanmayı da çalışmalıdır. Ortaöğretim ve önlisans adayı ise temel bilginin eksiksizliğine daha çok ağırlık verir.

Fark 2: Rakip havuzu

Puan tek başına bir not değil, bir sıradır; değeri yarıştığın insanlara göre anlam kazanır. Her düzeyde yarıştığın kişiler seninle aynı öğrenim düzeyindeki adaylardır. Bu yüzden bir düzeyde "iyi" sayılan bir puan başka bir düzeyde aynı sıraya karşılık gelmeyebilir. Farklı düzeylerin puanlarını birbiriyle karşılaştırmak anlamlı bir sonuç vermez.

Fark 3: Kadrolar ve ek testler

Her düzeyin puanı o düzeye açılan kadrolarda kullanılır. Hangi kadronun hangi öğrenim düzeyini istediği tercih kılavuzundaki kadro tablolarında ve nitelik kodlarında yazar. Aynı kurum farklı düzeylerde farklı unvanlar için kadro açabilir.

Lisans düzeyinde GY-GK'nın yanında başka testler de yapılır. Öğretmenliğe hazırlananlar için Eğitim Bilimleri ile öğretmenlik alan bilgisi, belli uzman kadroları içinse kendi alanlarından sorular içeren testler bunlara örnektir. Bu testler bu çalışmanın kapsamı dışındadır; burada ele alınan yalnız üç düzeyin ortak GY-GK oturumudur.

Çalışma planına etkisi

Üç düzeyin adayı da aynı konu listesini baştan sona çalışır. Ayrım, her ünitenin son bölümünde, ileri soru tipleri ve tuzakların işlendiği Ustalık derslerinde ortaya çıkar. Bu dersler lisans zorluğunda yazılmıştır. Önlisans ve ortaöğretim adayı için seçmeli sayılırlar: zamanın varsa çalışman sana avantaj sağlar, zamanın darsa önceliği temel derslere vermek daha verimlidir.

Görsel harita

Ortak iskelet, altı ders:

1. Türkçe (Genel Yetenek)
2. Matematik ve geometri (Genel Yetenek)
3. Tarih (Genel Kültür)
4. Coğrafya (Genel Kültür)
5. Vatandaşlık (Genel Kültür)
6. Güncel bilgiler (Genel Kültür)

Sınav gözüyle

Bu ders de bir sınav konusu değil, bir yön bulma dersi. Asıl işi seni iki pahalı hatadan korumaktır: yanlış kaynağa yanlış derinlikte çalışmak ve puanını yanlış ölçüyle değerlendirmek. İkisi de sınav salonuna girmeden önce net kaybettirir.

Lisans adayının sık düştüğü tuzak, "bu konuları lisede gördüm" rahatlığıdır. Ortaöğretim adayının tuzağı ise tersidir: lisans düzeyindeki zor sorularla karşılaşıp "bu sınav bana göre değil" diye umutsuzluğa düşmek. İki durumda da çare aynı: kendi düzeyinin sorularını ölçü almak.

Hafıza kancaları

• "Okulun, sınavın" — bitirdiğin okul hangi düzeydeyse, sınavın da o düzeydedir.
• "Altı ders, üç kapı" — Türkçe, matematik, tarih, coğrafya, vatandaşlık, güncel; üç düzey aynı altı dersten geçer.
• "Aynı konu, başka derinlik" — fark konu listesinde değil, sorunun kaç adım istediğinde.
• "Puan kendi havuzunda yüzer" — bir düzeyin puanı başka düzeyle kıyaslanmaz.

Mini test

1. (kolay) İki yıllık bir programdan mezun olan aday KPSS'nin hangi düzeyinde yarışır?

A) Ortaöğretim B) Önlisans C) Lisans D) Alan bilgisi E) Eğitim bilimleri

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi Genel Kültür testinin derslerinden biri değildir?

A) Tarih B) Coğrafya C) Vatandaşlık D) Türkçe E) Güncel bilgiler

3. (orta) Üç KPSS düzeyi arasındaki farkla ilgili hangisi doğrudur?

A) Konu listeleri tamamen farklıdır. B) Yalnız sınav tarihleri farklıdır. C) Konu başlıkları büyük ölçüde örtüşür, soruların derinliği ve rakip havuzu değişir. D) Ortaöğretim düzeyinde coğrafya sorulmaz. E) Lisans düzeyinde Türkçe sorulmaz.

4. (orta) Aşağıdaki testlerden hangisi yalnız lisans düzeyiyle ilgilidir?

A) Türkçe B) Matematik C) Tarih D) Eğitim Bilimleri E) Vatandaşlık

5. (sınav) Bir ortaöğretim adayı hazırlığının son iki ayında zamanının daraldığını fark ediyor. Aşağıdaki kararlardan hangisi bu dersteki ilkeye en uygundur?

A) Yalnız lisans düzeyindeki zor sorulara çalışmak B) Ustalık derslerini seçmeli sayıp önceliği temel derslere vermek C) Genel Kültür testini tamamen bırakmak D) Puanını lisans adaylarının puanlarıyla karşılaştırarak hedef belirlemek E) Alan bilgisi testine hazırlanmak

Cevaplar

1. B — İki yıllık program mezunu önlisans düzeyindedir.
2. D — Türkçe Genel Yetenek testinin dersidir; öbür dördü Genel Kültür'dedir.
3. C — Konular büyük ölçüde ortaktır; fark soruların derinliğinde ve yarışılan aday havuzundadır.
4. D — Eğitim Bilimleri lisans düzeyinde, öğretmen adayları için yapılan ek testtir.
5. B — Ustalık dersleri lisans zorluğundadır ve öbür iki düzey için seçmelidir; zaman darsa temel dersler önce gelir.

Özet kartı

• Üç düzey: Ortaöğretim, Önlisans, Lisans.
• Hangi düzeyde yarışacağını bitirdiğin okul belirler; ayrıntı her dönemin kılavuzunda yazar.
• Ortak zemin GY-GK: Türkçe, matematik (GY); tarih, coğrafya, vatandaşlık, güncel bilgiler (GK).
• Konu başlıkları büyük ölçüde örtüşür; fark soruların derinliğinde ve rakip havuzundadır.
• Her düzeyin puanı kendi aday havuzunda anlam taşır ve kendi kadrolarında kullanılır.
• Lisans düzeyine özgü ek testler (Eğitim Bilimleri gibi) GY-GK'nın dışındadır.
• Ustalık dersleri lisans zorluğundadır; önlisans ve ortaöğretim adayı için seçmelidir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste her düzeyin puanının kendi havuzunda anlam taşıdığını gördük. Ama o puanın kendisi nasıl oluşuyor? Ders 0.1.3, "Puan türleri (P3, P93, P94) ve puanın nasıl hesaplandığı", üç düzeyin puan türlerini adlandırıyor ve doğru, yanlış ve boş cevapların puana nasıl dönüştüğünü açıyor.