KPSS nedir, kimler girer, memuriyete giden yol

Kanca

Bir belediyede zabıta memuru, bir vergi dairesinde memur, bir hastanede sözleşmeli sağlık personeli düşün. Üçü farklı binalarda, farklı işlerde çalışıyor ama çoğu aynı kapıdan geçti: yüzlerce kişinin aynı salonda, aynı dakikada kalemi eline aldığı bir sınavdan. O salondaki insanların büyük kısmı birbirini hiç tanımıyor, yine de hepsi aynı sıraya giriyor.

Peki bu sıra neye göre kuruluyor? Kim o salona girebilir, sınavdan çıkan puan bir masaya, bir kadroya nasıl dönüşür? Bu soruların cevabı, önündeki bütün çalışmanın neden bu biçimde kurulduğunu da açıklıyor.

Büyük resim

Devlet her yıl binlerce kişiyi işe alır. Bu işe alımı her kurumun kendi başına, kendi ölçütüyle yapması iki sorun doğurur. Birincisi adalet sorunu: tanıdığı olan öne geçebilir. İkincisi pratik bir sorun: bir aday on ayrı kuruma on ayrı sınava girmek zorunda kalır. Türkiye bu iki soruna ortak bir cevap verdi: kamuya ilk kez girecek olanları tek bir merkezi sınavla sıralamak.

O sınavın adı Kamu Personel Seçme Sınavı, kısaltmasıyla KPSS. Sınavı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi, yani ÖSYM hazırlar ve uygular. Sınav bir "geçti-kaldı" sınavı değildir; seni diğer adaylarla karşılaştıran bir puan üretir. Kadro sayısı sınırlı olduğu için mesele belli bir barajı aşmak değil, tercih ettiğin kadroda senden önce gelenlerden daha yüksek puan almaktır.

Bu yüzden KPSS'ye hazırlanmak bir konuyu "bilmek" ile bitmez. Aynı konuyu senin kadar bilen binlerce kişi var; fark, bilgiyi sınavın sorduğu biçimde, süre baskısı altında kullanabilmekte ortaya çıkar. Bu programdaki her dersin sonunda "Sınav gözüyle" bölümünün durması bundandır.

Memuriyete giden yol ise sınavla bitmez, sınavla başlar. Puan alınır, tercih yapılır, yerleşilir, belgeler teslim edilir, atama yapılır ve kişi önce "aday memur" olarak göreve başlar. Bu dersin geri kalanı bu yolu adım adım kuruyor.

Kavram çekirdeği

Kamu görevlisinin türleri

Kamuda çalışan herkes memur değildir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 4. maddesi kamu hizmetlerinin dört istihdam biçimiyle görüleceğini söyler: memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler. Günlük dilde bunlar maddenin bentlerine göre 4/A, 4/B, 4/C ve 4/D diye anılır.

Memur, devletin asli ve sürekli görevlerini yürüten kişidir; kadrosu kanunla güvence altındadır. Sözleşmeli personel belirli bir hizmet için sözleşmeyle çalışır. KPSS denince akla ilk gelen memurluktur, ama ÖSYM'nin merkezi yerleştirmeleri sözleşmeli personel kadrolarını da kapsayabilir. Hangi kadronun hangi statüde olduğu, her dönemin tercih kılavuzunda ayrıca yazar.

Memur olmanın genel şartları

657 sayılı Kanun'un 48. maddesi memurluğa alınacak herkesin taşıması gereken genel şartları sayar. Türk vatandaşı olmak ve on sekiz yaşını doldurmuş olmak bunların başında gelir. Kamu haklarından mahrum bulunmamak da şarttır.

Madde ayrıca bazı suçlardan mahkûmiyeti memurluğa engel sayar: kasten işlenen bir suçtan belli sürenin üzerinde hapis cezası ile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi suçlar bunlardandır. Erkek adaylar için askerlik durumu bakımından yükümlülüğün yerine getirilmiş, ertelenmiş ya da muaf olunmuş olması gerekir. Görevini sürekli yapmasına engel olabilecek bir sağlık sorunu bulunmaması da genel şartlar arasındadır.

Genel şartların yanında her kadronun kendi özel şartları vardır. Bir kadro belli bir bölümden mezuniyet, bir başkası bir sertifika ya da belli bir boy ve yaş aralığı isteyebilir. Özel şartlar ilanda ve tercih kılavuzunda yazar; genel şartlar ise kanundan gelir ve her kadroda aynıdır.

KPSS'ye kimler girer

KPSS öğrenim düzeyine göre üç ayrı düzeyde yapılır: Lisans, Önlisans ve Ortaöğretim. Adayın hangi düzeyin sınavına gireceği mezun olduğu okula bağlıdır. Üniversite mezunu Lisans, iki yıllık bir programı bitiren Önlisans, lise mezunu Ortaöğretim düzeyinde sınava girer. Sınava girmek için gerekli öğrenim şartı ve başvuru tarihleri, ÖSYM'nin her sınav için yayımladığı kılavuzda yer alır.

Bu programın konusu olan Genel Yetenek ve Genel Kültür testleri üç düzeyin ortak zeminidir. Öğretmen adaylarının girdiği Eğitim Bilimleri ve alan bilgisi testleri ya da bazı uzmanlık kadrolarının istediği alan bilgisi testleri bu programın dışındadır. Üç düzey arasındaki farkları bir sonraki derste ayrıntılı açıyoruz.

Puandan kadroya

Sınavdan sonra ÖSYM her adayın puanını açıklar. Kamu kurumları boş kadrolarını bildirir, ÖSYM bunları bir tercih kılavuzunda toplar. Aday kılavuzdaki kadrolardan, öğrenim düzeyine ve bölümüne uyanları sıralayarak tercih eder. Yerleştirme puan sırasıyla yapılır: bir kadroyu en yüksek puanlı aday alır, o kadro dolunca sıradaki aday bir sonraki tercihine bakılarak yerleştirilir.

Her kadro bu merkezi yoldan dolmaz. Bazı kurumlar KPSS puanını yalnız bir ön eleme olarak kullanır; belli bir puanın üzerindekileri kendi yazılı sınavına ya da sözlü sınavına çağırır. Hangi ilanın hangi yolu izlediği ilan metninde yazar. Kamu görevlerine ilk kez atanacaklar için yapılacak sınavların genel çerçevesini 2002 tarihli bir Genel Yönetmelik çizer.

Aday memurluk

Yerleşmek, kalıcı memur olmak demek değildir. Yerleşen aday belgelerini kuruma teslim eder, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması gibi işlemlerden sonra atanır. Atanan kişi önce aday memur olarak göreve başlar.

657 sayılı Kanun'un 54. maddesine göre adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan fazla olamaz. Bu süre içinde aday temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staj aşamalarından geçer. Adaylığı başarıyla tamamlayan kişinin asli memurluğa atanması yapılır.

Görsel harita

Memuriyete giden yolun zaman sırası:

1. Genel şartları taşımak: vatandaşlık, yaş, kamu hakları, adli sicil, askerlik, sağlık.
2. Öğrenim düzeyine uygun KPSS'ye başvurmak ve sınava girmek.
3. ÖSYM'nin puanı açıklaması.
4. Tercih kılavuzundan kadro seçmek ya da kurumun kendi ilanına başvurmak.
5. Merkezi yerleştirme veya kurum sınavı sonucu.
6. Belge teslimi, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması, atama.
7. Aday memurluk: temel eğitim, hazırlayıcı eğitim, staj.
8. Asli memurluğa atanma.

Sınav gözüyle

Bu ders sınavda doğrudan soru olarak çıkmaz; KPSS kendi işleyişini sormaz. Ama buradaki kavramların bir kısmı Vatandaşlık modülünde, idare hukuku ünitesinde geri döner. Kamu görevlisi türleri, memurluğun şartları ve adaylık süresi orada birer bilgi sorusu olarak karşına çıkabilir.

Daha önemlisi, bu ders çalışma stratejini belirler. KPSS bir sıralama sınavıdır; bir konuyu "yarım" bilmek, o konudan hiç soru çözmemekle çoğu zaman aynı sonucu verir. Hazırlığın her aşamasında sorulacak soru şudur: bu bilgiyi, süre baskısı altında ve çeldiricilerin arasında doğru seçebilir miyim?

Hafıza kancaları

• "4 kapı: A-B-C-D" — Memur, Sözleşmeli, Geçici, İşçi. Harf sırası maddenin bent sırasıdır.
• "Sınav, tercih, adaylık" — puan tek başına kadro değildir; arkasından tercih ve yerleştirme, onun arkasından da adaylık gelir.
• "Bir ile iki arası" — adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan fazla olamaz.
• Genel şart kanundan, özel şart ilandan gelir.

Mini test

1. (kolay) KPSS'yi hangi kurum hazırlar ve uygular?

A) Millî Eğitim Bakanlığı B) Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi C) Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi D) Yükseköğretim Kurulu E) Türkiye Büyük Millet Meclisi

2. (kolay) 657 sayılı Kanun'un 4. maddesinin B bendinde hangi istihdam biçimi yer alır?

A) Memurlar B) Sözleşmeli personel C) Geçici personel D) İşçiler E) Aday memurlar

3. (orta) Aşağıdakilerden hangisi memurluk için kanunda sayılan genel şartlardan biri değildir?

A) Türk vatandaşı olmak B) On sekiz yaşını doldurmuş olmak C) Kamu haklarından mahrum bulunmamak D) Belli bir bölümden mezun olmak E) Görevini sürekli yapmaya engel sağlık sorunu bulunmamak

4. (orta) Aday memurluk süresiyle ilgili hangisi doğrudur?

A) Altı ay ile bir yıl arasındadır. B) Bir yıldan az, iki yıldan fazla olamaz. C) Kesin olarak iki yıldır. D) Kurum dilediği süreyi belirler. E) Adaylık yalnız sözleşmeli personel için uygulanır.

5. (sınav) Bir aday KPSS'de yüksek puan alıyor, tercih ettiği kadroya yerleşiyor ve atanıyor. Bu aşamadan sonra aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Doğrudan asli memur olur. B) Yeniden KPSS'ye girmesi gerekir. C) Temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staj aşamalarından oluşan adaylık sürecine başlar. D) Sözleşmeli personel statüsüne geçer. E) Kurumun sözlü sınavına girer.

Cevaplar

1. C — Sınavı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM) hazırlar ve uygular.
2. B — Maddenin bent sırası memur, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçidir; B bendi sözleşmeli personeldir.
3. D — Belli bir bölümden mezuniyet kadroya göre değişen bir özel şarttır; öbür dördü kanundaki genel şartlardır.
4. B — 657 sayılı Kanun'un 54. maddesi adaylık süresini bir ile iki yıl arasına bağlar.
5. C — Atanan kişi önce aday memurdur; adaylığı başarıyla tamamlarsa asli memurluğa atanır.

Özet kartı

• KPSS, kamuya ilk kez girecekleri sıralayan merkezi sınavdır; ÖSYM hazırlar ve uygular.
• Sınav bir sıralama üretir: sonuç, tercih edilen kadrodaki rakiplere ve kadro sayısına bağlıdır.
• 657/4: A memur, B sözleşmeli personel, C geçici personel, D işçi.
• Genel şartlar kanundan (657/48) gelir; özel şartlar ilanda ve kılavuzda yazar.
• Üç sınav düzeyi var: Lisans, Önlisans, Ortaöğretim; GY-GK üçünün ortak zeminidir.
• Yol: sınav → puan → tercih ya da kurum sınavı → yerleşme → belge ve soruşturma → atama → adaylık.
• Adaylık bir yıldan az, iki yıldan fazla olamaz; temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve stajdan oluşur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste KPSS'nin üç düzeyde yapıldığını ve adayın hangisine gireceğini mezun olduğu okulun belirlediğini gördük. Ders 0.1.2, "Lisans, Önlisans, Ortaöğretim: farklar ve ortak kapsam", bu üç düzeyi tek tek açıyor: hangi konular üçünde de ortak, fark nerede başlıyor ve bu fark senin çalışma planını nasıl değiştiriyor?